De nieuwe regering van Oekraïne staat een loodzware taak te wachten. Zij moet beleid voeren in oorlogstijd, terwijl er in binnen- en buitenland wordt getwijfeld aan de integriteit van de Oekraïense overheid. Zelensky’s nieuwe regering staat al met 1-0 achter, schrijft Chris Colijn, maar kan het tij nog keren.

 De nieuwe Oekraïense premier Joelia Svyrydenko woont op 17 juli 2025 een zitting van het Oekraïense parlement bij. Foto: ANP / Andrii Nesterenko / AFP

Vorig maand was er voor het eerst in jaren weer een grote protestbeweging in Oekraïne. Door een wetswijziging kwam de onafhankelijkheid van twee anticorruptie-instanties in het geding. Mede dankzij politieke druk van de Europese Unie werd de wet teruggedraaid, maar het vertrouwen in de overheid heeft hiermee wel een deuk opgelopen. De net-benoemde regering en premier moeten dat vertrouwen nu enigszins herstellen.

De nieuwe 39-jarige premier van Oekraïne, Joelia Svyrydenko, is econoom en staat bekend als een zeer capabele bestuurder. Ze kan 'een probleem binnen een half woord te begrijpen en onmiddellijk oplossingen verzinnen', schrijft de doorgaans kritische nieuwssite Oekraïnska Pravda. De afgelopen vier jaar werkte Svyrydenko als minister van Economische ontwikkeling en handel. Ze hielp de economie in oorlogstijd weer deels te herstellen, en was eerder dit jaar hoofdverantwoordelijke voor het sluiten van de grote grondstoffendeal met de Verenigde Staten. Washington zag de overeenkomst in eerste instantie als een kans om Oekraïne in een wurgcontract te lokken, maar onder invloed van Svyrydenko werd de deal omgevormd tot een min of meer gelijkwaardig partnerschap met de Verenigde Staten.

Chris Colijn

Journalist in Kyiv

Chris Colijn woont en werkt in Kyiv als correspondent voor Kennisplatform RAAM, RTL Nieuws en BNR Nieuwsradio.

Svyrydenko is energiek, jong en ‘clean’: ze was niet direct betrokken bij grote politieke schandalen of corruptie. Het enige wat tegen haar pleit is haar goede band met de stafchef van Zelensky, Andri Jermak, ook wel ‘de olijfgroene kardinaal’ genoemd omdat hij vaak vergelijkbare legerkleding draagt als Zelensky (wiens naam ook 'groen' betekent). Svyrydenko zou meer loyaliteit richting Jermak hebben dan haar voorganger, Denys Sjmyhal. Dat is ook meteen een belangrijke reden waarom ze de baan heeft gekregen, stellen Oekraïense media. De afgelopen jaren is er steeds meer sprake van een machtsverticaal, waarbij loyaliteit aan het presidentiële kantoor centraal staat.

Stoelendans

De benoeming van Svyrydenko is onderdeel van een stoelendans binnen de Oekraïense regering, met een paar nieuwe gezichten maar vooral ook oude bekenden. Svyrydenko’s plaatsvervanger bij het ministerie van Economische Ontwikkeling en Handel, Taras Katsjka, is benoemd tot minister van Europese en Euro-Atlantische Integratie. Oud-premier Sjmyhal is nu de minister van Defensie, en blijft dus in de regering zitten. Hij behoudt ook een zeer grote portefeuille: sinds deze zomer valt het ministerie van Strategische Industrie, verantwoordelijk voor de productie van wapens, onder het ministerie van Defensie. Oekraïners noemen het ook wel een ‘superministerie’. Sjmyhal staat bekend als een grijze technocraat, en dat kan hem zeer geschikt maken voor zijn nieuwe post. Zelfs na een premierschap van vijf jaar kleven er geen grote schandalen aan hem, en hij verscheen bijzonder weinig in het nieuws.

