Op de Paralympische Spelen in Italië deze week mogen Russische atleten voor het eerst sinds begin 2022 weer onder eigen vlag en volkslied meedoen. Het deed veel stof opwaaien; onder meer Nederland boycotte de openingsceremonie. Sporthistoricus Paul Reef verwacht dat het een eerste stap terug is naar het 'oude normaal'. Hij legt uit hoe Moskou al sinds de Sovjettijd gebruik maakt van intensieve sportdiplomatie.

Russische sporters liepen bij de openingsceremonie van de Paralympische Spelen weer onder eigen vlag mee. Foto: Stefano Rellandini / ANP / AFP

Voor het eerst sinds februari 2022 mogen Russische en Belarussische atleten onder eigen vlag deelnemen aan een mondiaal sportevenement: de Paralympische Winterspelen van 2026 in Milaan-Cortina. Uit protest boycotten meerdere Europese landen de openingsceremonie. Ook zullen onder andere Nederlandse officials medaille-uitreikingen met het Russische volkslied en de vlag niet bijwonen. Buiten Europa is de steun voor de sportieve uitsluiting van Rusland echter sterk afgenomen. Sterker nog, de Paralympische Spelen lijken het signaal dat Ruslands volwaardige rentree in de sportwereld nabij is.

Dit is opvallend omdat de aanleiding voor het Internationaal Olympisch Comité (IOC) om Rusland te sanctioneren – de grootschalige invasie van Oekraïne – onverminderd voortduurt. Toch pleitte de recent aangetreden Zimbabwaanse IOC-voorzitter Kirsty Coventry voor Ruslands terugkeer om de neutraliteit en verbindende rol van sport te herstellen. Gianni Infantino, voorzitter van de wereldvoetbalbond FIFA, stelde onlangs dat Ruslands verbanning niets heeft opgeleverd. 

Hoe kan het dat de twee machtigste sportorganisaties terugkomen op hun veroordeling en uitsluiting van Rusland? Dat heeft veel te maken met geopolitiek: het buitenlands beleid van de Amerikaanse president Donald Trump, de verschuiving van macht en geld in de sportwereld naar buiten Europa en Ruslands intensieve sportdiplomatie in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Om te begrijpen hoe Rusland de afgelopen vier jaar op sportgebied terrein heeft gewonnen, is een beknopte geschiedenis van Russische sportdiplomatie op z’n plaats.

Paul Reef

Sporthistoricus

Paul Reef is sporthistoricus. Hij werkt aan de afronding van een proefschrift over de geschiedenis van protest rondom de Olympische Spelen en het WK voetbal.

Sportdiplomatie in de Sovjet-Unie

Ruslands hedendaagse sportdiplomatie bouwt sterk voort op het model van de Sovjet-Unie. In het interbellum probeerde de USSR nog een communistisch alternatief op te zetten voor de ‘bourgeois’ Olympische Spelen: de zogeheten ‘Spartakiade’. Na de Tweede Wereldoorlog zocht de Sovjet-Unie erkenning en prestige via sport. Het land trad toe tot de door het Westen gedomineerde sportorde om de superioriteit van het communistische systeem te tonen. Al snel streefde de Sovjet-Unie de VS sportief voorbij en domineerde de Olympische medaillespiegel, mede dankzij staatsdopingprogramma’s.

Voor de Sovjet-Unie werd sport een middel om invloed te verwerven in Latijns-Amerika en pas onafhankelijke staten in Afrika en Azië. Moskou lanceerde hiertoe sportontwikkelingsprogramma’s en -uitwisselingen. Bovendien eiste de Sovjet-Unie binnen het IOC en de FIFA meer zeggenschap voor niet-Westerse leden, in de verwachting dat deze de Sovjet-Unie welgezind zouden zijn. Ook steunde de Sovjet-Unie de sportboycot van het door het Westen gesteunde apartheidsregime in Zuid-Afrika, mede om de eigen positie in Afrika te versterken.

