Nederlandse en Duitse inlichtingendiensten melden dat Rusland steeds meer en ook zwaardere chemische wapens inzet op het slagveld in Oekraïne. Het gebruik van deze wapens was al lang bekend, schrijft Chris Colijn vanuit Kyiv, maar Rusland lijkt ze nu intensiever te ontplooien omdat Oekraïense soldaten zich goed ingraven. Rusland lijkt er ongestraft mee weg te komen.

Gasmasker achtergelaten door Russische soldaat nadat Russische leger zich terugtrok uit regio Cherson in 2022. Foto: ANP / EPA / Roman Pilipey

‘Rusland maakt steeds meer gebruik van chemische wapens. Deze wapens worden systematisch en op grote schaal ingezet’, zei demissionair minister van Defensie Ruben Brekelmans vorige week. De Nederlandse MIVD en AIVD brachten samen met de Duitse BND een verklaring uit over het Russische gebruik van chemische wapens in Oekraïne.

Waarom komen Nederlandse en Duitse inlichtingen juist nu met het bericht?

Dat de veiligheidsdiensten juist nu met een verklaring komen, is opvallend. Het was namelijk al lang bekend dat Rusland chemische wapens inzet; Oekraïne maakte hier al in december 2022 melding van. De inlichtingendiensten zeggen dat Rusland nu chloorpicrine inzet, maar ook dat was al bekend. Oekraïne bracht dit nieuws al in januari 2024, en de Verenigde Staten bevestigden het gebruik van chloorpicrine in mei 2024. De toenmalige Amerikaanse regering kondigde om die reden ook meer sancties af tegen Rusland, terwijl Europese landen dat niet deden. Naast de inzet van chloorpicrine meldt Oekraïne al sinds 2023 dat Rusland traangas gebruikt op het slagveld.

Chris Colijn

Journalist in Kyiv

Chris Colijn woont en werkt in Kyiv als correspondent voor Kennisplatform RAAM, RTL Nieuws en BNR Nieuwsradio.

‘We vestigen hier nu de aandacht op omdat het gebruik van chemische wapens door Rusland niet genormaliseerd mag worden’, licht Brekelmans de gezamenlijke verklaring toe. Het gaat niet alleen om het toegenomen gebruik van de wapens, maar ook om een toegenomen productie in Rusland. In gesprek met persbureau Reuters gaat Brekelmans verder: ‘Deze intensivering is verontrustend omdat het deel uitmaakt van een trend die we nu al enkele jaren waarnemen, waarbij het gebruik van chemische wapens door Rusland in deze oorlog steeds normaler, meer gestandaardiseerd en wijdverspreid wordt.’

Oekraïne zegt dat Rusland al meer dan 9.000 keer chemische wapens heeft gebruikt op het slagveld in Oekraïne. Dat wijst inderdaad op een flinke toename: volgens Oekraïne stond de teller in februari 2025 nog op 6.900, en zijn er in de vier maanden daarna nog eens ruim tweeduizend gevallen vastgesteld. De inlichtingendiensten lijken nu de noodklok te luiden omdat het gebruik van de chemische wapens niet meer incidenteel is, maar structureel onderdeel wordt van de Russische manier van oorlogvoering.

Om welke chemische wapens gaat het?

Vooral het middel chloorciprine wordt momenteel veel besproken, wat ook wel wordt gebruikt om landbouwgrond te sterilizeren en bijvoorbeeld insecten te doden. Het gas zorgt vooral voor irritatie aan de huid en ogen, en werd ook tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikt. Het gebruik van chloorpicrine is een serieuze schending van het Verdrag Chemische Wapens.

Naast chloorpicrine worden de traangassen CS en CN ingezet. De Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de inzet van CS-gas, en bevestigt dat dit meerdere keren is ingezet. De inzet van traangas in oorlogssituaties is verboden volgens het internationaal recht. De OPCW heeft het gebruik van CN en chloorpicrine nog niet bevestigd.

Rusland ontkent officieel dat het Verdrag Chemische Wapens wordt geschonden, maar doet tegelijkertijd weinig moeite om te verbergen dat het traangas gebruikt. Zo was in een video van de Russische staatszender RT een gasgranaat te zien met het opschrift РГ-ВО (handgranaat - giftige stof). De granaat bevatte vermoedelijk traangas. Ook Russische militaire bloggers hebben melding gemaakt van het gebruik van traangas.

Beeld van een vermoedelijke Russische chemische gasgranaat aan het front in Oekraïne. Foto: Telegram / Astra

Rusland leek chemische wapens eerst op kleine schaal te gebruiken, bijvoorbeeld op de zuidelijke oever van de rivier Dnipro waar Oekraïense soldaten in 2023 een bruggenhoofd probeerden te slaan. Het Russische leger gaf in december 2023 zelf toe dat het drones gebruikte om granaten met CS-gas te laten vallen op Oekraïense posities. De inzet van chemische wapens moest de Oekraïense soldaten dwingen hun posities te evacueren en zich terug te trekken naar de noordelijke kant van de rivier - iets wat uiteindelijk ook lukte.

Rusland ontkent dat het de regels schendt, maar doet ook weinig moeite om te verbergen dat het traangas gebruikt

Waarom gebruikt Rusland deze wapens? En waarom neemt het gebruik toe?