Onder Sjmyhal’s voorganger Roestem Oemerov liep het ministerie zodanig slecht dat het door sommige Oekraïense media ook wel bekend stond als het ‘ministerie van chaos’. Hij zou vooral geen goede manager te zijn geweest. ‘Oemerov wisselde zijn onderministers vaker dan de McDonalds zijn kassamedewerkers vervangt’, zegt een parlementslid van Zelensky’s partij anoniem tegen nieuwssite NV. Oemerov is nu secretaris van de nationale veiligheidsraad, en wordt ingezet als onderhandelaar in gesprekken met Rusland.

Een politieke koerswijziging wordt niet verwacht

Dat er een nieuwe regering komt, heeft deels te maken met het uitblijven van verkiezingen. Een meerderheid van de Oekraïners vindt het nog altijd onverstandig om verkiezingen te houden in oorlogstijd, maar op deze manier geeft Zelensky toch de indruk dat er nieuwe gezichten verschijnen. Het benoemen van een nieuwe regering is in de eerste plaats een ‘cosmetische verandering’ die waarschijnlijk niet gepaard gaat met een politieke koerswijziging, maar mogelijk wordt het beleid wel effectiever uitgevoerd. Dat zal de komende tijd blijken.

Taken van de regering

De nieuwe regering heeft een aantal kerntaken meegekregen van president Zelensky. Ten eerste moet de wapenproductie verder worden opgeschroefd. Het land heeft een industriële basis om voor ongeveer 30 miljard euro per jaar aan wapens te produceren, maar vorig jaar werd er voor ‘slechts’ zo’n 13 miljard geproduceerd. Er wordt ook steeds meer gepraat over de mogelijke export van wapens. Sinds 2022 zijn er geen vergunningen uitgegeven voor wapenexport omdat alle middelen binnen Oekraïne nodig zijn, maar zowel de overheid als bedrijven zouden flink kunnen verdienen aan wapenverkoop. Dat geld kan vervolgens geherinvesteerd worden in de Oekraïense defensie-industrie.

Ten tweede moet de economie gezonder worden, met behulp van buitenlandse investeringen. Daar werkt premier Svyrydenko al langere tijd aan. Ze was bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de organisatie van de Ukraine Recovery Conference in Rome (11-12 juli), waar Ursula von der Leyen een economisch steunprogramma aankondigde ter waarde van 2,3 miljard euro. Dat geld moet Oekraïne helpen om nog eens meerdere miljarden aan te trekken van internationale bedrijven. Als premier gaat ze verder met de projecten die ze heeft opgestart: ze werkt aan de lancering van drie projecten voor de delving van grondstoffen samen met de Verenigde Staten, de eerste uitwerking van de grondstoffendeal.

Naast de economische stimulering moeten ook de financiën van de overheid op orde worden gebracht. Oekraïne kijkt volgend jaar aan tegen een begrotingstekort van ruim 16 miljard euro, als een staakt-het-vuren uit zicht blijft. Voor dat hoofdpijndossier is nog geen oplossing.

Beide hoofdtaken houden verband met een derde taak: de relatie met de bondgenoten van Oekraïne moet warm blijven. Amerika moet voelen dat het iets verdient aan de steun aan Oekraïne, en de Europese Unie wil zien dat er stappen worden gezet in de richting van Europese integratie.

De meeste Oekraïeners stellen een grens bij het terugdraaien van hervormingen

Al die doelen staan nu onder druk door de recente protesten. Toen het parlement instemde met de omstreden wet 12414 en de president vervolgens razendsnel zijn handtekening onder de wetswijziging zette, betekende dat een breuk van het sociaal contract dat de afgelopen drieënhalf jaar in Oekraïne geldt: het is oorlog, en de gemeenschappelijke strijd tegen Rusland staat voorop. Binnen Oekraïne gedoogde men dat de macht werd gecentraliseerd in het team rondom Zelensky, dat pro-Europese hervormingen minder prioriteit kregen dan gehoopt, en zelfs dat er zo nu en dan een corruptieschandaal naar buiten zou komen. Maar de meeste Oekraïeners stellen een grens bij het terugdraaien van hervormingen, en bij de autoritaire wending van het politieke leiderschap.