Beeld van de openingsceremonie op het Rode Plein in Moskou van de 'Spartakiade van de gehele Unie' in 1928. Foto: Moscow.org

Sport als machtsmiddel onder Poetin

Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie droogde de staatssteun voor sport op. Duizenden atleten en trainers vertrokken naar het Westen. Dit veranderde vanaf begin deze eeuw onder president Vladimir Poetin. Hij maakte het herstel van Ruslands machtspositie, zeker ook in de sport, tot prioriteit. Net als in de Sovjettijd moest sport internationaal prestige verwerven. Nieuw was dat sport ook Russisch patriottisme moest aanwakkeren. Poetin presenteerde zich als masculiene, fitte leider – als judoka of op door staatsmedia verspreide foto’s van hem met ontbloot bovenlijf.

In tegenstelling tot het Sovjetsysteem verlopen veel investeringen in sport en soft power via een nieuw, hecht netwerk van oligarchen en bestuurders, dat de Franse onderzoeker Lukas Aubin de sportokratura noemt. Voorbeelden zijn Roman Abramovitsj, oud-sponsor van CSKA Moskou en oud-eigenaar van Chelsea, Aleksej Miller, Gazprom-CEO en sponsor van onder andere Zenit Sint-Petersburg en tot 2022 de UEFA Champions League, of Alisjer Oesmanov, oud-voorzitter van de internationale schermbond en oud-grootaandeelhouder van Arsenal. 

De Spelen van Sotsji in 2014 symboliseerden Ruslands terugkeer als wereldmacht

Internationale successen en het organiseren van prestigieuze sporttoernooien moesten Ruslands herwonnen status tonen. Dankzij oliegeld wonnen CSKA Moskou in 2005 en Zenit Sint-Petersburg in 2008 de UEFA Cup. In datzelfde jaar bereikte het Russische nationale elftal de halve finale van het EK voetbal door Nederland te verslaan. De organisatie van de Olympische Winterspelen van 2014 in Sotsji en het WK mannenvoetbal in 2018 waren de hoofdprijs. De Spelen van Sotsji symboliseerden Ruslands terugkeer als wereldmacht en voor het eerst sinds 1988 stond Rusland bovenaan de medaillespiegel.

De ontmaskering van Ruslands staatsdopingsysteem overschaduwde deze sportieve triomf echter. Anders dan tijdens de Koude Oorlog monitorde een internationaal agentschap de dopingcontroles. Dit Wereldantidopingagentschap (WADA) onderzocht Rusland en schorste het als eerste land ooit voor internationale competities in 2019 wegens structureel dopinggebruik. Voortaan mochten Russische atleten pas na strenge controles en enkel onder neutrale vlag uitkomen op de Spelen van Tokio (2021) en Beijing (2022).

De sancties na de inval in Oekraïne

Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 veroordeelde het IOC die direct als een schending van het Olympisch bestand. Vervolgens riep het IOC op om de veiligheid en integriteit van internationale competities te beschermen door sporters uit Rusland en Belarus te weren en wedstrijden uit deze landen te verplaatsen. Vrijwel alle internationale sportfederaties volgden deze oekaze. 

Een jaar later schorste het IOC het Russisch Olympisch Comité omdat dat sportorganisaties in bezette Oekraïense gebieden inlijfde, die vielen onder het Oekraïens Olympisch Comité. Hoewel zeker niet alle Russische sportbestuurders uit internationale sportorganisaties werden gezet, werden veel van hen – zoals Oesmanov – gedwongen hun functie neer te leggen. Ook moesten oligarchen als Abramovitsj afstand doen van hun sportbezittingen in Europa, zoals voetbalclub Chelsea, vanwege andere sancties. 

