Vijf jaar geleden, op 9 augustus 2020, hadden de Belarusen tijdens de presidentsverkiezingen voor het eerst sinds lange tijd écht wat te kiezen. De massale straatprotesten die volgden toen ook de uitslag van deze verkiezingen vervalst bleek, leidden tot ongekende overheidsrepressie die tot vandaag de dag voortduurt. Christie Miedema blikt terug door de ogen van Belarusische kunstenaars. Wat betekent kunst voor de protestbeweging en hoe houdt het de herinnering aan de mogelijkheid tot verandering levend?  

Fight like a Girl by Lena Davidovich, Acrylic paint on the wall , 2021. Mural for the exhibition 'Every Day', Mystetskyi Arsenal, Kyiv, UA, 2021.

Belarus, een land dat al drie decennia lang onder een dictator zucht, kwam vijf jaar geleden groot in het nieuws. Het waren de zesde verkiezingen voor zittend dictator Aljaksandr Loekasjenka. Zulke verkiezingen betekenden voorheen vaak een opleving van oppositie-activiteit, Loekasjenka’s onherroepelijke herverkiezing, een grote demonstratie in Minsk op de verkiezingsdag en een golf van repressie in de maanden erna. Nooit had het regime echt gevaar gelopen. Maar 2020 was anders. 

Wandelende toefjes hoop

Het begon hoopvol. Ondanks de pandemie, of misschien juist dankzij het feit dat Loekasjenka de crisis in zijn geheel ontkende en negeerde – zijn advies was voldoende wodka te drinken om Covid tegen te gaan – kwam er een beweging op gang met oppositiekandidaten waar mensen daadwerkelijk in geloofden. 'We verwachtten niet dat deze verkiezingen het waard zouden zijn om te gaan stemmen, maar toen verschenen de alternatieve presidentskandidaten', legt dichteres Hanna Komar uit. 

In mei en juni werden deze eerste presidentskandidaten gearresteerd. Onmiddellijk stond er een nieuwe groep leiders op. Sviatlana Tsikhanouskaja en Veranika Tsapkala, de echtgenoten van gearresteerde presidentskandidaat Siarhei Tsikhanouski en de geweigerde Valery Tsapkala, en Maryia Kalesnikava, de campagneleidster van gearresteerde presidentskandidaat Viktar Babaryka verenigden zich in een gezamenlijke campagne. Tsikanouskaja wist zich als kandidaat te registereren, omdat Loekasjenka haar als vrouw niet serieus nam. Komar: 'Loekasjenka zei herhaaldelijk: ik concurreer niet met vrouwen.'

Vele betogingen en hoopvolle maar ook angstige weken later volgden de verkiezingen op 9 augustus. Na jarenlange ervaring met vervalste verkiezingen, maakten kiezers het de verkiezingswaarnemers makkelijk door een wit lint om de pols te dragen als zij voor Tsikhanouskaja zouden gaan stemmen. Dichteres Julia Cimafiejeva beschrijft in Dagen in Minsk, een later uitgegeven dagboek: 'Statig op weg naar het stembureau, hand in hand, komen we hele gezinnen in het wit of met witte lintjes tegen. We lachen inwendig; we zijn wandelende toefjes hoop voor elkaar.'

'Een lied is een gevaarlijk wapen tegen de haters van kunst en cultuur’

Loekasjenka’s onderschatting van vrouwen bleek een misrekening. 'Deze vrouwen lieten zien dat politiek anders bedreven kon worden. Dat het niet om competitie hoeft te gaan maar dat het teamwork kon zijn en solidariteit en ondersteuning,' aldus Komar. 

Toch was de hoop en de overwinning maar van korte duur. Dezelfde avond claimde Loekasjenka de overwinning, ondanks de overweldigende meerderheid voor Tsikhanouskaja die de verkiezingswaarnemers hadden berekend. Daarop volgden protesten en de repressie. Arrestaties, marteling en politiegeweld waren aan de orde van de dag. 

Kunst en cultuur vonden hun plek in deze protesten. Cimafejeva beschreef hoe zij gevraagd werd haar gedichten voor te dragen en hoe zingen een wapen van de demonstranten werd tegen de angst. 'Een lied is een gevaarlijk wapen tegen de haters van kunst en cultuur. Zonder vrijheid van denken en vrijheid van meningsuiting kunnen kunst en cultuur niet bestaan.'

Daarin is er een belangrijke rol voor het Belarusisch – een taal die iedereen op school als vreemde taal geleerd had, maar die slechts een minderheid als moedertaal sprak. 'Als je koos Belarusisch te spreken, was het iets symbolisch. Het was een politieke keuze, maar ook een behoefte,' zei Komar. Zij stapte al voor 2020 over op het schrijven van gedichten in deze zelfgekozen moedertaal en ook Cimafejeva schreef poëzie in het Belarusisch.

