Dankzij Amerikaanse bemiddeling lijkt een einde aan het conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan binnen handbereik. De zogeheten ‘Trump-route’ moet een van de grootste obstakels in het moeizame vredesproces wegnemen, via de aanleg van een strategische maar omstreden transportcorridor in de Kaukasus. Toch blijven veel vragen onbeantwoord, waarschuwt Julian Postulart.

De Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev (links), de Amerikaanse president Donald Trump (midden) en de Armeense premier Nikol Pashinyan (rechts) in het Witte Huis, waar zij op 8 augustus 2025 een intentieverklaring voor vrede in de Kaukasus ondertekenden. Foto: The Office to the Prime Minister of the Republic of Armenia

Tijdens een ontmoeting in het Witte Huis op vrijdag ondertekenden de Amerikaanse president Trump en de leiders van Armenië en Azerbeidzjan een intentieverklaring voor duurzame vrede in de zuidelijke Kaukasus. Ook gaan de Verenigde Staten meehelpen met de aanleg van een strategische transportcorridor in de regio; een controversieel infrastructuurproject dat al enkele jaren een van de grootste obstakels vormt voor een toekomstig vredesakkoord tussen Jerevan en Bakoe. 

Het gesteggel om deze corridor begon in 2020, toen Azerbeidzjan tijdens een bloedige oorlog grote delen van de langbetwiste regio Nagorno-Karabach terugveroverde. Als onderdeel van een door Rusland bemiddelde staakt-het-vuren-overeenkomst zouden ‘Alle economische en transportverbindingen in de regio worden vrijgemaakt’ - ook die tussen Azerbeidzjan en de Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan, van elkaar gescheiden door een smalle strook Armenië. Moskou zou toezien op deze vervoersverbinding die er nooit kwam. 

Maar nu Rusland overhoop ligt met zowel Armenië als Azerbeidzjan, en het Kremlin prioriteit geeft aan de oorlog in Oekraïne, willen de Verenigde Staten een nieuw klap geven op het vredesproces in de Kaukasus met de aanleg van de ‘Trump-route voor Internationale Vrede en Welvaart.' In het kort: TRIPP. 

Julian Postulart

Redacteur RAAM

Redacteur bij RAAM, onderzoeker bij de Faculteit Militaire Wetenschappen en redacteur bij Novastan.org

Trumps masterplan

Volgens Politico heeft Armenië ingestemd de Verenigde Staten exclusieve rechten te verlenen voor de ontwikkeling van een transportverbinding voor een periode van 99 jaar. Op hun beurt verhuren de VS dit land aan een consortium dat verantwoordelijk is voor de bouw en het onderhoud van nieuwe infrastructuur, waaronder een weg- en spoorverbinding, evenals olie- en gaspijpleidingen en een glasvezelkabel. 

Belangrijk detail is dat de VS niet opdraait voor de kosten van het project; de aanleg en het onderhoud van de route zullen worden uitbesteed aan commerciële partijen. Desalniettemin blijft de precieze locatie van de TRIPP nog onduidelijk. Ook is niet bekend op welke termijn begonnen zal worden aan de bouw, en of de plannen nog door het Armeense parlement moeten worden goedgekeurd.

Lange tijd eiste Azerbeidzjan dat de ‘Zangezur-corridor’, zoals Bakoe de route noemt, ongehinderde toegang tot Nachitsjevan zou bieden, dus zonder Armeense grenscontroles. Voor Armenië was dit onacceptabel omdat zo’n extraterritoriale corridor over Armeens grondgebied een inbreuk op de soevereiniteit zou betekenen. Met Amerikaanse tussenkomst lijkt nu toch een middenweg gevonden te zijn waar beide landen hun handtekening onder willen zetten.

Met Amerikaanse tussenkomst lijkt nu toch een middenweg gevonden te zijn waar beide landen hun handtekening onder willen zetten

Zo zal de route onder Armeense jurisdictie vallen en zullen er - naar het schijnt - geen buitenlandse troepen of ander veiligheidspersoneel gestationeerd worden langs de corridor; noch Russisch, noch Amerikaans. Volgens het doorgaans goed ingevoerde nieuwsplatform Axios is de Armeense regering van premier Pashinyan door de VS beloofd ‘een vriend in Washington te krijgen – en een krachtige buffer tegen eventuele toekomstige invasies door Azerbeidzjan’ als het akkoord zou gaan.