Ook de bondgenoten van Oekraïne trekken hier een grens. Vooral binnen de Europese Unie waren er grote zorgen over de wet, omdat die Kyiv's anticorruptie-hervormingen deels teniet zouden doen. Er wordt volop steun geleverd aan Oekraïne, maar Brussel ziet ook dat Zelensky zijn handtekening zet onder een wet die indruist tegen de normen en waarden van de EU. Amerika uit de afgelopen maanden minder zorgen over de interne Oekraïense politiek.

Joelia Svyrydenko. Foto: Telegram

Vertrouwensbreuk

De onafhankelijkheid van de anticorruptie instellingen lijkt inmiddels weer hersteld. Met wet 13533 krijgen anticorruptie-instanties NABOe en SAP weer de onafhankelijkheid die ze met wet 12414 verloren. Toch kan in sommige gevallen de procureur-generaal nog wel besluiten om zaken uit handen te nemen van de onafhankelijke anticorruptie-organen. Daar schuilt dus nog wel een zekere mate van risico. Met wet 13533 heeft Zelensky zijn fout weer min of meer hersteld, maar de deuk in het vertrouwen is niet ineens verdwenen.

‘Het is duidelijk dat Zelensky graag zou zien dat dit snel vergeten wordt, en dat men verder kan gaan alsof er niets gebeurd is’, schrijft de in Oekraïne bekende politieke verslaggever Roman Romanjoek van Oekraïnska Pravda. ‘Maar helaas voor de president en het land heeft de mislukte blitzkrieg tegen de anticorruptie-instanties een hele reeks gebeurtenissen en tektonische verschuivingen in het politieke klimaat veroorzaakt.’

‘Na de aanval op de anticorruptie-instanties verloor Zelensky zijn belangrijkste troef, die hij aan het begin van de grootschalige invasie had verworven: het recht om beschouwd te worden als iemand die op zijn woord geloofd wordt’, schrijft Romanjoek. Met dat gebrek aan vertrouwen komt ook een verhoogd risico op interne verdeeldheid, wat Oekraïne de laatste jaren juist wist te vermijden.

'Zelensky zou graag zien dat dit snel vergeten wordt'

‘We hebben het over de dreiging van een interne confrontatie die ongecontroleerde vormen kan aannemen’, schrijft journalist Petro Herasymenko in zijn analyse voor de nieuwssite LB. ‘Dit zal het vermogen van Oekraïne om de agressor af te weren aanzienlijk verzwakken. En in het ergste geval kan het leiden tot de ineenstorting van het front en de verdediging, met alle negatieve gevolgen van dien voor het voortbestaan van de Oekraïense staat.’

'We begeven ons in een uitputtingsoorlog', constateert historicus Jaroslav Hrytsak in gesprek met Radio NV. 'De stemming in de samenleving is cruciaal. Want een uitputtingsoorlog eindigt niet met een militaire nederlaag of overwinning, maar met de vraag hoe lang een land de last van deze oorlog kan dragen. En als het sociale contract verdwijnt, als de sociale solidariteit verdwijnt, is het duidelijk dat het vermogen van de samenleving om weerstand te bieden sterk afneemt. Ja, we zouden kunnen blijven vechten, maar ons vermogen om te vechten en onze veerkracht zouden sterk verzwakt zijn.'

Overmatige zorgen?

