Waar de Oekraïense hoofdstad de laatste jaren vooral ’s nachts werd aangevallen, ligt de stad nu dag en nacht onder vuur. Chris Colijn beschrijft in een dagboek hoe het leven in Kyiv verandert door grote aantallen Russische drones met straalmotoren.

Medewerker van de Oekraïense brandweer in Kyiv. Foto: Volodymyr Zelensky / DSNS Kyiv / Telegram

In Kyiv is de dreiging nu overal, altijd. Sinds 27 augustus is er geen dag zonder luchtalarm geweest, en gemiddeld gaat het alarm zeven keer per dag af. Nieuwe drones met straalmotoren zijn de grootste boosdoener. Ze vliegen sneller dan voorheen, tot wel 600 kilometer per uur.

En ook hoger. ‘De Russische drone vliegt op een hoogte van 2 tot 5 kilometer, spoort een doelwit op, legt het vast met een camera, waarna de Shahed automatisch een aanval uitvoert’, legt Serhi Beskrestnov uit, een adviseur van Zelensky. In tegenstelling tot de ‘klassieke’ Geran-2 hoor je de nieuwe Geran 4 en 5 nauwelijks, tot vlak voor de inslag.

De Oekraïense website Texty bracht grafisch in kaart hoe het leven in Kyiv sinds eind augustus is veranderd: ‘In de periode van mei tot juli waren de luchtalarmmeldingen in Kyiv vooral losse incidenten, met daartussen uren van relatieve rust. De dreigingen waren nog niet samengesmolten tot een ononderbroken “rode draad” die de hele dag door kan lopen.’ In het onderstaande beeld zie je dat de aanvallen vanaf eind augustus ineens veel intenser werden, en alleen kort stopten toen de Amerikaanse gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner de stad bezochten.

Beeld: Texty

Zondag 27 september

Dat de dreiging constant en overal is merkte ik vorig weekend, toen ik aan het verhuizen was. Toen ik de geleende auto ging tanken, moest dat tussen de luchtalarmen door. Drones slaan de afgelopen weken immers regelmatig in op tankstations, dus daar moet je wegblijven tijdens het alarm.

Als er even geen drones vliegen, willen veel mensen tegelijk tanken. En dus stond ik in de rij bij een tankstation in Loekjanivka, een van de zwaarst getroffen wijken van Kyiv. Ik wilde zo snel mogelijk weg, maar de caissière wilde juist een praatje maken. ‘Wilt u misschien een hotdog?’ ‘Nee dank u, mag ik afrekenen?’ ‘Misschien wilt u een koekje?’ ‘Nee bedankt, ik wil alleen afrekenen voor de benzine’ (die nu voor Oekraïense begrippen erg duur is geworden, bijna twee euro per liter). Mijn geduld raakte op, maar ik bleef beleefd. ‘O, pinnen? Met een bankpas?’ ‘Ja, met een bankpas.’ Ik betaalde en liep snel naar buiten.

Het luchtalarm stond die dag uiteindelijk 18 uur aan. Toen ik ’s avonds bij vrienden ging eten op de zevende verdieping, hoorden we steeds keiharde explosies van drones die insloegen en boven de stad werden neergeschoten. We bleven zitten en gingen door met eten en kletsen, een vriend liep naar het raam om te kijken of hij luchtafweer zag. Toen ik om 23:00 uur op weg naar huis de metro uitliep, lagen sommige mensen al op een matje op de grond. We hadden op Telegram een waarschuwing gekregen dat er naast de drones ook mogelijk een raketaanval op komst was. Die zou pas later in de week komen.

Maandag 28 september

Op maandag probeerde ik te werken, maar ik hield ondertussen een oog op de Telegramkanalen die schrijven waar de drones op elk moment vliegen. Het heeft geen zin om de hele dag te schuilen, want dan kom je verder nergens aan toe. Het enige wat je kan doen is af en toe kijken of er iets jouw kant op vliegt. Het probleem is dat je het moment kunt missen als je niet vaak genoeg kijkt.

