In Oekraïne is de eerste reactie van de bevolking op de onthoofding van het Iraanse ayatollahregime vreugde. Een regime dat Rusland hielp aan drones en raketten en het ontwijken van sancties. Een klap voor Rusland dus, dat weer een bondgenoot verliest? Het is voor Kyiv te vroeg om te juichen, zo beseft president Zelensky maar al te zeer, schrijft Hella Rottenberg.
Vladimir Poetin met de door Amerikaans-Israëlische bombardementen omgekomen Ali Khamenei, in Teheran in juli 2022. Foto: Khamenei.ir / ANP / AFP
Zelensky schaarde zich onmiddellijk aan de zijde van de VS en Israël, maar uitte ook zijn zorgen over de kans dat Amerikaanse Patriot-raketten en munitie nodig zijn in het Midden-Oosten en de leveringen aan Oekraïne zullen verstoren. Als de oorlog verder escaleert en lang duurt, zullen de Amerikanen immers beslist prioriteit geven aan de verdediging van de Golfstaten en Israël, die door Iran worden bestookt. Nu al worden de beperkte voorraden daarvoor aangesproken.
Rusland reageerde vanzelfsprekend met een scherpe veroordeling van de Amerikaanse en Israëlische aanval. Het was een ‘opzettelijke, voorbedachte en niet uitgelokte’ daad van agressie tegen een ‘soevereine VN-staat’, verklaarde het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zonder zich te bekommeren om de hypocrisie gezien de Russische invasie in Oekraïne, uitte Moskou zich diep verontwaardigd over de schending van het internationale recht en het principe van niet-inmenging. De onderhandelingen over Irans kernwapenprogramma blijken volgens het Kremlin altijd een rookgordijn te zijn geweest voor het eigenlijke doel van de VS: omverwerping van het bewind. Buitenlandcommentator Fjodor Loekjanov trok de conclusie dat de VS niet te vertrouwen zijn. Landen die met Washington van doen hebben, moeten hiervan leren: ‘Geloof helemaal niets. Verlaat je alleen op jezelf en je eigen kracht.’
‘Nuttige idioot’
Voor het Kremlin is het een bittere pil dat Donald Trump, die zo goed met Vladimir Poetin kan opschieten, doodleuk met Rusland bevriende staatshoofden ontvoert (Maduro), vermoordt (Khamenei) en regimes bedreigt (Cuba). Poetin noemde de liquidatie van Khamenei ‘een cynische schending van alle normen van menselijke moraliteit’ en prees de opperste leider van de Islamitische Republiek als een ‘buitengewoon staatsman die een enorme persoonlijke bijdrage heeft geleverd aan de ontwikkeling van de vriendschapsbanden tussen Rusland en Iran’. Maar hij vermeed zorgvuldig Donald Trump in zijn veroordeling te betrekken. Hij wil Trumps voor Rusland gunstige rol in de Oekraïne-oorlog niet in gevaar brengen. Trump is nog steeds een ‘nuttige idioot’, een term die honderd jaar geleden in zwang kwam ter aanduiding van westerse ‘fellow travelers’ van het Sovjetbewind, aan wie het Kremlin met warmte terugdenkt.
Op de knieën krijgen van Oekraïne is het allerbelangrijkste wat Poetin betreft. Alle andere internationale kwesties zijn hieraan ondergeschikt. Rusland kwam de Syrische dictator Assad niet te hulp, toen zijn regime instortte. Rusland verdedigde Iran vorig jaar niet toen Israël en de VS aanvallen uitvoerden op zijn nucleaire fabrieken. Rusland stond machteloos aan de zijlijn toen Maduro ontvoerd werd. Ook nu klinken voor Teheran woorden van medeleven en steun, maar bleven daden achterwege. Moskou slaagt er overduidelijk niet in om een plek te veroveren in de multipolaire wereldorde die Rusland nastreeft om de VS als hegemoon te onttronen. De oorlog in Oekraïne slokt domweg de Russische militaire en economische capaciteit op. Moskou kan hooguit hindermacht zijn en meeprofiteren van de groeiende positie van China op het wereldtoneel, maar moet slikken dat China de baas is.