Desondanks spreekt de verklaring die op 8 augustus in Washington werd getekend nog steeds over ‘een onbelemmerde verbinding tussen het grootste deel van de Republiek Azerbeidzjan en de autonome republiek Nachitsjevan via het grondgebied van de Republiek Armenië, met wederzijdse voordelen voor zowel het internationale als het binnenlandse vervoer voor de Republiek Armenië’.

Foto's van de ondertekende intentieverklaring voor duurzame vrede in de Kaukasus. Bron: @visionergeo/X

Verder meldt Politico dat Washington van plan is om beperkingen op de defensiesamenwerking met Bakoe op te heffen, zodra de overeenkomst is getekend. Een anonieme Amerikaanse overheidsfunctionaris zei tegen Axios ‘dat het "typisch Trumpiaans" was om de kwestie via handel te benaderen en niet vanuit "de lens van andermans conflict", en voegde eraan toe dat nu "Rusland, Iran en China invloed verliezen in een deel van de wereld dat zij als hun eigen domein beschouwen."’  

Toch blijft er veel onduidelijk. Zo is het nog onbekend hoe de douanecontroles precies zullen worden ingericht en of er sprake zal zijn van een aangepast regime aan de grens. Desondanks zal Bakoe zeker profiteren van de aanleg van de TRIPP, zelfs als het geen zeggenschap heeft over deze handelsroute. De corridor vormt namelijk de meest directe verbinding tussen Turkije en Azerbeidzjan, en is bovendien de kortste landroute voor handelswaar vanuit China naar Europa, zonder door Rusland of Iran te hoeven reizen.

Corridor als obstakel voor vrede

Al ruim dertig jaar zit een groot deel van de zuidelijke Kaukasus op slot, nadat begin jaren negentig - in de kantlijn van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie - de door Armeniërs bewoonde regio Nagorno-Karabakh zich dankzij militaire steun van het Armeense leger met succes losrukte van Azerbeidzjan. In de decennia daarna leefden beide landen op voet van oorlog met elkaar. Regelmatig kwam het tot schermutselingen en gevechten langs de verder potdichte grens. Voor Azerbeidzjanen waren er slechts twee manieren om naar Nachitsjevan te reizen: over land via Iran, of per vliegtuig. Dit laatste gebeurde met een kleine omweg: Armenië en Azerbeidzjan weigerden lange tijd elkaars luchtruim te gebruiken.

In 2020 kwam het tot een grootschalige escalatie tussen de twee landen. In tegenstelling tot de eerste oorlog trokken nu Armenië en de door hen gesteunde Armeense separatisten in Nagorno-Karabach aan het kortste eind. Duizenden mensen kwamen om het leven en van het niet-erkende Armeense staatje in de regio, de Republiek Artsach, bleef weinig over. Het was een ongelijke strijd: met een staatskas gespekt door olie-inkomsten kon Azerbeidzjan investeren in de aanschaf van geavanceerde Turkse en Israëlische wapens. Voor het veel armere en geïsoleerde Armenië was deze wapenwedloop simpelweg niet bij te benen. 

Maar voor Armenië was de Azerbeidzjaanse interpretatie van de corridor niet werkbaar. Elk voorstel dat zou leiden tot Armeens gebiedsverlies is onbespreekbaar 

Gesterkt door de overwinning probeerde Bakoe via de staakt-het-vuren-overeenkomst Jerevan te bewegen tot de opening van een corridor naar Nachitsjevan. Maar voor Armenië was de Azerbeidzjaanse interpretatie van de corridor niet werkbaar. Elk voorstel dat zou leiden tot Armeens gebiedsverlies is onbespreekbaar. 

Toch was deze corridor niet het enige obstakel voor vrede tussen beide landen. Azerbeidzjan moest namelijk toestaan dat Russische vredestroepen werden gestationeerd in de regio, die zouden toezien op naleving van de wapenstilstand. Voor Armenië was de aanwezigheid van Russische troepen een bliksemafleider voor andere Azerbeidzjaanse eisen. Zolang de politieke status van Nagorno-Karabach onbeslist bleef, bleek de discussie over transportcorridors van secundair belang. 

Ruslands tanende invloed

Dit veranderde in september 2023, toen Azerbeidzjan een nieuw offensief begon met als doel de volledige inname van de regio. De meer dan honderdduizend Karabach Armeniërs voelden zich genoodzaakt te vluchten naar Armenië, uit angst voor etnische zuivering als ze bleven. De Russische vredestroepen die sinds de wapenstilstand in 2020 gestationeerd waren in de regio grepen niet in. 