Ik was mails aan het schrijven toen ik ineens een harde knal hoorde. Dat was een inslag, niet ver weg. Ik keek meteen op Telegram, daar stond ‘Centrum’. Ik stapte mijn balkon op en zag een grote zwarte rookpluim opstijgen. Ik wist meteen: daar moet ik naartoe. Een minuutje later verscheen een nieuw bericht op Telegram dat de inslag pal buiten het Sjevtsjenkopark was. Dat was op minder dan tien minuten lopen.

Als je niet vaak genoeg naar Telegram kijkt, kan je de drone missen

De inslag bleek bij het gebouw van de Nationale Academie van Wetenschappen te zijn. Toen ik er aankwam, iets meer dan een kwartier na de inslag, was de brandweer volop bezig om de hevige brand te blussen. Op de straatstenen waren bloedsporen te zien. Medewerkers van de academie probeerden via de ramen naar buiten te klimmen, omdat alles binnen in brand stond. Met ladders werd een aantal medewerkers gered, onder wie het 69-jarige afdelingshoofd Ihor Maltsjevsky. ‘Ik had maar één ding in gedachten: hoe kan ik mezelf uit deze situatie redden?’, zei hij na afloop tegen persbureau Reuters. Bij de aanval kwamen twee mensen om het leven: Valerii Kotenko en Natalia Boekalo.

Ik stond aan de overkant van de straat te kijken naar het brandende gebouw, samen met een paar andere journalisten en wat nieuwsgierige voorbijgangers. We werden snel weggestuurd. ‘Willen jullie soms ook dood?’, schreeuwde een brandweerman naar ons. ‘Straks slaat er een tweede drone in op dezelfde plek, dan ben je er geweest als je zo dichtbij staat.’

En een minuut later bleek inderdaad een drone onze kant op te komen. De politie en brandweer maanden iedereen snel weg te gaan. Ik rende de hoek om, zo ver mogelijk bij de rampplek vandaan. Zo ging het in de loop van het volgende halfuur nog een aantal keer, omdat er steeds weer een drone richting het centrum vloog. Ook de reddingsdiensten moesten hun werk een aantal keer stilleggen. Ze kwamen snel van de trap af en wachtten onder de bomen in het Sjevtsjenkopark tot ze weer verder mochten.

Foto: Chris Colijn

Toen ik thuiskwam stonk ik naar rook, alle kleren moesten in de was. Het is vaste prik wanneer je bij een inslagplek bent geweest. Ik stapte onder de douche, en net toen ik eruit kwam hoorde ik opnieuw een grote knal, van een drone die insloeg op een privékliniek op zo’n twintig minuten lopen van huis. Ik keek op mijn telefoon naar de beelden en zag meteen: het was de kliniek van Dobrobut, waar ook mijn huisarts zit. Ook dit gebouw was zwaar beschadigd, en er waren zeker zeven mensen gewond geraakt.

De onderzoeksinstelling en de kliniek waren die dag waarschijnlijk niet de beoogde doelen. De Academie van Wetenschappen ligt pal naast een kantoor van telecomprovider Ukrtelecom, en in het gebouw waar nu de academie van Dobrobut is gehuisvest was vroeger een kantoor van Ukrtelecom. De Russen gebruikten verouderde kaarten, gonsde het op Oekraïense sociale media. Wie op streetview van Google Maps kijkt, ziet inderdaad een straatbeeld uit 2015 met een Ukrtelecom-logo op de voorkant van het gebouw, precies op de plek waar de Russische drone insloeg. De theorie leek te worden bevestigd door het Russische ministerie van Defensie, dat zei dat faciliteiten van Ukrtelecom op de Antonovytsjstraat waren geraakt. Pro-Russische Telegramkanalen schreven over een aanval op ‘een gebouw van Ukrtelecom in Kyiv, waar ook de kliniek Dobrobut is gevestigd’.

Door de aanvallen op datacenters van onder andere Ukrtelecom werd gesproken over mogelijke internetuitval in Kyiv. Het zorgde even voor paniek, maar experts zeggen dat de zorgen onnodig zijn, onder andere omdat de internet-infrastructuur in Oekraïne sterk gedecentraliseerd is. Alleen in Kyiv zijn al minstens tientallen kleine providers met elk hun eigen faciliteiten, dus het systeem kan niet zomaar voor de hele stad of het hele land worden platgelegd.

