De president van Kirgistan beloofde verandering, maar versterkte de banden met Rusland en beperkte de vrijheid van meningsuiting. De onafhankelijke journalistiek is kind van de rekening. Journalist en fotograaf Thijs Broekkamp schreef een boek over zijn ervaringen in het land en zag hoe Kirgistan steeds verder afglijdt van democratisch lichtpunt naar gelijkgeschakelde autocratie.
Bezoeker op Kolfest, een 3-daags festival aan het Issykoelmeer. Het festival vindt plaats sinds 2019 en heeft tot doel traditionele aspecten van de Kirgizische cultuur, zoals yurts, kleding en traditioneel eten, te combineren met moderne elementen zoals elektronische muziek.
Nazira, een jonge Kirgizische zangeres en activist, kan zo goed als nergens meer optreden. Vroeger maakte ze protestmuziek, maar dat is te gevaarlijk geworden. Als uitgesproken criticus van de regering moest ze onderduiken en zelfs het land verlaten. Tegenwoordig maakt ze maar liefdesliedjes. Haar geboorteland is ver afgegleden.
Kirgistan was het enige land in Centraal-Azië dat na de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie niet meteen veranderde in een dictatuur. In buurlanden als Turkmenistan en Oezbekistan was het meestal een hooggeplaatste en door de wol geverfde functionaris uit de Communistische Partij die het roer overnam en vrijwel direct met harde hand ging regeren. In Kirgistan was er niet zo’n stevig georganiseerde nomenklatoera [politieke en bestuurlijke elite in de Sovjet-Unie, red.].
De eerste president van het nieuw onafhankelijke Kirgistan was een nieuwkomer: hij werd pas in 1989 afgevaardigde in de opperste sovjet. Onder zijn bewind was er relatief veel vrijheid. Zo ontstond een levendige burgermaatschappij met veel ngo’s, politieke bewegingen en oppositiepartijen. Kirgistan kreeg ook een groot en gevarieerd medialandschap, waardoor wandaden van politici snel aan het licht gebracht werden en de bevolking gemobiliseerd werd om de straten op te gaan.
Dat is voorbij. De straten zijn nu stil. Journalisten zijn gearresteerd of gevlucht naar het buitenland en onafhankelijke media zijn gesloten, nu hun werk haast onmogelijk is gemaakt.
Kirgizië of Kirgistan?
Kirgizië is de oude Sovjetvertaling van Khirghizia, een naam die koloniale connotaties heeft voor veel Kirgiezen. De Russische president Poetin noemt het land bijvoorbeeld ook nog steeds zo. Zelf geeft men echter de voorkeur aan Kirgistan: ‘land van de Kirgiezen’.
Revolutie zonder vrijheid
Ondanks Kirgistans reputatie als democratisch eiland in een verder autocratisch Centraal-Azië, werd het land ook al langere tijd geplaagd door enorme corruptie en een instabiele economie. Veel politici waren drukker met hun zakken vullen – en die van hun familie – dan met het land vooruit te helpen. In de herfst van 2020 trokken de Kirgiziërs daarom massaal de straten op, aangevoerd door jonge politici, activisten en ontevreden burgers. De directe aanleiding was een vervalste uitslag van de parlementsverkiezingen. Dat de collectieve woede van het volk daadwerkelijk consequenties kon hebben, wisten Kirgizische politici maar al te goed; twee keer eerder sinds de onafhankelijkheid werd een president op die manier ten val gebracht.
Dat gebeurde in oktober 2020 voor een derde keer. Uit de chaos kwam Sadyr Zjaparov aan de macht. Nieuwe presidentsverkiezingen bestendigden zijn positie en middels een referendum werd gestemd voor de overstap van een parlementair naar een presidentieel politiek systeem. Sindsdien heeft Zjaparov de grondwet herschreven. Hij vestigde een machtssysteem dat maar weinigen durfden te bevechten en creëerde bovendien een sterk narratief dat hem in het zadel hield, via een inmiddels beproefd recept: aanval op de media.
Dierenmarkt, Karakol.