Rusland weggespeeld in het Midden-Oosten?
Door de mislukking van de Amerikaanse militaire interventies in het Midden-Oosten kreeg Rusland vanaf 2015 tijdens de burgeroorlog in Syrië een stevige voet aan de grond. Moskou hield het Assad-regime overeind, kreeg de beschikking over militaire bases en ging samenwerken met de Iraanse machthebbers, die in Syrië met hun soldaten Assad steunden. Via Iran onderhield Moskou ook banden met diens bondgenoten Hezbollah in Libanon, de Houthi’s in Jemen en Hamas in Gaza. Tegelijkertijd bleef het Kremlin ook in gesprek met Israël, Turkije, de Saoedi’s en de Golfstaten, juist dankzij de matigende invloed die het kon hebben op Teheran. Een staaltje militair en diplomatiek balanceren dat Rusland het gevoel gaf dat het weer op weg was om een supermacht te worden. In twee jaar tijd zijn de kaarten gekeerd. Hezbollah en Hamas zijn vrijwel uitgeschakeld door toedoen van Israël; de Syrische bondgenoot Assad is naar Moskou gevlucht en het Iraanse bewind vecht voor overleving.
De uitkomst van de onthoofding van de Islamitische Republiek is uiterst ongewis. Maar als deze leidt tot een ander regime of een akkoord met de Amerikanen, verliest Moskou zijn positie. Terwijl Teheran raketten en drones afvuurde op het hele Golfgebied, belde Poetin de afgelopen dagen met de leiders van de Golfstaten om zijn bemiddeling aan te bieden. Tevergeefs.
Het wil niet zeggen dat Rusland al helemaal weggespeeld is uit het Midden-Oosten. In Syrië heeft Rusland na de val van Assad zijn militaire bases tot ieders verrassing weten te behouden en is de voormalige islamistische rebellenaanvoerder Al-Sharaa als nieuwe president tweemaal in Moskou ontvangen. Ook met Teheran zou Rusland, als de stofwolken eenmaal zijn neergedaald, een relatie tot wederzijds voordeel kunnen herstellen.
Nicole Grajewski, die een jaar geleden het boek publiceerde Russia and Iran: Partners in Defiance from Syria to Ukraine, vermoedt dat het Kremlin achter de schermen meer heeft gedaan en doet om de ayatollahs in het zadel te houden dan wij denken. Tijdens de massaprotesten van december en januari sloten de machthebbers het internet af en verstoorden de communicatie van Starlink-satellieten, iets waar ze eerder niet in slaagden. Grajewski gaat ervan uit dat Rusland de technische kennis hiervoor verschafte. Het zou haar niet verbazen als Moskou nu militaire inlichtingen aan Teheran verstrekt over wat ze weten.
Wapens en olie
Oekraïners hebben alle reden om het Iraanse regime te haten. Dit voorzag de Russen immers van de Shahed-drones die in steeds grotere zwermen op Oekraïense militairen en burgers worden afgestuurd. Ook andere wapens, zoals ballistische raketten, leverde Teheran aan Rusland. Het verlies van Iran als bondgenoot zal echter voor de wapenproductie niet meer zoveel uitmaken. Rusland maakt de Shahed-drones intussen zelf onder licentie en is zelfs in staat de techniek te verbeteren. Iraanse raketten worden door de Russen niet of nauwelijks ingezet tegen Oekraïne.