Brandweer in Kyiv in actie na de inslag op Nationale Academie van Wetenschappen. Foto: Chris Colijn

Dinsdag 29 september

In de nacht van maandag op dinsdag kwam een ‘kleine’ raketaanval. Vanuit mijn badkamer hoorde ik tussen 1 en 2 uur ’s nachts de knallen van raketten en luchtafweer, gevolgd door meer drones met straalmotoren. In de ochtend hing er opnieuw een rookwolk in de stad. De luchtkwaliteit was erbarmelijk.

Maar te midden van de ellende was er een sprankje hoop: er klonk ook luchtverdediging. Niet elke raket trof doel, anders dan de afgelopen maanden vaak het geval was. Oekraïne wist die nacht naar eigen zeggen twee ballistische raketten en een geavanceerde kruisraket tegen te houden. Overdag bleven er constant drones richting Kyiv vliegen. 

Woensdag 30 september 

Opnieuw een raketaanval. Een paar minuten voor 3 uur ’s nachts, direct na een van die knallen, begonnen de lichten in mijn appartement te knipperen. Meteen verscheen een bericht op een lokaal Telegramkanaal: ‘Ze schieten op de energievoorzieningen’. Ook die nacht werden vijf raketten tegengehouden door de Oekraïense luchtverdediging, maar er vielen alsnog drie doden.

Overdag sprak ik met een aantal mensen uit de Oekraïense energiesector, die erkenden dat er schade was. Ze probeerden de aanval in context te plaatsen en positief te blijven, ondanks de merkbare gevolgen. ‘Deze aanval leverde de Moskovieten geen noemenswaardige resultaten op’, was energiedeskundige Oleksandr Chartsjenko (directeur van het Energy Research Center) stellig. Hij gaf toe dat de Trypillia-centrale buiten Kyiv schade had opgelopen, maar die was door eerdere winters al zwaar beschadigd.

Ik vroeg hem waarom er dan massale stroomuitval was in Kyiv, en ik voor het eerst in maanden weer het geronk van generatoren op straat hoorde. De lift in mijn flatgebouw was uitgezet, om energie te besparen en te voorkomen dat inwoners vast kwamen te zitten. Chartsjenko legde uit dat de problemen vooralsnog makkelijk oplosbaar zijn, en dat bleek te kloppen: 24 uur later was er geen sprake meer van stroomstoringen in Kyiv, en leek het normale leven zich te herstellen.

De gevolgen van deze eerste aanval zijn nog te herstellen

‘Vrijwel alle onderdelen van de hoogspanningsnetwerken zijn al ten minste gedeeltelijk uitgerust met zogenaamde tweede-niveau-beveiliging’, legde Chartsjenko me uit. ‘Dat is verdediging die zich uitstekend bewijst tegen alle soorten drones. We hebben op dit moment simpelweg geen ervaring met directe treffers van ballistische raketten op deze objecten, maar er waren wel treffers in de buurt, en er is daar in ieder geval geen noemenswaardige schade aangericht.’

De aanvallen gingen door, en hoe. Het luchtalarm stond de hele nacht aan, en de hele ochtend. Pas rond half een ging het even uit, zo’n halfuur. Uiteindelijk stond het luchtalarm die dag 20 uur aan, een record voor één dag. Je vergeet of het alarm aan staat of uit, en gaat maar door met leven. Soms hoor je ineens een knal, en besef je weer dat er nog steeds drones rondvliegen. Ik draag inmiddels bijna altijd een tourniquet bij me wanneer ik de deur uit ga, voor het geval een drone in de buurt inslaat en er gewonden vallen. Voorheen was die constante dreiging er niet op dezelfde manier.

Chris Colijn

Journalist in Kyiv

Chris Colijn woont en werkt in Kyiv als correspondent voor Kennisplatform RAAM, RTL Nieuws en BNR Nieuwsradio.

