Door de aanhoudende Russische aanvallen op de Oekraïense energie-infrastructuur gaan niet alleen het licht en de verwarming uit, maar worden hele regio’s sociaal en economisch ontwricht. De tweede- en derde-orde gevolgen van deze oorlogswinter sijpelen inmiddels door in vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven, ziet correspondent Chris Colijn.
Kapotgebombardeerde energiecentrale. Foto: ANP / Genya Savilov / AFP
Het is een wonder dat Oekraïense huishoudens überhaupt nog stroom en verwarming krijgen. Wekelijks is er een grote nieuwe aanval op energiecentrales en verdeelstations, waarna een leger van ‘enerhetyky’ (mensen die in de energiesector werken) in ijltempo probeert te repareren wat vaak nauwelijks nog te herstellen is. Meerdere centrales zijn dit jaar volledig verwoest. Daken zijn weggeblazen, waardoor de techniek - al dan niet kapot - is blootgesteld aan de elementen, ondergesneeuwd en vastgevroren.
In januari vuurde Rusland een recordaantal van 91 ballistische raketten op Oekraïne af, een nieuwe piek in de campagne tegen het energiesysteem. President Zelensky waarschuwde de afgelopen weken vaak publiekelijk dat er op korte termijn nieuwe aanvallen zullen komen, terwijl er ook op Telegram dagelijks geruchten rondgaan over de volgende grote luchtaanval.
Die waarschuwingen zijn haast overbodig, want elke Oekraïner begrijpt dat de volgende aanval een kwestie van tijd is. In de nacht van 16 op 17 februari, aan de vooravond van nieuwe vredesbesprekingen, vuurde Moskou opnieuw 29 raketten en 396 drones af, met de zuidelijke havenstad Odesa als hoofddoel.
Elke Oekraïner begrijpt dat de volgende aanval een kwestie van tijd is
‘In Odesa zitten tienduizenden mensen zonder verwarming en watervoorziening na een drone-aanval’, schreef president Zelensky na de aanval. Op sommige adressen in Odesa wordt pas na drie dagen weer elektriciteit verwacht, waarschuwen de lokale autoriteiten.
Verdeelstations van kerncentrales
Naarmate de campagne tegen het Oekraïense energienet voortduurt, worden de gevolgen voor de Oekraïense samenleving omvangrijker. Ten eerste neemt Rusland steeds nieuwe onderdelen van het elektriciteitsnet onder vuur. Waar de focus van de aanvallen in de afgelopen maanden vaak op warmtecentrales lag, worden nu ook de verdeelstations van kerncentrales geraakt.
Kerncentrales leverden de afgelopen maanden zo’n driekwart van de elektriciteitsproductie van het land, maar kunnen hun maximale vermogen niet meer leveren. ‘De Russen waren zeer succesvol’, zegt de CEO van staatsnetbeheerder OekrEnergo tegen The Kyiv Independent op 9 februari. ‘Al onze kerncentrales werden gedwongen om de productie te verminderen, en we verloren de helft van onze productiecapaciteit direct na de aanval.’
Geografische uitbreiding
Ten tweede breiden de gevolgen zich geografisch uit. Er zijn geen veilige gebieden in Oekraïne, en er zijn ook geen gebieden meer zonder stroomuitval. Eerder deze maand bracht ik een bezoek aan de westelijke steden Lviv en Ivano-Frankivsk, waar de stroomvoorziening normaliter beter is dan in de hoofdstad. Er hangt een relatieve rust, en de straten zijn er drukker dan in Kyiv of Odesa. Maar tijdens mijn bezoek was ook duidelijk dat de situatie daar precair is.
Centrale winkelstraat van Ivano-Frankivsk. Foto: Chris Colijn
Op 7 februari raakte Rusland de warmtecentrale bij Dobrotvir, waardoor zo'n 600.000 mensen in de regio Lviv zonder stroom kwamen te zitten. De dag na de aanval klonk in Lviv overal het constante geronk van generatoren, waar het daarvoor nog relatief stil was vergeleken met Kyiv. Het is een hoorbare illustratie van hoe de crisis zich als een olievlek verspreidt.
Watervoorzieningen
Ten derde lijken de Russen hun vizier ook te richten op andere publieke voorzieningen, nu de elektriciteitsvoorzieningen en warmtenetten zwaar zijn getroffen. Sinds vorige week circuleren berichten dat Rusland nu ook de watervoorziening van Kyiv in het vizier heeft, onder meer het beluchtingsstation bij Bortnytsia, de enige afvalwaterzuivering voor de hoofdstad.