Als partner tegen het Westen was Iran de afgelopen jaren van nut in het ontwijken van sancties. Rusland importeerde via Iran onderdelen en producten die op de sanctielijst stonden. Daarnaast had Iran ervaring met export van olie met behulp van een zogenaamde schaduwvloot van olietankers die onder andere vlag varen. Dat systeem heeft Rusland succesvol gekopieerd. Het wegvallen van Iran als route voor onderdelen die van belang zijn voor de Russische oorlog tegen Oekraïne zal weinig betekenen, omdat er altijd bedrijven en landen bereid zijn in te springen als ze aan het doorbreken van sancties kunnen verdienen.
De Russische schatkist, die aardig aan het leegraken was, profiteert van de hogere olieprijs
Ruslands economische belangen in Iran bestaan vooral uit wapenleveranties en de bouw van kerncentrales voor civiele doeleinden. In Busherh, gelegen aan de Perzische Golf, ligt het werk aan de bouw van een kerncentrale sinds de Amerikaanse en Israëlische aanvallen stil. Er werken meer dan 600 Russen, die Moskou probeert te evacueren. Volgens het hoofd van Rosatom, Aleksej Lichatsjov, blijft de fabriek een project dat prioriteit heeft en zullen de Russen in elk geval blijven. ‘Wij begrijpen onze verantwoordelijkheid jegens de bevolking en de regering van Iran’, zei hij.
Voor wat betreft de olieprijs speelt het conflict met Iran voorlopig Rusland in de kaart. De afsluiting door Iran van de Straat van Hormuz, de doorvoerroute voor liefst 20% van de wereldoliehandel, leidt tot een enorme stijging van de olieprijs. Daar profiteert de Russische schatkist van, die aardig aan het leegraken was. Daardoor kan Poetin de oorlog tegen Oekraïne makkelijker volhouden. Hoe langer Iran de zeestraat kan blokkeren, hoe hoger de olieprijs, hoe meer geld Rusland verdient.
Het recht van de sterkste
Voor Rusland wordt de situatie pas penibel als Iran in een kolkende interne chaos en conflict verzuipt. In dat geval komen massale vluchtelingenstromen op gang die de Zuid-Kaukasus en Centraal-Azië kunnen ontwrichten. Bedreigend is ook de kans dat Iraanse Azeri’s, die in het noorden wonen en grenzen aan Ruslands buren, zich afscheiden en de Kaukasusrepubliek Azerbeidzjan in het conflict trekken.
Op donderdagochtend 5 maart sloegen enkele Iraanse drones in op en rondom de internationale luchthaven van de Azerbeidzjaanse stad Nachitsjevan. Op de eerste beelden lijkt het terminalgebouw beschadigd te zijn. Het is vooralsnog onduidelijk of het gaat om een doelbewuste aanval of dat de drones van koers zijn geraakt. Het is de eerste keer dat Azerbeidzjan of een ander land in de Zuidelijke Kaukasus direct betrokken raakt bij de oorlog.
RAAM heeft een apart artikel gewijd aan de gebeurtenis.
Met gooi- en smijtwerk stuurt Donald Trump de wereldorde in de war. De ene oorlog is nog niet afgelopen of de volgende begint. Zijn aandacht voor Oekraïne valt steeds verder weg. Volgens sommige commentatoren ontkomt Rusland daardoor aan Amerikaanse druk om de oorlog te beëindigen. Maar de vraag is of dat klopt. Poetin speelt het spel met Trump mee in de hoop via een akkoord sneller zijn doel – inname van de hele Donbas en onderwerping van Oekraïne – te bereiken dan met vechten.
Er is eerder een gevaar dat de impulsieve Trump er genoeg van heeft en daarom Oekraïne dwingt tot overgave. Ook de snellere uitputting van de Amerikaanse wapenvoorraad is in het nadeel van Kyiv en niet van Moskou. Met zijn woeste optreden zet Trump de uitgangspunten van internationaal recht overboord en daarmee de – toegegeven al danig gesloopte – argumenten voor de onschendbaarheid van een soeverein Oekraïne. Trumps adagium is ‘might makes right’. Zelensky heeft met andere woorden alle reden om niet te juichen.
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden en verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Oost-Europa. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