De onmiddellijke uitsluiting van Rusland is historisch uitzonderlijk. Doorgaans probeert het IOC neutraal te blijven in conflicten. Schending van het Olympisch bestand – zoals de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran – leidt niet automatisch tot sancties. Bij precedenten, zoals de uitsluiting van Joegoslavië wegens de oorlog in Bosnië of het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime, handelde het IOC pas na een VN-Veiligheidsraadresolutie of langdurige internationale druk. Dat het IOC in 2022 zo snel zelf handelde kwam door de enorme druk van Westerse regeringen en sportbonden.

In aanloop naar de Spelen van Parijs in 2024 versoepelde het IOC de regels voor atleten enigszins, maar bleven de sancties tegen Rusland en Belarus gehandhaafd zonder duidelijke exit-voorwaarden. Sporters mochten alleen deelnemen als ‘individuele neutrale atleten’, mits zij geen banden hadden met het leger of publiekelijk de oorlog steunden.

Op naar een multipolaire sportwereld

Sinds 2022 probeert Rusland de sportsancties te doorbreken en zet het tegelijkertijd opportunistisch in op het optuigen van alternatieve sportstructuren buiten het Westen. Zo organiseerde Rusland als gastheer van de BRICS-top van 2024 de grootste BRICS Games tot dan toe, met deelnemers uit bijna honderd landen. Ook plande Moskou de Wereldvriendschapsspelen als alternatief voor de Spelen van Parijs – een echo van de Vriendschapsspelen die de Sovjet-Unie hield nadat het de Spelen van Los Angeles in 1984 boycotte. Het IOC verbood deze Wereldvriendschapsspelen echter, wat door het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken werd afgedaan als anti-Russisch racisme en zelfs neonazisme.

Andere pogingen om aansluiting te zoeken bij niet-Europese sportstructuren strandden eveneens. Het IOC verbood Russische atleten deelname aan de Aziatische Spelen en Rusland sloeg een uitnodiging voor een nieuw Centraal-Aziatisch voetbaltoernooi af. Nog altijd richt Moskou zich primair op een terugkeer in de Europese sportarena.

Een staaltje sportdiplomatie: Vladimir Poetin schudt als trotse gastheer van het WK 2018 Kylian Mbappe de hand, de Franse winnaar van de Young Player Award. Hij wordt omringd door zijn Franse en Kroatische ambtsgenoten Emmanuel Macron en Kolinda Grabar-Kitarovic, en FIFA-baas Gianni Infantino. Foto: Kirill Kudryavtsev / ANP / AFP

Als één schaap over de dam is, volgen er meer

Russische politici en sportbestuurders bekritiseren hun uitsluiting steevast als een hypocriete, door het Westen opgelegde politieke maatregel. President Poetin sprak zelfs van ’grove, en in feite racistische, etnische discriminatie’ tegen Russische sporters. De sportsancties worden door Moskou geframed als een politisering van sport die indruist tegen neutraliteit, fair play, en Olympische waarden. 

Deze argumenten vinden hun weerklank bij internationale sportfederaties waar Rusland strategisch zijn invloed probeert te vergroten. Vorig jaar benadrukte de Russische sportminister op een internationaal sportcongres in Samara dat hij zich blijft inzetten voor de ‘gelijke rechten’ van Russische atleten en tegen externe politieke druk en discriminatie. Tegelijkertijd expliciteerde hij waarom Rusland zoveel waarde hecht aan einde van deze sancties: ‘de overwinningen van onze atleten [zijn] onze belangrijkste diplomatie.’

Het besluit van het Internationaal Paralympisch Comité in september 2025 om Rusland en Belarus weer volledig toe te laten illustreert het succes van de Russische sportdiplomatie. Anders dan bij het IOC heeft bij het IPC elke nationale bond één stem, waardoor het Westen in de minderheid is. Rusland lobbyde uitgebreid bij de talrijke niet-Westerse bonden, wat mede bijdroeg aan een stemming van 91 tegen 77 vóór terugkeer van Rusland, tot grote verrassing van Europese sportbestuurders. Sindsdien is het hek van de dam: de internationale federaties voor judo, sambo, schaken en taekwando volgden inmiddels het IPC. Op basis van het IPC-besluit dwong Rusland via juridische procedures ook deelname aan kwalificaties af bij weerspannige, door Europeanen gedomineerde wintersportbonden. Ook het IOC steunt nu de deelname van Russische jeugdteams onder eigen vlag.

