'Europa moet meer aandacht hebben voor de ongeveer 200 mensen die in Belarus gevangen zitten vanwege steun aan Oekraïne,’ aldus de Belarussische Jauhenija Veramejtsyk in haar woonplaats Vilnius tegen Franka Hummels. Haar man Vasil, die als vrijwilliger meevocht aan Oekraïense zijde, is een van deze gevangenen.
Vasil Veramejtsyk als soldaat van het Belarussische Kalinouski-regiment in Oekraïne. Foto: Jauhenija Veramejtsyk
Vasil Veramejtsyk heeft een grillige carrière achter de rug. Hij studeerde aan de Belarussische militaire academie, volgens zijn echtgenote omdat hij Russische inlijving vreesde en zijn land daartegen wilde verdedigen. In 2010, Vasil Veramejtsyk zat nog op de academie, waren er ‘verkiezingen’, zoals altijd vervalst. Tienduizenden mensen trokken naar het centrale plein van Minsk om hun ongenoegen kenbaar te maken, waaronder verschillende vrienden en kennissen van Veramejtsyk. Toen het leger werd ingezet om de protesten neer te slaan, hield hij zijn hart vast: zou hij ook naar Minsk moeten komen en dan oog in oog komen te staan met zijn dierbaren? Dat was niet het geval, maar de twijfel over zijn rol in het leger bleef. Na een korte periode als beroepsmilitair hield hij het voor gezien. Zoals veel leeftijdsgenoten koos hij voor een loopbaan in de IT.
Veramejtsyk hield zich afzijdig van politiek, zegt zijn vrouw. Er was geen hoop op verandering, en ook geen echt alternatief. De Veramejtsyks maakten geen deel uit van de destijds kleine oppositie in Belarus. Ze waren druk bezig met hun uitdagende banen en de zorg voor hun jonge dochter. Ook tijdens de aanloop van de verkiezingen in 2020 lieten ze niet van zich horen. Dat veranderde op verkiezingsdag, toen Jauhenija Veramejtsyks jongere zus als onafhankelijke waarnemer stemlokalen bezocht. ‘De oproerpolitie OMON kwam met een bus van twintig man het stemlokaal in, twintig tegen één, om mijn frêle zusje te arresteren.’ Haar zusje werd naar Akrestina gebracht, het detentiecentrum dat op dat moment uitpuilde van de arrestanten. Veel te veel mensen op een cel, nauwelijks eten, geen medische zorg. Na vijf dagen taal noch teken werd haar zusje vrijgelaten. ‘En ik herkende haar niet meer, ze was een ander mens geworden.’
Na vijf dagen taal noch teken werd haar zusje vrijgelaten: ‘ik herkende haar niet meer, ze was een ander mens geworden’
Vanaf dat moment was voor de Veramejtsyks de maat vol. Nu waren zij erbij, op straat, bij de grote protesten tegen de gestolen verkiezingen die gaandeweg steeds meer gericht waren tegen de wreedheden van het regime in het algemeen. Dat ging een half jaar door. ‘En toen kwam het telefoontje’. Veramejtsyk weet tot op de dag van vandaag niet of het daadwerkelijk van een goedwillende politieagent kwam of dat er iets anders aan de hand was, maar de boodschap was helder: jullie moeten het land uit, nu, anders volgt arrestatie. Je kunt het je niet veroorloven zo’n waarschuwing te negeren dus het gezin vertrok halsoverkop naar Lviv, in Oekraïne.
Van front naar Vietnam
Toen in februari 2022 de grootschalige Russische inval in Oekraïne begon, hebben de Veramejtsyks eigenlijk nauwelijks overlegd wat ze zouden doen. Vasil had militaire ervaring, die moest hij in deze oorlog inzetten. Niet vanachter een bureau, maar aan het front. Belarussen vechten in allerlei afdelingen van het Oekraïense leger, maar Vasil sloot zich aan bij het enige officieel Belarussische regiment, het Kalinouski-regiment. Het draagt de naam van Kastus Kalinouski, een negentiende-eeuwse vrijheidsstrijder die zowel door Belarus, Oekraïne als Litouwen wordt geclaimd. Verschil van inzicht over wie Kalinouski tot zijn erfgoed mag rekenen leidt soms tot strubbelingen tussen historici uit de verschillende landen. In het geval van het bataljon sluit die gedeelde aanspraak juist goed aan. De soldaten, die trouw zweren aan Belarus, menen dat Oekraïne en Belarus een gedeelde vijand hebben, en dat vechten voor de vrijheid van Oekraïne dus vechten voor de vrijheid van Belarus is.