Vanwege de nieuwe Russische tactiek van constante aanvallen heeft de Oekraïense overheid begin september een nieuw signaal ingevoerd: code geel. Waar het luchtalarm voorheen simpelweg aan stond (code rood) of uit (code groen), betekent code geel dat er ‘slechts’ dronegevaar is, zonder massale aanval. Zo krijgen mensen een betere indruk van het veiligheidsniveau en kunnen bedrijven langer openblijven. In de praktijk legt de staat daarmee veel verantwoordelijkheid bij bedrijven: ze mogen open, maar weten dat er op elk moment een drone kan inslaan. Wie dicht blijft, loopt inkomsten mis. In totaal kost elk uur luchtalarm het bedrijfsleven volgens minister van Economie en Milieu Oleksandr Kravtsjenko ongeveer 40 miljoen euro.

Iedereen blikt vooruit op de winter. Vrienden vragen elkaar allemaal: wie blijft er in Kyiv, en wie vertrekt? Sommige Oekraïense organisaties en bedrijven boeken hotels voor hun werknemers, of zeggen dat werknemers worden geacht om vanaf november vanuit Lviv te werken. Bij internationale organisaties en ambassades wordt gesproken over het moment waarop een verblijf in Kyiv niet langer verantwoord is. De Russische overheid riep diplomaten (niet voor het eerst) op om de stad te verlaten, maar vooralsnog wordt daar geen gehoor aan gegeven. De Nederlandse ambassade liet weten in Kyiv te blijven, en ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio reageerde koeltjes: ‘Ik denk dat het voor niemand een verrassing is dat Kyiv wordt aangevallen.’

Weekend

De aanvallen blijven in hetzelfde ritme doorgaan, maar er is een nieuwe ontwikkeling: Oekraïne begint langzaam maar zeker iets meer grip te krijgen op de drones. Het luchtalarm gaat nog steeds vaak af en er vliegen nog steeds veel drones af op de stad, maar ze worden sneller afgeschoten. Het luchtalarm staat minder vaak urenlang aan, en gaat nu meerdere keren per dag voor slechts een kwartier of halfuur aan.

De betere afweer lijkt mede te danken aan geautomatiseerde machinegeweertorentjes, uitgerust met kunstmatige intelligentie om de snelle onbemande vliegtuigjes te volgen. Er wordt ook gewerkt aan nieuwe onderscheppingsdrones, een ander middel tegen de nieuwe dreiging.

Ondertussen veranderen de doelen van de aanvallen alweer. Een week geleden richtte Rusland zich nog op tankstations en datacenters, maar die zijn al enkele dagen niet geraakt. Nu zijn bruggen het nieuwe grote doelwit, specifiek de zuidelijke brug en de meest noordelijke brug van Kyiv. De zuidelijke brug werd in korte tijd minstens vier keer geraakt door drones, waardoor hij onbegaanbaar werd. De metro rijdt er niet meer overheen, en ook auto’s worden geweerd. Inwoners deelden video’s waarin ze over de brug liepen, wat zo mogelijk nog gevaarlijker is zolang er drones blijven inslaan. Er wordt gesproken over de bouw van een pontonbrug, zodat auto’s toch naar de overkant kunnen.

Online deelden inwoners van Kyiv de onderstaande nepfoto als meme: burgemeester Klitsjko heeft de afgelopen jaren al meerdere voetgangersbruggen geopend, terwijl de autobruggen in slechte staat verkeren. Nu kan hij de grootste voetgangersbrug van Europa openen, omdat er geen auto's meer over de Zuiderbrug rijden. 

'In Oekraïne is de grootste voetgangersbrug van Europa geopend op initiatief van Vitali Klitschko, de burgemeester van de hoofdstad.' Foto: Los Solomas / Telegram

Op zaterdag sprak ik met vrienden af op een hip dakterras in Podil. Het was de laatste avond dat het terras open was, voordat de winter begon. Het koelde ’s avonds een beetje af terwijl techno-dj’s hun muziek draaiden en veelal twintigers dansten. Het luchtalarm stond aan, dat wisten we. Ineens hoorden we geknal. Ik keek omhoog, net als de meeste mensen op het dakterras, en we zagen de kogels van Oekraïense luchtverdediging omhoog schieten, op een drone die pal boven ons leek te vliegen maar kilometers hoog zat. Toen klonk een harde knal. Iedereen rende snel naar binnen, want even leek het alsof de drone bovenop het dakterras kon neervallen. 