Het lijken misschien dramatische woorden voor een crisis die op het eerste oog is opgelost: Zelensky heeft de wet teruggedraaid, NABOe en SAP werken door. NABOe heeft zelfs alweer een groot corruptieschandaal onthuld: er zou 30 procent teveel zijn betaald bij de aanschaf van een bepaald type drone, en dat geld zou achterover zijn gedrukt. Onder de betrokkenen is een parlementslid uit Zelensky’s partij, Oleksi Koeznetsov. De zaak laat zien dat de strijd tegen corruptie doorgaat. ‘Ik ben de anticorruptie-instanties dankbaar voor hun werk’, liet de president op sociale media weten toen de zaak aan het licht kwam. ‘Het is belangrijk dat anticorruptie-instellingen onafhankelijk kunnen werken, en de wet die donderdag [31 juli] is aangenomen, garandeert hen alle mogelijkheden om corruptie daadwerkelijk te bestrijden.’

Het zijn mooie woorden, maar daarmee is het vertrouwen nog niet hersteld. Op 22 juli stemde een meerderheid van de parlementsleden (inclusief Oleksi Koeznetsov) nog voor een wet die precies zulke onderzoeken verhindert. Van de 450 leden van het Oekraïense parlement zouden nu 31 worden onderzocht voor corruptie. Veel Oekraïners geloven dat een veel groter deel van de parlementsleden doet aan zelfverrijking, om nog te zwijgen over de mensen op andere belangrijke politieke posten.

Dit wantrouwen is niet zonder reden. Zo heeft het parlement voorgesteld om ambtenaren vrij te stellen van veroordeling voor corruptie wanneer ze geld verdoezelen bij de aankoop van wapens. Het wetsvoorstel werd gesteund door 123 parlementsleden uit Zelensky’s partij, en is op zichzelf al bewijs van vergaande corruptie op dat gebied. 'Ik verklap geen groot geheim als ik zeg dat een groot deel van de politieke elite, en laten we eerlijk zijn, zelfs sommige parlementsleden die nu in de oppositie zitten, geen grote fans zijn van NABOe en het SAP', zegt de politiek analist Volodymyr Fesenko in een recent interview. 'Een groot deel van de politieke elite van Oekraïne, en niet alleen de politieke, maar ook de wetshandhavings- en administratieve elite, heeft om begrijpelijke redenen een hekel aan SAP en NABOe.' Hij bedoelt daarmee dat veel politici iets te verbergen hebben.

Het wantrouwen is niet zonder reden

Ook buiten het parlement hebben Oekraïners grote zorgen over de integriteit van hun bestuurders. Zo werd de broer van Zelensky’s stafchef Andi Jermak meermaals verdacht van corruptie, maar rechtszaken hebben tot nu toe nergens toe geleid. Ook Zelensky’s vertrouweling Oleh Tatarov is meerdere keren genoemd door anticorruptie-activisten. Vorige maand voerden Duitse politieagenten op aanvraag van NABOe een huiszoeking uit bij Rostyslav Sjoerma (tussen 2021 en 2024 actief in het presidentiële kantoor), wegens vermeende corruptie. Zelensky zou boos zijn geworden van het nieuws, omdat NABOe het onderzoek uitvoerde zonder de president van tevoren te informeren - en dat terwijl de instantie juist onafhankelijk moet kunnen opereren. Ook Oleksi Tsjernysjov (tot vorige maand minister), Andri Bohdan (Zelensky’s stafchef in 2019-2020) en Timur Mindytsj (mede-eigenaar van Zelensky’s entertainmentbedrijf Kvartal 95) zijn genoemd in corruptiezaken. Geen van hen is gestraft. Rechtszaken sluiten wegens een gebrek aan bewijs, mensen worden ontslagen van hun post, maar tot een veroordeling komt het nooit.

Als je daar de toegenomen machtscentralisatie bij op telt, evenals de druk die op journalisten en activisten wordt uitgeoefend, wet 12414 waar vorige maand tegen werd gedemonstreerd,  en het feit dat dit allemaal in oorlogstijd gebeurt, zie je waarom er wel degelijk sprake is van een grote vertrouwensbreuk tussen politiek en bevolking. De president wordt zelf niet direct verdacht van corruptie, maar er zijn al sinds zijn aantreden in 2019 serieuze zorgen over de mensen die Zelensky aanstelt.