En de watervoorzieningen hadden al te lijden onder de aanvallen. Inwoners van Kyiv zitten regelmatig zonder stromend water, en in de afgelopen weken barsten er steeds meer waterleidingen in flatgebouwen, waardoor woningen overstromen. De reddingsdiensten hebben er hun handen vol aan, terwijl de beschietingen en reparaties van het energiesysteem ondertussen ook door moeten gaan.
Naast elektriciteit en water neemt Rusland ook de spoorwegen systematisch onder vuur. In december werd het spoorknooppunt bij Fastiv, ten zuidwesten van Kyiv, kapotgebombardeerd. In januari sloeg een drone in op een passagierstrein in de regio Charkiv, terwijl twee andere drones vlakbij neerstortten.
Verwoest treinstation in Fastiv. Foto: Chris Colijn
De eens zo betrouwbare Oekraïense staatsspoorwegen piepen en kraken nu onder het aanhoudende Russische geweld. Zo ontstonden eerder deze maand bij aanvallen in de regio Soemy in het noordoosten en Zaporizja in het zuidoosten van Oekraïne ernstige ontregelingen op het spoor. Ook werd deze week spoorinfrastructuur geraakt in de regio’s Donetsk, Dnipro, Soemy en Tsjernihiv.
Staatsspoorbedrijf Oekrzaliznytsia zet vervangende bussen in waar treinreizen te gevaarlijk worden, maar bussen kunnen de capaciteit van uitgevallen treinen slechts beperkt opvangen. De aanvallen veroorzaken niet alleen vertraging, maar geven reizigers ook een gevoel van onveiligheid, vooral in regio's die dichter bij de frontlinie liggen. De immer betrouwbare en veilige spoorwegen worden steeds harder getroffen.
Door de toenemende aanvallen op spoorwegen dreigt vooral de stad Zaporizja, met een bevolking van zo’n 700.000 mensen, langzaam geïsoleerd te raken van de rest van het land. Het is een volgende stap in het proces om steeds meer delen van Oekraïne onleefbaar te maken.
Vertrek
Ten vierde vertrekken mensen uit zwaar getroffen steden. De Kyivse burgemeester Vitali Klitsjko stelde in januari nog dat er 600.000 mensen waren vertrokken uit de hoofdstad, maar dat cijfer wordt betwist. Als er daadwerkelijk zoveel mensen waren vertrokken uit de hoofdstad, zouden de stroomtekorten in de hoofdstad niet zo groot blijven, zegt een woordvoerder van de lokale regionale administratie. ‘Tenzij ze het licht thuis aan hebben laten staan.’
Er is nu geen sprake van een grote vluchtelingenstroom, maar deze zou in de toekomst nog wel kunnen komen. Of er echt een kantelpunt wordt bereikt, is onduidelijk. De meeste inwoners van de zwaarst getroffen gebieden kunnen niet zomaar vertrekken totdat de situatie verbetert. Ze hebben er geen geld voor, geen familie in het westen van het land waar ze een tijdje kunnen verblijven, ze hebben verantwoordelijkheden thuis, en de meeste mensen moeten gewoon naar een fysieke werkplaats.
Degenen die wel vertrekken vanwege de energiecrisis doen dat vaak voor korte tijd. Een vriend in Kyiv, Andri, besloot bijvoorbeeld om voor twee weken naar familie in de westelijke stad Tsjernivtsi te vertrekken nadat hij thuis vijf dagen achter elkaar geen stroom had. De stroomvoorzieningen zijn in zijn thuisstad niet eens veel beter dan in Kyiv, vertelt hij, maar de verwarming is in het westen van Oekraïne minder hard getroffen en er zijn minder aanvallen. Dat zorgt voor psychische verlichting.
De meeste mensen kunnen niet zomaar vertrekken
Anderen hebben wel besloten om voor langere tijd te vertrekken, zoals Joelia, een docent Engelse en Oekraïense taal. Ze verhuisde deze winter naar Lviv, na 13 jaar in Kyiv te hebben gewoond. ‘Het was een heel moeilijk besluit om uit Kyiv weg te verhuizen. Ik durfde nooit te denken aan een vertrek, tot deze herfst.’