Dichteres Hanna Komar in boekhandel Pegasus tijdens een bezoek aan Nederland eerder dit jaar. Foto: Donaustroom.eu.

Kunst in ballingschap 

Al in 2020 vluchtten verschillende leiders van de opstand naar het buitenland, waaronder Tsichanouskaja, omdat duidelijk was dat ook zij voor lange tijd achter de tralies zouden verdwijnen als zij bleven. Vele Belarusen volgden. Cimafiejeva werd in 2021 uitgenodigd voor een kunstenaarsverblijf in Oostenrijk. Komar vertrok eveneens in 2021, omdat ze een beurs kreeg om in Engeland te studeren.

Degenen die vertrokken kwamen terecht in landen waar de Belarusische diaspora geactiveerd was door de protesten. De voorheen stilzwijgende diaspora was een trotse gemeenschap geworden, beschrijft Cimafiejeva. In landen als Nederland, Oostenrijk en Duitsland verzetten zij zich succesvol tegen het gebruik van de benaming 'Wit-Rusland'.

Maxim Tymenko, een Belarusische kunstenaar, curator en webdeveloper die al langer in Nederland woonde, zette in 2020 samen met kunstenaar Sergey Shabohin een online platform op waarop kunstenaars hun oppositionele werk deelden voor een Belarusisch publiek. Al bereikte het ook een internationaal publiek, voor wie het een manier was om te begrijpen wat er in Belarus gebeurde. In heel Europa inspireerde de kunstcollectie tentoonstellingen over de protestbeweging in Belarus, waaronder meerdere in Nederland. 'Het gaf kunstenaars een manier om zich te uiten. Het was de eerste keer dat we ons richtten op een publiek buiten Belarus.'

‘Het was de eerste keer dat we ons richtten op een publiek buiten Belarus'

Niet alle oppositionele Belarusen kozen echter voor ballingschap. Het regime probeerde de gearresteerde Maryia Kalesnikava naar Oekraïne uit te zetten, maar ze verscheurde haar paspoort aan de grens om terug te keren naar haar eigen land. Ze werd uiteindelijk veroordeeld tot elf jaar gevangenschap. Ook de voormalige presidentskandidaten kregen lange gevangenisstraffen opgelegd. De vrijlating van Siarhei Tsikhanouski in juni dit jaar was een grote uitzondering in een land waar Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski voor tien jaar vastzit en dagelijks nieuwe mensen worden gearresteerd. 

Ook sommige kunstenaars besloten in Belarus te blijven. Tyminko was co-curator van een grote tentoonstelling over Belarusische kunst in Mystetskyi Arsenal in Kyiv in 2021. Een van de exposerende kunstenaars was Ales Poesjkin. Toen hij na afloop van de tentoonstelling terugkeerde naar Belarus werd hij gearresteerd. Uiteindelijk overleed hij in de cel. 

In 2021 kwam Amnesty International met een briefing over kunstenaars in Belarusische gevangenschap. Toen al concludeerde de organisatie dat honderden kunstenaars gevangen zaten vanwege hun uitingen – vele anderen verloren hun baan of werden het slachtoffer van geweld en marteling. Toen acteur Illja’s Jasinski in november 2020 op straat in elkaar geslagen werd en in het ziekenhuis lag, ging zijn theatergezelschap door met het opvoeren van het stuk waarin hij een rol speelde. Als hij moest spelen, werd een lege rolstoel het podium op gereden en werden zijn teksten van achter de schermen voorgelezen. 

'Wie politiek actief is, heeft slechts twee opties: gevangenis of ballingschap' 

Op officiële podia was de ruimte voor zulke politieke uitingen beperkt, maar kunst en cultuur bloeiden ook in de binnenplaatsen tussen de flats. Concerten, voordrachten, tentoonstellingen en andere kunstuitingen floreerden in de zomer en het najaar van 2020. Optreden bij zulke evenementen was niet zonder risico. Toch was het voor veel kunstenaars vanzelfsprekend. De drummer van de folk-fantasy band Irdorath, Aliaksei Palautsjenia, beschreef in 2022, toen inmiddels een groot deel van de band achter tralies zat: 'Het was geen vraag voor ons. Het leek alsof iedereen die toe was aan verandering de straat op ging.' 