Internationale zorgen

De EU deelt de frustratie van veel Oekraïners. Wegens wet 12414 is een EU-betaling van 1,5 miljard euro opgeschort. Het geld komt vermoedelijk op een later moment alsnog vrij, wanneer verbetering is geconstateerd. Brussel erkent dat Kyiv onder zeer moeilijke omstandigheden moet werken aan hervormingen, maar tegelijkertijd constateert het dat hervormingen en afspraken steeds vertraging oplopen.

Naast de EU is ook het Internationaal Monetair Fonds (IMF) bezorgd over de traagheid waarmee Kyiv handelt. Dit kan leiden tot minder financiële steun. Kyiv had met het IMF afgesproken dat het al in februari van dit jaar een nieuwe leider zou aanstellen voor het Bureau van Economische Veiligheid (met de Oekraïense afkorting BEB). De instantie werd in 2021 opgericht om economische misdrijven te onderzoeken. Een commissie van zowel Oekraïense als buitenlandse experts heeft een kandidaat voorgedragen, om te voorkomen dat iemand op deze post komt te zitten vanwege zijn of haar loyaliteit aan Zelensky’s cirkel, of aan andere belanghebbenden.

De traagheid van Kyiv kan leiden tot minder financiële steun

NABOe-onderzoeker Oleksandr Tsyvinski werd zeer geschikt geacht. In zijn functie bij NABOe deed hij onthullingen over illegale inbeslagnames van stukken grond in Kyiv. Tsyvinski werd voorgedragen aan het kabinet, dat de aanstelling moet goedkeuren. Ondanks druk vanuit de Europese Unie en het IMF gebeurde het niet. De regering van Joelia Svyryenko miste op 31 juli een deadline van het IMF om een BEB-directeur aan te stellen. Zijn vader zou een Russisch paspoort hebben, en dat zou een veiligheidsrisico zijn. Maar op 6 augustus ging Svyrydenko toch overstag, door druk van de internationale gemeenschap.

‘De reden [voor het uitblijven van zijn aanstelling] is duidelijk’, schrijft Martyna Bohuslavets, directeur van denktank Institute of Legislative Ideas in een stuk voor de nieuwssite LB. ‘Een NABOe-onderzoeker die niet politiek gecontroleerd kan worden en voorzitter is van de BEB, vormt een bedreiging voor diepgewortelde corruptienetwerken die betrokken zijn bij smokkel, accijnsontduiking, gokinkomsten, verduistering, louche privatisering en vervalste documenten. Dit zijn precies de gebieden die de BEB moest onderzoeken, maar die lange tijd onaangeroerd zijn gebleven.’

De tweede deadline van het IMF om een nieuwe BEB-directeur aan te stellen verliep op 31 juli, en heeft Oekraïne gemist. Of het daadwerkelijk zal leiden tot minder financiële steun van het IMF, moet nog blijken. Maar doordat de Oekraïense overheid zulke deadlines mist, worden gesprekken over economische hulp wel steeds moeilijker.

Regering van nationale eenheid

Volgens bronnen in Den Haag en Brussel hebben Europese regeringsleiders Zelensky met enige regelmaat op het hart hebben gedrukt om een ‘regering van nationale eenheid’ te vormen, waarbij Zelensky samen met leden van de oppositie gaat regeren. Daarmee zou de machtsverticaal rondom de president mogelijk worden afgezwakt, en zou Oekraïne een zeer breed gedragen bestuur krijgen. Het idee werd al in 2023 geopperd door een van Zelensky’s grote politieke tegenstanders, oud-president Petro Porosjenko. Vorige week herhaalde Porosjenko zijn oproep, in een speech aan het parlement. Alleen met zo’n regering van nationale eenheid kan Oekraïne ‘terug naar vrijheid, naar democratie’, stelt de oud-president. Het zou volgens hem ook de eenheid terugbrengen binnen het land. Vooralsnog valt zijn pleidooi op dovemansoren, want Zelensky en zijn vertrouwelingen geloven in de efficiëntie van hun eigen machtsverticaal.