Ondanks dat ze de afgelopen twee jaar in het centrum van de stad woonde en het gevoel had dat ze daar relatief veilig zat, had de oorlog een grote psychologische impact: ‘Zoals de meeste inwoners van Kyiv kon ik niet slapen vanwege de onophoudelijke beschietingen. Ik had een slecht slaapritme.’
Toen een collega aanbood dat Joelia een betaalbaar zelfstandig appartement kon huren in Lviv, ging ze nadrukkelijker nadenken over een verhuizing. ‘Mijn keuze had te maken met veiligheid, en met een lage kwaliteit van leven in Kyiv.’
‘In november begonnen de zware stroomtekorten’, vertelt Joelia over de afgelopen maanden in Kyiv. Eerst had ze nog 6 uur stroom per dag, maar met elke beschieting werd de situatie erger. ‘In mijn gebouw had ik bijvoorbeeld vijf dagen geen stromend water en geen verwarming.’
Haar fysieke en mentale gezondheid ging de laatste maanden steeds verder achteruit, en ze besloot daarom uiteindelijk om te vertrekken naar het relatief rustige Lviv. Ze raakt ze aan een vijfde gevolg van de langdurige aanvallen op het energienet: de mentale gezondheid van Oekraïners holt achteruit. De vraag naar antidepressiva steeg tussen 2023 en 2025 met 72 procent, schrijft het Oekraïense Forbes.
Ze vertelt dat ze lang in Kyiv bleef vanwege een gemeenschapsgevoel. ‘Iedereen om me heen zat in hetzelfde schuitje: mijn vrienden, bekenden en collega’s.’ Uiteindelijk besloot ik dat een vertrek de juiste keuze was. Of haar verhuizing naar Lviv permanent is, vindt Joelia moeilijk in te schatten. ‘Niemand weet wat er over een halfjaar of een jaar gaat gebeuren.’
Economische schade
Een zesde gevolg voor de Oekraïense samenleving is economisch. De meeste bedrijven kunnen zonder stroom niet normaal opereren, en hebben bijvoorbeeld een generator aangeschaft om de deuren open te houden. Een kleine winkel kan nog overleven met een goedkope generator en een relatief kleine hoeveelheid brandstof, maar om een kantoorgebouw of restaurant open te houden is een serieuze investering nodig. Deze stijgende kosten leiden overal tot kleinere winstmarges, tenzij ze worden doorberekend aan klanten. En dat terwijl er in de hoofdstad ook steeds minder mensen naar horecagelegenheden komen.
Horeca-expert Olha Nasonova zegt in gesprek met de nieuwssite Delo.ua uit dat restaurants in de hoofdstad in januari gemiddeld 50 procent minder klanten hebben ten opzichte van een jaar daarvoor, en 30 tot 40 procent minder dan in december 2025. Ze verwacht dat tot wel 20 procent van de restaurants hun deuren permanent zullen sluiten vanwege de energiecrisis.
De aanvallen zorgen voor stijgende kosten
‘Door de voortdurende beschietingen en de energiecrisis hebben veel gezinnen met kinderen de stad verlaten en zijn er vrijwel geen toeristen meer. Degenen die zijn gebleven, zijn gedwongen om geld te besparen of gaan gewoon minder vaak uit, vanwege het weer, de ijzige omstandigheden en de niet altijd even comfortabele omstandigheden in restaurants’, vertelt Nasonova. Wie nu uit eten gaat in Kyiv weet dat de stroom op elk moment kan uitvallen waardoor je in het donker zit, en dat het binnen koud kan zijn.
Waar is de hulp?
Een zevende gevolg is de toenemende irritatie van Oekraïners richting hun westerse bondgenoten, die mooie woorden spreken maar tekortschieten in hun hulp. Er is een constant tekort aan luchtafweerraketten om de volgende aanval af te slaan, en de teneur in Oekraïne is dat Europa en de VS op diplomatiek en economisch vlak te weinig druk uitoefenen op Moskou om de oorlog en de huidige bombardementencampagne te stoppen.
Die frustratie kwam deze maand naar boven toen Mark Rutte een bezoek bracht aan Oekraïne. Hij bracht onder andere een bezoek aan een verwoeste energiecentrale. Commentaren op de onderstaande foto van de NAVO-baas zijn niet mals: ‘Hoe gaat het, inboorlingen, hebben jullie het niet koud?’, betitelt soldaat Volodymyr Sjeredeha de foto van Rutte. ‘Wat heeft hij meegebracht, warme woorden?’, luidt een reactie. ‘Hij komt even kijken, en zegt weer doei’.