Sancties tegen Rusland brokkelen af

Al decennia gebruikt Rusland sport met succes voor (geo)politieke doeleinden. Voor een land met een rijke sporttraditie maar een relatief zwakke economie biedt sport een symbolisch zeer waardevol podium om prestige en invloed te verwerven. Net als in de Sovjettijd probeert Moskou via sport voet aan de grond te krijgen in de wereld buiten Europa. Niet voor niets initieerde Rusland in 2025 een nieuwe sportsamenwerking met Zimbabwe, het thuisland van IOC-voorzitter Coventry. Nieuw is het streven om via sport ook een multipolaire wereldorde te bevorderen die de Westerse dominantie doorbreekt.

Geld regeert in de sportwereld, en Rusland is daarom net als Saoedi-Arabië en Qatar erg aantrekkelijk voor internationale bonden

Dat de sportsancties tegen Rusland geleidelijk afbrokkelen heeft meerdere oorzaken. Historisch gezien kiezen internationale sportbonden zonder aanhoudende externe druk altijd voor universaliteit en neutraliteit boven sancties, zelfs wanneer dit landen betreft die in strijd met hun regels handelen (zoals Rusland). Bovendien is een steeds groter deel van de niet-Westerse wereld tegen Ruslands uitsluiting. Internationale sportorganisaties zijn geneigd om de mondiale consensus te volgen, zeker nu het politieke en economische zwaartepunt in de sport zich buiten Europa verplaatst. Geld regeert in de sportwereld, en Rusland is daarom net als Saoedi-Arabië en Qatar erg aantrekkelijk voor internationale bonden. Daar komt bij dat de Verenigde Staten onder Trump Ruslands terugkeer inmiddels openlijk steunen. Aangezien het volgende WK mannenvoetbal (deels) in de VS plaatsvindt, evenals de komende Olympische Zomerspelen, proberen het IOC en zeker de FIFA Trump niet van zich te vervreemden.

Terug naar het oude normaal

Waren de sancties tegen Rusland dan zinloos, zoals FIFA-voorzitter Infantino stelt? Dat is te simpel. Ja, ze beëindigden de oorlog niet, evenmin als de Amerikaanse boycot van de Olympische Spelen van Moskou in 1980 de Sovjetinterventie in Afghanistan stopte. Toch hadden ze effect. Dit blijkt alleen al uit de vele, aanhoudende pogingen die Rusland net als Zuid-Afrika eerder ondernam om deze sancties te omzeilen of te beëindigen. Tegelijkertijd lijken de maatregelen tegen Rusland, net als eerdere sportboycots, op korte termijn eerder tot een nationalistische tegenreactie te hebben geleid. Desalniettemin is het gevoelige verlies van sport als podium, dat Rusland prestige en normaliteit als lid van de internationale orde biedt, op zichzelf al zeer betekenisvol. Hoewel het Westen een morele rode lijn trok jegens Rusland, ondermijnt het gebrek aan Westerse steun voor vergelijkbare sancties tegen Israël deze morele stellingname, iets waar Moskou gretig op wijst. 

Nu internationale sportbonden hun houding wijzigen en gezien recente juridische procedures lijkt Ruslands sportieve rentree slechts een kwestie van tijd. Europa kan zich daartegen blijven verzetten, maar riskeert daarmee zichzelf buitenspel te zetten. Wie invloed wil houden in de internationale sport en daarbuiten, zal sportdiplomatie serieuzer moeten nemen – en Rusland in het eigen spel moeten verslaan.