Maar er waren ook kunstenaars wier werk even op een lager pitje stond. Ihar Bancer, zanger van de band Mister X uit Hrodna, werd de dag na de verkiezingen gearresteerd. De maanden daarna werd hij meermaals opnieuw vastgezet. In een interview in september 2020 antwoordde hij op de vraag of hij nog muziek maakte: 'Wij strijden op dit moment voor een betere toekomst en alle andere activiteiten zijn even niet zo belangrijk.' Uiteindelijk werd hij in oktober 2020 voor langere tijd vastgezet, nadat hij in een string voor een politiewagen had gedanst. In gevangenschap ging hij meermaals in hongerstaking. Kort na zijn vrijlating in 2021 kon hij zich nog niet voorstellen Belarus te verlaten, maar in de zomer van 2022 vluchtte hij toch naar Polen. 'Wie politiek actief is, heeft slechts twee opties: gevangenis of ballingschap.' Hij koos uiteindelijk het laatste, omdat iets doen vanuit het buitenland hem nuttiger leek dan een nieuwe arrestatie in Belarus af te wachten. 

Terwijl sommige kunstenaars hun kunst tijdelijk aan de wilgen hingen, werden anderen door de omstandigheden juist kunstenaar. Jurist Maksim Znak, die het team van Babaryka ondersteunde, werd in september 2020 gearresteerd en uiteindelijk tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Vanuit het huis van bewaring schreef hij korte verhalen over het gevangenisleven die uitgegeven zouden worden als Zekameron. Acteurs in ballingschap hebben het boek inmiddels omgewerkt tot een toneelstuk dat op meerdere plekken in Europa wordt opgevoerd. 

Schuldgevoel

Toen op 24 februari 2022, na maanden van oplopende spanningen, Russische troepen grootschalig Oekraïne binnen vielen, faciliteerde Loekasjenka de aanval volledig. Alhoewel het Belarusische leger geen deelnam aan de invasie, stegen Russische bommenwerpers op van Belarusische vliegvelden voor de aanval op Kyiv. 

De strijd tegen het regime kreeg een nieuwe dimensie: nu streed men ook tegen de medeplichtigheid aan de Russische agressie. Sommige Belarusen namen dat heel letterlijk en sloten zich aan bij het vrijwillige Kalinouski regiment, dat in Oekraïne tegen de Russen vecht. 

Belarusen die na 2020 waren uitgeweken naar Oekraïne, vluchtten opnieuw. Een groot schuldgevoel maakte zich meester van vele Belarusen 'hoewel we nooit voor Loekasjenka gestemd hadden en tegen hem hadden geprotesteerd', zo reflecteerde Cimafiejeva in 2022. Kunstenaars startten hun publieke optredens en interviews met het vragen van aandacht voor de Russische agressie tegen Oekraïne, vanuit de stellige overtuiging dat de bevrijding van Belarus en Oekraïne verbonden zijn en beide volkeren Rusland als gezamenlijke vijand hebben. 

Een groep Belarusische kunstenaars begon het online platform antiwarcoalition.art om zich uit te spreken tegen de Russische agressie, oorlog, dictatuur en autoritarisme door middel van kunst. Tymenko vertelt dat de groep eigenlijk bezig was met een alternatief Belarus-paviljoen voor de Biennale. Vrijwel alles was af, alle kunstenaars waren aangetrokken: 'En toen gebeurde de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, waarbij Belarus betrokken was. We konden niet gewoon doorgaan met werken aan dit project. Het was onmogelijk op zo veel niveaus.' 

Ze besloten onmiddellijk twee Oekraïense curatoren te betrekken bij het project. 'Wij waren heel blij dat ze zich bij ons voegden. Dat was waarschijnlijk geen makkelijke beslissing,' aldus Tymenko. Tatsiana Kochubinska, Oekraïens kunsthistorica en curator, spreekt dit tegen: 'Het was geen moeilijke beslissing. Toen ik werd benaderd, gaf dit mij de mogelijkheid niet volledig de grond onder de voeten te verliezen en mijn bestaan zin te geven.'

'Als Oekraïense vind ik het belangrijk om het over Belarus te hebben. We hebben een gedeelde verantwoordelijkheid'

Zo voerde de groep kunstenaars meerdere projecten uit in Kharkiv, een stad aan het front dicht bij de grens met Rusland en onder constante beschieting. Twijfels of kunst nog wel relevant was in een tijd als deze, bleek onterecht. Kochubinska vertelt: 'Ik kreeg zo veel feedback van vrienden en collega’s over hoe belangrijk kunst is in tijd van oorlog. De tentoonstelling werd veel bezocht door soldaten op verlof. Zij brachten er soms uren door.' Door ‘bruggen van solidariteit' op te zetten door middel van livestreams en parallelle activiteiten in steden in heel Europa, presenteerden de kunstenaars Kharkiv als stad van de Europese avant-garde.

antiwarcoalition.art, international art-project Sense Of Safety, YermilovCentre, Kharkiv, UA, 2024. Foto: Viktoriia Yakymenko

De coalitie vraagt echter ook aandacht voor de situatie in Belarus. Voor Kochubinska is dat geen probleem: 'Als Oekraïense vind ik het belangrijk om het over Belarus te hebben. De maatschappij lijkt hierover verdeeld. Sommige mensen voelden haat tegenover Belarusen, omdat zij een dictatuur hadden laten gebeuren. Ik behoor tot een deel van de samenleving dat juist empathie toonde. Ik vroeg me vaak af wat ik gedaan heb tijdens de protesten in ons buurland. We hebben een gedeelde verantwoordelijkheid. De dictatuur is hier vlakbij, maar na de grootschalige invasie werden Belarusen gestigmatiseerd.'