Ook Armenië hield zich ditmaal afzijdig, een besluit dat mogelijk werd ingegeven door de sterk verzwakte staat van de Armeense krijgsmacht en de vrij hopeloze militair-strategische positie van Artsach, dat sinds 2020 was afgesneden van Armenië op een kleine door Russische troepen bewaakte bergweg na. Bovendien was deze bergweg in aanloop naar het offensief maandenlang door Azerbeidzjan geblokkeerd in een poging de Karabach Armeniërs tot overgave te dwingen. Binnen een dag moesten zij het gevecht staken. Hiermee kwam niet alleen een eind aan de zelfverklaarde Republiek Artsach, maar ook aan tweeduizend jaar Armeense geschiedenis in de regio.

Hiermee kwam niet alleen een eind aan de zelfverklaarde Republiek Artsach, maar ook aan tweeduizend jaar Armeense geschiedenis in de regio

Nu de politieke status van Nagorno-Karabach met militaire middelen was ‘opgelost’, leek de kans op een deal tussen Armenië en Azerbeidzjan groter dan ooit. Niks bleek minder waar. Rusland bleek een onbetrouwbare partner. Sinds 2021 bezetten Azerbeidzjaanse troepen enkele honderden vierkante kilometers internationaal erkend Armeens grondgebied; voornamelijk bergtoppen en andere strategische posities langs de grens. Volgens analytici probeerde Bakoe middels deze speldenprikken de druk op Jerevan op te voeren, in de hoop dat Pashinyan concessies zou doen tijdens de onderhandelingen. Ondanks dat Armenië lid is van de CSTO - de door Rusland-geleide tegenhanger van de NAVO - schoot Moskou Jerevan niet te hulp. En dat terwijl de Armeense premier Pashinyan hier meermaals om had gevraagd. 

Recent verzuurde ook de relatie tussen Rusland en Azerbeidzjan. In december 2024 schoot de Russische luchtverdediging op een Azerbeidzjaans passagierstoestel nabij de Tsjetsjeense stad Grozny, waarna het uitweek naar Kazachstan en daar crashte. Moskou wilde geen excuses maken voor dit incident. Bovendien kwamen in juni twee Azerbeidzjaanse staatsburgers om tijdens een politieinval in Jekaterinenburg. Bakoe reageerde fel, deels uit frustratie over de Russische afhandeling van de vliegtuigcrash. Een diplomatieke rel volgde waardoor de bilaterale betrekkingen nog steeds gespannen zijn

Alternatieve route

De Russische terugtrekking uit de Kaukasus heeft een heuse geopolitieke aardverschuiving teweeg gebracht waar de Verenigde Staten nu handig op in lijken te spelen - tot Moskous ongenoegen. Toch was het voorstel van Trump zeker niet het eerste voorstel dat de impasse tussen Armenië en Azerbeidzjan moest doorbreken.

Zo opperde Iran, traditiegetrouw bondgenoot van Armenië, in december 2023 een alternatieve route voor de corridor tussen Azerbeidzjan en Turkije. Beide landen zouden nu met elkaar verbonden worden middels een transportverbinding aan de Iraanse kant van de Iraans-Armeense grens, die gevormd wordt door de Aras Rivier - vandaar dat dit project de naam 'Aras-corridor' kreeg. Teheran is mordicus tegen de door Azerbeidzjan geplande extraterritoriale Zangezur-corridor, omdat dit Iran directe toegang tot Armenië zou ontzeggen.

Het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken liet in reactie op de ondertekening van de intentieverklaring in het Witte Huis weten dat het deze stappen richting vrede verwelkomd, maar uitte tegelijkertijd 'bezorgdheid over de negatieve gevolgen van elke buitenlandse interventie, met name in de buurt van onze gezamenlijke grenzen, die de duurzame veiligheid en stabiliteit van de regio zou kunnen schaden.'

Teheran zal de TRIPP zien als een verdere inbreuk op zijn invloedssfeer, die door de steeds nauwer wordende banden tussen Azerbeidzjan en Israël sowieso al onder druk kwam te staan. Recentelijk werd Bakoe ervan beschuldigd dat Israëlische drones vanuit Azerbeidzjan aanvallen uitvoerden op Iran tijdens de recente oorlog tussen de twee landen. Een vertegenwoordiger van Iraans opperste leider Ayatollah Khamenei stelde zelfs dat dit voorval ‘de volledige overheersing van het zionistische regime over Azerbeidzjan’ aantoont.