Mark Rutte brengt bezoek aan verwoeste energiecentrale in Kyiv. Foto: Telegram / Denys Sjmyhal
Rutte gooide zelf, onbedoeld, nog extra olie op het vuur met een ‘ontmoeting’ met Pes Patron, een Jack Russell-terriër die helpt bij het opsporen van mijnen en in Oekraïne een cultstatus heeft. ‘Ik keek de hond in zijn ogen, en zelfs hij zei me: “Wij zullen nooit opgeven”.’ Het citaat illustreert de afstand tussen de symbolische wereld waarin westerse leiders zich bewegen en de realiteit waarin Oekraïners vechten voor het voortbestaan van hun land. Het risico is dat Oekraïners zich steeds sterker in de steek gelaten voelen, met groeiende wrok richting Europa als gevolg.
Mark Rutte met Pes Patron. Foto: X / Patron
Dit zijn slechts zeven gevolgen van de voortslepende Russische campagne tegen het Oekraïense energienet, die voorlopig nog niet lijkt te stoppen. Aangezien de effecten van de aanvallen zo verstrekkend zijn, zal Oekraïne er nog lang na deze winter last van hebben.
Rusland ontkent alles en viert de verwoesting
De Russische overheid ontkent nog altijd dat het de Oekraïense burgerbevolking in de kou en in het donker wil zetten, en beweert dat het alleen legitieme militaire doelen aanvalt. Dat narratief wordt overgenomen en herhaald door Russische propagandakanalen.
‘Vreedzame infrastructuur is nooit een doelwit geweest voor de Russische strijdkrachten’, schrijft bijvoorbeeld het grote Russische Telegramkanaal ‘Oorlog met nepnieuws’ (400.000 abonnees). ‘De aanvallen van het Russische leger zijn altijd precies van karakter. Ze zijn gericht op energievoorzieningen die momenteel worden gebruikt voor de behoeften van de Oekraïense strijdkrachten. […] Het valse verhaal over de vernietiging van civiele infrastructuur wordt doelbewust in de media verspreid.’
Andere propagandakanalen vieren diezelfde aanvallen juist, omdat ze de Oekraïense bevolking zo hard treffen. ‘We moeten het vernietigen, volledig vernietigen’, zei Vladimir Solovjov onlangs op de Russische staatstelevisie. Hij roept Oekraïense burgers op om de steden te verlaten.
‘Rusland heeft nu een concreet doel, duidelijk verbonden met het bereiken van een blackout tijdens de winter’, zegt de Russische politicoloog Vasili Kasjin op het Russische kanaal RTVI. ‘Dit zal nog vele jaren gevolgen hebben.’
Cholodomor
Sommigen noemen deze winter zelfs een ‘Cholodomor’ – een woordspeling op de door Stalin veroorzaakte hongersnood Holodomor van 1932-1933, die naar schatting zo’n 4,5 miljoen mensen het leven heeft gekost. ‘Cholod’ betekent in het Oekraïens ‘kou’, en ‘holod’ honger. Maar de term wordt vooral gebruikt door Russischtalige media en Kremlin-propagandisten, en slechts sporadisch door Oekraïeners zelf.
‘Nadat het ze een cultus hebben gemaakt van de zogeheten “Holodomor”, riskeren de dorpsbewoners [denigrerende term voor Oekraïners, CC] dat ze een echte “Cholodomor” krijgen’, schrijft de in Rusland bekende propagandist Armen Gasparjan op zijn Telegram-kanaal.
‘De eerste keer dat de Russische propaganda de term “Cholodomor" gebruikte, was niet in 2014’, stipt de Oekraïense analist Oleksandr Kovalenko aan in een artikel voor nieuwssite Obozrevatel, ‘maar al in 2009, toen er een "gas-oorlog" uitbrak tussen Oekraïne en Rusland. Er verscheen in januari dat jaar een artikel in het propagandistische dagblad Izvestia waarin werd gesteld dat het standpunt van Oekraïne ten aanzien van de aankoop van Russisch gas zou leiden tot een "Cholodomor" in het land.’
Dat de term weer door Russische propagandisten uit de kast wordt gehaald, verraadt een bewuste, gerichte campagne om de Oekraïense burgerbevolking kapot te maken. En hoewel Oekraïne niet gebroken is, wordt de omvang van de schade steeds groter, en daarmee de impact op de Oekraïeners zelf.
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden en verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Oost-Europa. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