Vechten tegen de vergetelheid

De oorlog in Oekraïne, maar inmiddels ook de genocide in Gaza en de capriolen van president Trump hebben de aandacht van Belarus afgeleid. Wie herinnert zich nog de protesten, de duizenden politieke gevangenen die nog steeds vastzitten? 

Cimafiejeva merkte in 2021 al op dat het moeilijker werd om aandacht te vragen voor Belarus. De vrolijke zonbeschenen demonstraties van vrouwen in het wit waren voorbij en de grimmige realiteit was vooral een groeiende groep politieke gevangenen. Het bleek minder makkelijk mensen te mobiliseren zodra het hoopvolle narratief aan de horizon verdween. 

Voor veel kunstenaars is het niet gemakkelijk om zich na gevangenschap of in ballingschap weer aan de kunst te wijden. Komar vertelt dat het haar zwaar valt te dichten in haar huidige situatie. De musici van de band Irdorath, die twee jaar lang vast zaten en nu in Duitsland wonen vertelden in een interview in 2024 met Deutsche Welle dat het veel moeite kostte om weer muziek te maken, vooral op hun oude niveau: 'Je wil spelen zoals je deed voor de gevangenis; je kijkt naar je vingers maar het werkt gewoon niet meer.'

'Je wil spelen zoals je deed voor de gevangenis, maar het werkt gewoon niet meer'

Voor muzikant Bancer is het een uitdaging om weer muziek te maken met zijn oude band: de gitarist is nog in Minsk en werkt in het geheim aan nieuw werk, de drummer vecht aan het front in Oekraïne en zelf leeft hij in ballingschap. Hij hoopt dat het nieuwe album steun kan bieden aan de mensen die nog in Belarus zijn. 

In West-Europa kan kunst wel openlijk getoond worden en daar bijdragen aan kennis over de situatie in Belarus. Tyminko van antiwarcoalition.art maakte vorig jaar een videoinstallatie over politieke gevangenen in Belarus, om te vertonen tijden een benefietconcert. 'Ik besloot om alle portretten samen in een videostream te zetten en één voor één de gezichten te laten zien. Ik bracht de hele nacht door met het bewerken van 1700 foto’s. Ik was kapot. Ik had elke persoon recht aangekeken.' 

Maxim Tyminko. Sketch for the performance @ Museumplein A Percussion Piece for Three Thousand and Forty-Five Players, 2025

Uit de intense verbinding die hij voelde met de levens achter de foto’s ontstond een nieuw project: een performance op het Museumplein in Amsterdam. Het idee is om voldoende mensen bij elkaar te brengen zodat iedereen één politieke gevangene kan symboliseren en in contact kan komen met diens levensverhaal. Vervolgens maken alle deelnemers samen lawaai door op blikken trommels, potten en pannen te slaan, als in een verontrustend concert. 

‘Mensen hebben geen aandacht voor het feit dat er weer een nieuwe golf van repressie gaande is’

Paradoxaal genoeg gaat het project volgens Tyminko eigenlijk over stilte: 'Mensen hebben geen aandacht voor het feit dat er weer een nieuwe golf van repressie gaande is. Twee nabije vrienden zijn onlangs gearresteerd. Niemand praat erover.' Tyminko hoopt dat de identificatie met een politiek gevangene een verschil kan maken: 'Het zou invloed moeten hebben op het perspectief van mensen. Het veranderde iets in mijn manier van denken toen ik ieder persoon individueel aankeek. Hun gezichten staan in mijn hersenen gebrand.'

Lena Davidovich, een Belarusische kunstenares die al decennia in Nederland woont en de afgelopen jaren meerdere kunstevenementen organiseerde om aandacht te vragen voor Belarus, zei tijdens een evenement in mei: 'Kunst en cultuur laten ons toe nu al te zegevieren, voordat de politieke overwinning er is.'

Namen van kunstenaars zijn weergegeven in de Latijnse spelling die zijzelf hanteren. Waar hun eigen voorkeur onbekend is, of de personen publieke figuren zijn, is voor Nederlandse transliteratie van de Belarusische versie van de naam gekozen. De auteur kiest bewust voor de spelling 'Belarusisch' met één s, omdat dit verwijst naar het oude Rus in plaats van Rossia, Rusland.

Een uitgebreide versie van dit artikel verschijnt op 9 augustus bij Donaustroom.eu