‘De vijand schendt niet alleen het Verdrag [tegen chemische wapens, CC], maar is zich ook duidelijk bewust van de effectiviteit van deze toepassingen’, vertelt Oekraïense legerwoordvoerder Dmytro Lychovi aan de Oekraïense militaire nieuwssite Army Inform. Hij vertelt dat het gaat om middelen die doorgaans door politieagenten worden gebruikt om grote rellen uit elkaar te drijven. Als het gas wordt gebruikt tegen soldaten in een loopgraaf of andere verdedigingsstelling, kunnen de militairen niet wegrennen omdat ze dan naar alle waarschijnlijkheid worden doodgeschoten. De soldaten zitten dus vast in het gas, zegt Lychovi.

‘De Russen proberen schuilplaatsen en loopgraven te vernietigen met artillerie, met bommen die door drones worden gedropt, met kamikazedrones en soms met geleide bommen’, vertelt Lychovi. ‘Wanneer de bezetters [de Russen, CC] zien dat andere vernietigingsmiddelen geen effect hebben, gebruiken ze munitie met giftige stoffen die verboden zijn volgens het Verdrag Chemische Wapens.’

Dat Rusland de wapens op steeds grotere schaal inzet, komt in de eerste plaats door de manier waarop er nu wordt gevochten. De oorlog in Oekraïne is een langzaam bewegende loopgravenoorlog, omdat beide kanten zich erg goed hebben ingegraven. Door de massale inzet van drones kunnen beide kanten elkaars troepenbewegingen goed in de gaten houden en worden beide legers sterk belemmerd in een eventuele opmars. Het front verschuift dan ook erg traag.

Dat Rusland de wapens op steeds grotere schaal inzet, komt in de eerste plaats door de manier waarop er nu wordt gevochten

In die context gebruikt Rusland chemische wapens om Oekraïense soldaten uit hun defensieve stellingen te verjagen, of om de soldaten tenminste te belemmeren zodat een Russische aanval een grotere kans van slagen heeft. Rusland hecht daarbij geen waarde aan het oorlogsrecht.

Dat Rusland op steeds grotere schaal chemische wapens inzet, komt ook omdat het gebruik van deze verboden wapens tot nu toe geen serieuze gevolgen heeft gehad voor het Kremlin. De Verenigde Staten stelden in 2024 sancties in tegen personen en organisaties in Rusland die een rol spelen bij de productie of inzet van chemische wapens. Het Verenigd Koninkrijk deed in oktober 2024 hetzelfde. De Europese Unie heeft in mei 2025 sancties afgekondigd tegen drie onderdelen van de Russische krijgsmacht die zich bezighouden met chemische, biologische en radiologische oorlogsvoering. Dat deze maatregelen onvoldoende zijn, blijkt uit het feit dat het Kremlin nu lijkt over te gaan op de structurele inzet van chemische wapens in Oekraïne. 

Gebruikt Oekraïne ook chemische wapens?

Rusland beweert dat Oekraïne ook chemische wapens gebruikt, maar daar is geen bewijs voor. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken publiceert bijvoorbeeld foto’s op internet waarop te zien is hoe Oekraïne granaten met gas onder drones heeft geplakt. Maar de foto’s zijn van slechte kwaliteit, van onbekende herkomst, en bovendien is niet duidelijk zichtbaar dat er gasgranaten onder de drones hangen - het kunnen bijvoorbeeld ook andere granaten zijn.

Als lid van de OPCW kan Rusland bewijs aanleveren om aan te tonen dat Oekraïne het Vedrag Chemische Wapens schendt. Naar eigen zeggen heeft het Kremlin dat ook gedaan. De OPCW heeft dit echter niet bevestigd. Rusland heeft ook geen verzoek ingediend bij het OPCW om de claims te laten onderzoeken, zoals Oekraïne wél deed.

Kan er iets worden gedaan om Rusland te dwingen tot stoppen?

Rusland heeft zich in principe te houden aan het Verdrag Chemische Wapens, maar lijkt zich daar weinig van aan te trekken. De OPCW zegt hard bewijs te hebben van het gebruik van traangas op het slagveld. Rusland is zijn plek in het uitvoerend comité van de organisatie daarom voorlopig kwijt. Maar behalve een paar extra sancties ziet Rusland geen serieuze druk vanuit de internationale gemeenschap. Oekraïne lijkt ook geen rekening te hoeven houden met bijvoorbeeld extra wapenleveranties vanuit Europa (laat staan de Verenigde Staten) als vergelding op de Russische inzet van chemische wapens.

Verklaringen en veroordelingen zoals die van de Nederlandse en Duitse inlichtingendiensten dienen als middel om opnieuw aandacht te vestigen op de Russische misdaden. Ook kunnen ze dienen als rechtvaardiging voor extra sancties vanuit Europa. Maar drie jaar na het begin van de grootschalige invasie in Oekraïne lijkt Rusland weinig onder de indruk van woorden en sanctiemaatregelen.

Mogelijk verandert dit wanneer Donald Trump daadwerkelijk de zware sancties zou instellen waar hij al maandenlang mee dreigt. Vooralsnog 'overweegt Trump het serieus', en zegt de Amerikaanse president dat hij 'een hoop bullshit' over zich heen geslingerd krijgt door Poetin. Toch blijft échte druk op Poetin uit. Als er geen serieuze tegenmaatregelen worden getroffen, bestaat het risico dat Rusland op nog grotere schaal chemische wapens gaat gebruiken en daarbij mogelijk ook andere, nog dodelijkere middelen gaat uitproberen op het slagveld.