Aanval op de onafhankelijke journalistiek
De afgelopen jaren bestormden zwaarbewapende troepen van de binnenlandse veiligheidsdiensten meermaals kantoren van onafhankelijke en overheidskritische media als Temirov Live en Kaktus. Er was meestal geen gerechtvaardigde aanklacht. Soms werden invallen vergoelijkt door bijvoorbeeld ‘bewijsmateriaal’ te plaatsen. Bij kritische nieuwsdienst 24 Kirgistan werd de directie vervangen door iemand die het regime beter gezind was.
Lejla Saralajeva, hoofdredacteur van Novye Litsa (Nieuwe gezichten) pakte in januari 2024 halsoverkop haar koffers en verliet midden in de nacht het land. In de dagen daarvoor had de politie elf journalisten van het Temirov Live-team gearresteerd en was het kantoor van 24 Kirgistan binnengevallen. Ze hoorde dat de autoriteiten de arrestatie van nog eens vijf hoofdredacteuren voorbereidden en wist genoeg; ze had haar kritiek op Zjaparov niet onder stoelen of banken gestoken. Op 4 april 2024 werd in Kirgistan een strafzaak tegen haar aangespannen wegens ‘oproepen tot massale rellen’, een misdrijf waarop een gevangenisstraf van maximaal 10 jaar staat. Twee van de journalisten werden veroordeeld tot vijf en zes jaar gevangenisstraf. Vanuit Georgië blijft Lejla kritisch schrijven over de huidige regering.
‘In 33 jaar onafhankelijkheid is dit de moeilijkste tijd voor de media’
‘In 33 jaar onafhankelijkheid is dit de moeilijkste tijd voor de media’, zegt Saralajeva via Facebook. ‘Hoewel onder vorige regimes journalisten en politieke tegenstanders werden vermoord, was de regering toen op z’n minst bang veroordeeld te worden door de internationale gemeenschap; dat westerse landen hun subsidies en leningen zouden stopzetten. Nu, vanwege de oorlog in Oekraïne, manipuleert de regering gemakkelijk, beseffende dat ze zich altijd verder bij Rusland kan aansluiten. Westerse partners blijven Kirgistan genereus financieren om de interesse in samenwerking te behouden en het land als buffer tegen Russische invloed te gebruiken.’
Land van de Kirgiezen
Lebowski Publishers 2026, 384 blz.
€22,99
Westers gif in de samenleving
Ze zegt dat bijna alle aanklachten tegen gearresteerde journalisten op valse beschuldigingen berusten, en de meest gehoorde zijn het aanzetten tot massale rellen, tot het omverwerpen van de autoriteiten of extremisme. ‘Of dat ze werken voor Westerse belangen, vanwege buitenlandse financiering. Dat kan ook bijna niet anders, omdat het vrijwel onmogelijk wordt gemaakt om als onafhankelijke media adverteerders te krijgen.’ Er is maar een klein aantal onafhankelijke media en journalisten die nog steeds over de overheid durven te schrijven, vertelt ze.
Kirgistan zakte meer dan 50 plaatsen op de Press Freedom Index en staat nu op nummer 144 van de 180. In een periode van vijf jaar werden meer dan 160 mensen gearresteerd op basis van verzonnen beschuldigingen. Succesvol wist Zjaparov onafhankelijke journalisten, activisten en mensenrechtenverdedigers weg te zetten als subversieve elementen die een uit het Westen geïmporteerde ideologie in de samenleving injecteerden, als een gif. Telkens bleef hij herhalen dat er volledige vrijheid van meningsuiting in het land was.
Succesvol wist Zjaparov onafhankelijke journalisten, activisten en mensenrechtenverdedigers weg te zetten als subversieve elementen die een uit het Westen geïmporteerde ideologie in de samenleving injecteerden, als een gif
Dit gold echter niet voor hen die de staat bekritiseerden. Zij werden weggezet als saboteurs, westerse agenten, die erop uit waren het grote plan van Zjaparov te verstoren. Hij zou de Kirgiezen namelijk naar een glorieuze toekomst leiden. Een belofte en vooruitzicht waar de bevolking na decennia onrust en stagnatie sterk naar verlangde. Ze kreeg haast messiaanse verwachtingen van een groot leider die alles zou oplossen en vond die in Zjaparov. De toch al conservatieve samenleving en sterke banden met Rusland werden nog verder benadrukt, met een groeiende afkeer van Westerse invloed.