Vasil Veramejtsyk vocht mee voor de bevrijding van Boetsja. Hij ontving een Oekraïense onderscheiding voor de rol die hij speelde bij de ontzetting van 123 Oekraïense soldaten. Bij gevechten rond Mykolaiv raakte hij gewond. Hij wilde graag herstellen bij zijn gezin, dat vanwege Jauheniya’s werk inmiddels in Vilnius was neergestreken. Zijn vrouw vertelt dat hij het regiment graag achter zich wilde laten, er waren veel politieke meningsverschillen waarbij hij steevast aan het kortste eind trok. Dat ging zelfs zo ver, dat de leiders van het regiment een tijdelijk inreisverbod voor Oekraïne voor Veramejtsyk aanvroegen – en kregen. Dat is sinds afgelopen september verstreken.
De onderscheiding die Vasil kreeg voor zijn rol bij de bevrijding van 123 Oekraïense soldaten. Foto: Jauhenija Veramejtsyk
In Vilnius probeerde hij een verblijfsvergunning aan te vragen. Na een lange wachttijd bleek in mei 2023 dat dat tevergeefs was. Daarmee waren zijn kansen om elders in de Schengenzone neer te strijken eveneens verkeken. Volgens de Litouwse regering was Veramejtsyk mogelijk een gevaar voor de staatsveiligheid. Zijn vrouw denkt dat zijn verzoek om een verblijfsvergunning is afgewezen omdat hij deel uitmaakte van het Belarussische leger. Dat kan het Litouwse ministerie van immigratie bevestigen noch ontkennen. Niet alleen geeft dat, zoals gebruikelijk is, geen informatie over individuele gevallen, ook verklaart het dat de gronden waarop mensen afgewezen kunnen worden vertrouwelijk zijn.
Vasil was boos, vertelt zijn vrouw, en wilde niet langer in Litouwen blijven, zelfs niet voor een beroepsprocedure. Hij vertrok naar Vietnam, een van de weinige landen waar Belarussen zonder visum naar toe kunnen, om daar zijn opties te overdenken. In november 2024 kreeg Jauhenija opeens een sms’je: ‘ik word gedeporteerd’. Daarna bleef het stil. De Belarussische geheime dienst had hem in Vietnam weten te traceren en Vietnam leverde hem uit. Jauhenija Veramejtsyk wist pas weer iets over zijn verblijfplaats toen de Belarussische staatstelevisie beelden uitzond van zijn aankomst op het vliegveld in Minsk. Kort daarna was er op diezelfde staatstelevisie een interview te zien waarin Veramejtsyk zei dat hij een inval in Belarus voorbereidde, die vergelijkbaar is met de Russische inval in Oekraïne. Het regime gebruikt zulke ‘bekentenissen’ om militaire steun aan Rusland te rechtvaardigen.
In november 2024 kreeg Jauhenijaopeens een sms’je: ‘ik word gedeporteerd’. Daarna bleef het stil
Van Belarussische politiek gevangenen worden namelijk regelmatig zulke video’s opgenomen. Doorgaans worden ze onder grote fysieke druk gezet en soms gedrogeerd om dit soort ‘bekentenissen’ te doen. Ze krijgen bovendien te horen dat hun dierbaren van alles zal worden aangedaan als ze niet meewerken. Dat blijkt uit getuigenissen van vrijgelaten gevangenen.
Schijnproces
De woorden in juridische zaken die het Belarussische regime gebruikt hebben weinig betekenis, omdat ze geen betrekking hebben op een rechtsstatelijk systeem. Ze maken deel uit van een spel dat een flinter schijn van recht moet wekken. Voor Vasil Veramejtsyk waren er ook woorden: hij werd aangeklaagd voor het ‘deelnemen aan rellen en een poging om een auto van een aanklager in brand te steken.’ Dat meldt mensenrechtenorganisatie Viasna. In december 2025 werd bekend dat hij veroordeeld is tot 13 jaar in een medium security strafkolonie. De lijst zaken waaraan hij door het regime ‘schuldig’ aan werd bevonden is lang en loopt van het beledigen van een rechter tot het voorbereiden van terroristische activiteiten.
Op dit moment zit Vasil Veramejtsyk in strafkolonie nummer 17, in Sklou in het oosten van Belarus. Die geldt als een van de strengste kolonies, zegt zijn vrouw. Jauhenija Veramejtsyk kan vanuit Litouwen geen post sturen, ze typt brieven die haar moeder in Belarus vervolgens verzendt. Tot voor kort schreef Vasil ook. Zulke berichten geven niet weer hoe het echt met iemand gaat, daar zorgt de censuur wel voor. Maar het zijn in elk geval tekens van leven. Sinds hij in december in de strafkolonie aankwam, hoorde zijn gezin niets meer van hem.