Na een halve minuut bleek dat niet het geval. We liepen weer naar buiten en keken rond. In de verte, richting het historische centrum, zagen we iets langzaam vallen: de drone, die inderdaad uit de lucht was geschoten. Het feestje liep al op z’n einde, maar ging nog even door.

Kyiv kreeg op zondag bezoek van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz, die een militair steunpakket voor de winter aankondigde. Waar de Russische aanvallen voorheen vaak stopten bij hooggeplaatst bezoek, bleven er tijdens zijn bezoek gewoon drones vliegen.

Frontstad

Door de vele aanvallen wordt Kyiv de laatste weken vergeleken met frontsteden zoals Charkiv en Zaporizja. Voorheen stond de hoofdstad te boek als relatief veilig, als een plek waar het gewone leven doorging en er vooral ’s nachts aanvallen plaatsvonden. Nu is de situatie veranderd, omdat de dreiging constant is en de schade groter dan ooit. Het leven voelt als een loterij: op elk moment kan er op elke plek een drone inslaan en kunnen er burgers omkomen. Tussen 25 september en 2 oktober vielen er zeker 16 doden en meer dan 100 gewonden in Kyiv en de omliggende regio.

Maar de situatie in Kyiv is nog niet vergelijkbaar met die in Charkiv of Zaporizja. Daar zijn al geruime tijd andere dreigingen, van kleine FPV-drones (first person view) tot zware geleide bommen. De waarschuwingstijd is daar nog korter, en de impact op het burgerleven nog veel groter.

De reactie van de bevolking van Kyiv is bekend: bezorgd en verdrietig, maar ook stoïcijns en boos. Rusland zet de Oekraïense bevolking onder zware druk, misschien in de hoop dat de oorlogsmoeheid toeneemt en Oekraïne pijnlijke concessies aan Moskou doet in ruil voor een tijdelijke, instabiele vredesdeal. Maar er is in Oekraïne geen sprake van een kentering in de publieke opinie. In een nieuwe peiling van het Internationaal Instituut voor Sociologie in Kyiv zegt 83 procent van de ondervraagden in Kyiv dat Oekraïne moet blijven doorvechten, onder alle omstandigheden. Met elke nieuwe aanval neemt de woede weer toe, en hopen Oekraïners dat er snel wordt teruggeslagen. Zelensky zei het afgelopen weekend zelf tijdens een persconferentie met Merz: ‘Nu vallen ze bruggen aan. Denken ze echt dat we niet zullen reageren?’

Kyiv wordt vergeleken met frontsteden zoals Charkiv en Zaporizja

Toch is er ook een tegengeluid. Parlementslid Oleksi Hontsjarenko (van de partij van oud-president Porosjenko) pleitte op 2 oktober op Telegram voor onderhandelingen met Rusland en werkte zijn plan twee dagen later uit in een column in Oekraïnska Pravda: Oekraïne heeft geen plan voor overwinning, en moet daarom inzetten op een snel einde aan de oorlog. Hontsjarenko pleit voor losse deelakkoorden, bijvoorbeeld over de scheepvaart en het stoppen van aanvallen op energie en burgerdoelen, met onder meer Turkije als garant. Sancties op Russische energie zouden stapsgewijs worden versoepeld, en opnieuw aangehaald als de aanvallen hervat worden. ‘Wij kunnen Rusland niet verslaan, en Rusland kan ons niet verslaan’, schrijft hij.

De meeste reacties zijn afwijzend. Zijn fractiegenoot Volodymyr Vjatrovytsj noemt het een ‘gevaarlijke illusie’ dat Oekraïne en Rusland een compromis zouden kunnen bereiken. En hoewel het land zeker vermoeid is en er een zware winter voor de deur staat, sluiten de meeste Oekraïners zich aan bij die woorden.