9 mei wordt nog steeds gevierd in Kirgizië. Deze Russische feestdag viert de overwinning van de Sovjet-Unie op de nazi’s. In 2023 waren de enige leiders die de parade van Poetin in Moskou bijwoonden de Centraal-Aziatische presidenten.
Kloop: doorn in het oog van de autoriteiten
Kloop, actief sinds 2007, is een van de weinige overgebleven onafhankelijke media. Kloop is zeer kritisch en een doorn in het oog van de autoriteiten. Het platform won diverse internationale mediaprijzen voor onderzoeken naar corruptie binnen de overheid, verkiezingsfraude en andere gevoelige onderwerpen. Ze deden bovendien uitgebreid verslag van de revolutie van 2010 en livestreamden de revolutie van 2020.
In 2024 werd Kloop na een lange rechtszaak officieel geliquideerd. De website werd geblokkeerd. De rechtszaak bevatte bizarre getuigenissen van ‘psychiaters’ die betoogden dat de berichtgeving van het medium een negatief effect had op de geestelijke gezondheid van het publiek en ertoe leidde dat velen drugs gebruikten en zich bezighielden met seksueel verdorven gedrag (Kloop kwam onder meer op voor de lhbti-gemeenschap). De staatsveiligheidsdienst concludeerde dat de verslaggeving van Kloop ‘harde kritiek op het huidige regeringsbeleid’ bevatte, waardoor ’angst, bezorgdheid, wanhoop en paniek’ gezaaid werden.
Kloop blijft ondanks de liquidatie tot op de dag van vandaag verslag doen, onder andere via sociale media. De overheidsaanvallen blijven ook onverminderd doorgaan: eind mei voerden Kirgizische veiligheidsdiensten gecoördineerde invallen uit in de woningen van acht huidige en voormalige medewerkers, evenals bedrijfsaccountants. Daarnaast merkten de autoriteiten Kloop onlangs als extremistische organisatie aan.
Bektour Iskender is een van de mede-oprichters van Kloop. In augustus sprak hij in De Balie in Amsterdam. Bektour ontvluchtte Kirgistan enkele jaren geleden al, kort nadat Zjaparov aan de macht kwam.
‘Hoewel het tijdens een eerder regime lastig gemaakt werd voor journalisten, hebben we nog nooit zoveel arrestaties gehad als nu. Toen kon je nog wel kritiek publiceren; nu niet. Er was van alles mis, maar er was tenminste nog oppositie in het parlement’, vertelde hij me toen. Nu is het parlement teruggebracht van 120 naar 90 zetels en bestaat het vooral uit mensen loyaal aan – of bang voor – Zjaparov, die niet tegen hem ingaan.
Hoewel ook Bektour het als de donkerste periode tot nu toe ziet, blijft hij geloven dat Kirgistans staat van dienst op het gebied van burgeractivisme zich weer kan laten gelden bij massale onvrede. Hij gaat dan ook stug door met het onderzoeken van de misstanden van de regering.
Russische invloed
Kirgistan wordt door Moskou beschouwd als een loyale bondgenoot. Volgens een recent onderzoek van The Insider werd het land door het Russische ‘directoraat voor strategische partnerschappen en samenwerking’ aangehaald als een succesvol voorbeeld van Russische soft power, waar de autoriteiten ‘de adviezen van het Kremlin nauwgezet opvolgen, terwijl Russische bedrijven bijna de helft van de economie van het land in handen hebben gekregen.’
De invloed van Rusland is bijvoorbeeld te zien in het medialandschap. Afgelopen najaar verscheen in het verschraalde medialandschap opeens een gloednieuwe tv-zender, Nomad TV, met een supermoderne studio. Niemand minder dan Vladimir Poetin was de eerste gast, niet slecht voor een zender die net begint. Daarmee was ook vanaf het eerste moment duidelijk dat het kanaal banden heeft met Rusland.