‘Twee landen, één natie’

In tegenstelling tot Iran is Turkije altijd een grote voorstander geweest van het Zangezur-project. Ankara is Bakoe’s trouwste bondgenoot. De nauwe historische en culturele banden tussen de twee worden vaak samengevat met de uitspraak ‘twee landen, één natie’. Turkije probeert zich de afgelopen jaren steeds meer op te werpen als regionale macht, ook in de Kaukasus. 

Zo was de Turkse militaire steun aan Azerbeidzjan cruciaal voor de herovering van Nagorno-Karabach. Toen Bakoe de controle over de regio verloor in de jaren negentig sloten de Turken uit solidariteit ook hun grens met Armenië. Dankzij de Armeense genocide stonden Ankara en Jerevan sowieso al op gespannen voet met elkaar.

Maar ook hier is een geopolitieke kentering zichtbaar. De afgelopen jaren is een nieuwe poging ondernomen tot normalisering van de betrekkingen tussen Turkije en Armenië. Inmiddels wordt er weer rechtstreeks gevlogen tussen beide landen en ging premier Pashinyan in juni nog op bezoek bij de Turkse president Erdogan. Desondanks is de grens nog steeds gesloten. Reden hiervoor is dat Ankara eerst wil dat Jerevan een vredesakkoord sluit met Bakoe.

Vrede binnen handbereik - of toch niet

Met het nieuwe door Trump bemiddelde akkoord tussen Armenië en Azerbeidzjan, lijkt een definitief einde aan het bloedvergieten tussen de twee dichterbij dan ooit. De afgelopen jaren werden al flinke stappen gezet, ook al ging dit vaak met horten en stoten. Zo gaf Armenië vorig jaar vier verlaten dorpen terug die het had veroverd op Azerbeidzjan tijdens de oorlog in de jaren negentig. Het besluit leidde tot grote protesten in binnen- en buitenland. 

De demonstraties hadden ogenschijnlijk weinig impact op het vredesproces: in maart dit jaar werd bekend dat de onderhandelingsteams van Armenië en Azerbeidzjan het eens waren geworden over de inhoud van een akkoord. Zo zouden de diplomatieke betrekkingen worden hersteld, territoriale claims worden opgegeven, en slepende juridische geschillen beëindigd. De heetste aardappel: de Azerbeidzjaanse wens op een transportverbinding met Nachitsjevan, werd echter doorgeschoven. Hier lijkt nu, met Trumps deal, verandering in te komen.

De heetste aardappel: de Azerbeidzjaanse wens op een transportverbinding met Nachitsjevan, werd echter doorgeschoven

Betekent dit alles dan dat het conflict nu echt ten einde is? Nee. Aan een andere eis van Bakoe kan Jerevan namelijk niet snel voldoen, zelfs niet met een handtekening in het Witte Huis: dat de Armeense grondwet moet worden gewijzigd om een verwijzing naar Nagorno-Karabach te verwijderen. Hiervoor moet eerst een referendum worden georganiseerd, en een datum hiervoor staat nog niet vast. 

Na het mediamoment in Washington leek president Aliyev niet bereid deze eis te laten varen. Tegenover het Azerbeidzjaanse persbureau Apa.az stelde hij dat ‘de kwestie van de territoriale aanspraken tegen Azerbeidzjan in hun grondwet [de Armeense grondwet, red] ervoor gezorgd dat het vredesakkoord vandaag niet kon worden ondertekend. Maar zodra deze wijzigingen zijn doorgevoerd, kan het vredesakkoord op elk moment worden ondertekend.’

En zelfs als het tot een akkoord zou komen, dan kunnen een reeks handtekeningen decennia van animositeit, diep wederzijds wantrouwen en intergenerationeel trauma niet zomaar doen verdwijnen. Armenië huisvest nog steeds tienduizenden vluchtelingen uit Nagorno-Karabach. Zij zullen daar een nieuw leven moeten opbouwen, zonder perspectief op terugkeer naar hun geboortegrond. Het herstel van vertrouwen tussen Armeniërs en Azerbeidzjanen blijft een van de grootste obstakels voor duurzame vrede, zelfs als president Trump voor zijn inspanningen wordt beloond met de Nobelprijs voor de Vrede.