Vasil poseert voor een foto tijdens zijn tijd bij het Belarussische Kalinouski-regiment in Oekraïne. Foto: Jauhenija Veramejtsyk
Dat mensen als haar man niet de eerste zorg van beslissers in Brussel zijn, snapt ze. Alleen gaat er volgens haar hier wel iets stevig mis. Haar man heeft laten zien dat hij bereid was zijn leven op te offeren voor een vrij Oekraïne, en toch wordt hij door Europa gewantrouwd vanwege zijn tijd in het Belarussische leger. Maar is dat niet juist wat je als Europa wil, vraagt Jauhenija Veramejtsyk zich af, dat mensen op principiële gronden het Belarussische leger verlaten? Zou je dat dan niet moeten stimuleren, in plaats van dat je het extra gevaarlijk voor ze maakt? En hoewel haar man misschien niet alles op zijn allerhandigst heeft aangepakt, gaat zijn lot toch wel Europa aan?
Hoop op Amerikaanse hulp
Ze richt haar pijlen ook op de Amerikanen. Het was namelijk na Amerikaanse druk, dat op 21 juni 2025 14 politiek gevangenen werden vrijgelaten, in ruil voor het intrekken van sancties op de Belarussische luchtvaartmaatschappij Belavia. Op 13 december hervonden nog 123 mensen hun vrijheid, ditmaal in ruil voor het tijdelijk opheffen van Amerikaanse sancties op kunstmest. Deze vrijlatingen hingen al langer in de lucht. JauhenijaVeramejtsjoek heeft geen moment gehoopt dat haar man erbij zou zijn: het betrof steeds mensen van wie het proces al was afgerond, en haar echtgenoot zat nog in voorarrest.
De Amerikanen hebben aangegeven dat het wat hen betreft niet bij deze twee deals blijft, en dat ze graag op korte termijn nog meer Belarussische politiek gevangenen op vrije voeten zien. En dan kan Veramejtsyk wel van de partij zijn, redeneert zijn vrouw. Want inmiddels heeft hij immers zijn straf.
Vasil met zijn vrouw en dochter. Foto: Jauhenija Veramejtsyk
Officiële Belarussische diaspora-organisaties, zoals die van Svetlana Tichanovskaja, hebben zich uitgesproken over de positie van Vasil Veramejtsyk. Zij noemt zijn hechtenis ‘een directe consequentie van het repressieve beleid van het Loekasjenko-regime, dat tegenstanders blijft targetten, waaronder de mensen die vechten voor vrijheid en democratie en de mensen die Europa verdedigen tegen Russische agressie.’
Zich actief beijveren voor specifiek zijn vrijheid, dat doen deze organisaties niet. Wanneer ze bij Europese of Amerikaanse partners voor individuele gevallen lobbyen, dan is dat voor mensen die oud zijn, of acute medische zorg nodig hebben. Een keuze die JauhenijaVeramejtsjoek goed begrijpt, maar waar ze geen boodschap aan heeft: zij wil haar man terug. En ja: een oudere dame loopt gevaar in een strafkolonie, al wordt ze met egards behandeld. Maar loopt een oud-militair, die door de bewakers als verrader en overloper wordt gezien, niet evengoed een gezondheidsrisico?
Vergeten vrijheidsstrijders
Hoewel het geval Vasil Veramejtsyk zijn echtgenote uiteraard het meest aan het hart gaat, wil ze benadrukken dat hij niet de enige is die vanwege steun aan Oekraïne vastzit. De Belarussische redactie van Radio Free Europe schat dat momenteel ongeveer 200 van de meer dan 1300 door mensenrechtencentrum Viasna geregistreerde politieke gevangenen vastzitten vanwege steun aan Oekraïne.
‘Deze mensen zetten zich in voor de vrijheid van Europa’
Een paar gevallen zijn net als dat van Veramejtsyk bij een groter publiek in de Belarussische diaspora bekend. Zo is er nóg een oud-Kalinouski-strijder die in Belarus achter tralies zit, hij heet Vasil Hratsjycha. Aljaksej Kaplitsj kwam onlangs vrij. Hij werd drie jaar geleden in de kraag gevat toen hij onderweg was naar Oekraïne om te gaan vechten. Na zijn vrijlating gaf hij aan dat hij dat nog steeds ambieert. Ihar Karatkou zit in een strafkamp een termijn van vijf jaar uit. Hij heeft niet gevochten. Wel maakte hij het equivalent van tien dollar over aan het Kalinouski-regiment.
‘Deze mensen zetten zich in voor de vrijheid van Europa’, zegt Jauhenija Veramejtsyk. ‘Europa steunt Oekraïne. Deze mensen mogen daarbij niet worden vergeten, ze zijn deel van dat verhaal.’
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en kennisplatform RAAM verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Rusland, Oekraïne en Belarus.