Misschien wordt Zelensky naar verloop van tijd wel gedwongen om zijn grip op de macht te verzwakken. Op dit moment heeft Dienaar van het Volk, de partij van Zelensky, nog een absolute meerderheid in het parlement, maar die meerderheid slinkt. In 2019 won de partij 254 van de 450 zetels, maar de afgelopen jaren zijn om verschillende redenen 24 parlementsleden uit de partij gestapt. Voor een absolute meerderheid heeft Dienaar van het Volk 226 zetels nodig. Tel daar de opschorting van het partijlidmaatschap van parlementslid Oleksi Koeznetsov van afgelopen week bij op - vanwege verdenking van corruptie - en de marge is nu nog slechts drie zetels.

Zelensky tijdens een werkbezoek in de zomer van 2025. Foto: Office of the President of Ukraine

De weg naar boven

De regering van premier Svyrydenko staat door al deze ontwikkelingen al met 1-0 achter, maar is zeker niet gedoemd tot falen. Ondanks alle onvrede over de zittende machthebbers geniet Zelensky nog wel legitimiteit, en hij kan stappen ondernemen om in binnen- en buitenland weer vertrouwen terug te winnen.

Ten eerste moet nu bewezen worden dat de anticorruptie-instanties daadwerkelijk goed functioneren. De arrestatie van parlementslid Oleksi Koeznetsov is al een stap in de goede richting, maar er zullen nog meer pijnlijke onthullingen moeten volgen om te bewijzen dat de corruptie echt wordt aangepakt.

Ten tweede zal de regering haar kernopdrachten goed moeten uitvoeren, en er is best kans dat dat lukt. Svyrydenko staat bekend als een zeer effectieve manager, en heeft de afgelopen jaren al een belangrijke rol gespeeld bij het herstel van de Oekraïense economie. Binnen Oekraïne spelen er geen grote bezwaren tegen haar (behalve haar goede band met Zelensky’s stafchef Andri Jermak). Ook in het buitenland staat ze er goed op, mede dankzij de grondstoffendeal met Amerika en de organisatie van de Ukraine Recovery Conference in Rome. Als iemand deze opdrachten kan uitvoeren, is zij het.

De regering staat met 1-0 achter, maar is niet gedoemd tot falen

Ten derde moet het presidentiële kantoor bewijzen dat het bereid is om te luisteren naar kritiek, onder andere van activisten, de media en de Europese Unie. Dat is de lastigste horde, want het team van Zelensky is vaak overtuigd van zijn eigen gelijk. Het liefst wil de buitenwacht dat een aantal verdachte topbestuurders vertrekken, maar dat lijkt voorlopig niet te gebeuren. Wel is er hoop dat Zelensky nu is wakker geschud, en meer geneigd zal zijn om te luisteren naar kritiek. Het terugdraaien van wet 12414 was een stap in de goede richting, en de uiteindelijke benoeming van Oleksandr Tsyvinski als BEB-directeur ook.

'Dit is een fundamenteel verschil tussen Oekraïne en Rusland', schrijft analist en journalist Vitaly Portnikov op zijn sociale media. '[In Rusland] kan de president zich veroorloven om zowel zijn eigen samenleving als de internationale gemeenschap te negeren, en zelfs om de Amerikaanse president te minachten met zijn pogingen om op zijn minst een staakt-het-vuren aan het front te bereiken.' Zelensky en zijn vertrouwelingen kunnen worden bijgestuurd, wat hoop biedt voor de toekomst.