Afgelopen najaar verscheen in het verschraalde medialandschap opeens een gloednieuwe tv-zender, Nomad TV, met een supermoderne studio. Niemand minder dan Vladimir Poetin was de eerste gast, niet slecht voor een zender die net begint
De Kirgizische inlichtingendiensten zijn hevig verweven met en beïnvloed door de Russische veiligheidsdienst FSB. Zjaparov lijkt ook veel inspiratie te halen uit Poetins manier van regeren. Wetgeving wordt woordelijk gekopieerd. De beruchte ‘buitenlands agent-wet’ maakt het bestaan van ngo’s, waaronder ook media, die (deels) vanuit het buitenland gefinancierd worden, onmogelijk. President Zjaparov lijkt ook de Russische afkeer van de lhbti-gemeenschap overgenomen te hebben: die is inmiddels de zondebok van vrijwel alles wat misgaat in het land.
Een festivalganger op Kolfest aan de oevers van het Issykoelmeer. Het is een kans om extravagant te kleden, weg van spiedende en oordelende ogen. In eerdere edities kende het festival botsingen met de lokale bevolking van de omliggende dorpen.
Nieuwbouw en vers asfalt
De geest van wanhoop en verslagenheid lijkt neer te dalen over de ooit zo levendige gemeenschap van activisten en journalisten in Kirgistan. Ik volgde Nazira, de zangeres en activist. Ze zag, door haar kritiek op de regering, haar mogelijkheden voor optredens verdwijnen. Geen van de theaters of podia liet haar meer optreden, behalve het enige onafhankelijke underground theatertje (letterlijk in een kelder) waar ze ooit begon, met plek voor hooguit 40 personen. Ze protesteerde bij de Russische ambassade tegen de invasie van Oekraïne, maar sinds het tijdelijke protestverbod – dat telkens werd verlengd – mag niemand meer protesteren. Het land ontvluchten was altijd haar meest gevreesde scenario. Na een reeks arrestaties – niet alleen van journalisten, maar ook van een oma die iets op Facebook had geschreven, zangers en zelfs de traditionele akyns (dichters die via muziek kritiek leveren op de samenleving) – besloot ze tijdelijk onder te duiken.
Vroeger was het gebruikelijk dat er de volgende dag een grote groep medeactivisten bij het politiebureau kwam protesteren nadat je was gearresteerd. Nazira vraagt zich af wie er nu nog zou komen. Bijna niemand durft dat risico nog te nemen. Ze stopte met provocatieve nummers en begon liefdesliedjes te maken, en verliet tijdelijk het land. De underground technoclubs, die als vrijplaatsen dienden voor vrije geesten, de lhbti-gemeenschap en de anti-Russische dekolonisatiebeweging, werden binnengevallen door speciale politie-eenheden. Hoewel het een zogenaamde drugsinval was, was het vooral een boodschap. De agenten spraken de jongeren toe dat ze niet naar zulke duivelse plekken moesten gaan en in plaats daarvan moesten nadenken over trouwen en kinderen krijgen.
De agenten spraken de jongeren toe dat ze niet naar zulke duivelse plekken moesten gaan en in plaats daarvan moesten nadenken over trouwen en kinderen krijgen
De progressieve beweging is duidelijk in de minderheid. Een van de jongeren die ik volgde prees Zjaparov omdat hij het land uit een decennia durende stagnatie gehaald heeft. Een enorme economische groei wordt aangejaagd. Er wordt in razend tempo gebouwd en vernieuwd. Wegen, vaak in erbarmelijke staat, worden geasfalteerd. Stabiliteit, dat was waar Kirgiezen al zo lang naar verlangden.
Een man kijkt uit over de velden in Kirgistan. Zijn auto staat geparkeerd op een onverharde weg, zoals er zoveel zijn in het land.
Stabiliteit boven vrijheid
De vraag is hoe lang die stabiliteit duurt en of de economische groei aanhoudt. Nu al vormen stijgende inflatie en huizenprijzen voor veel mensen een groot probleem.
Onlangs heeft Zjaparov zijn belangrijkste bondgenoot Kamtsjybek Tasjiev ontslagen. Tasjiev was hoofd van het Staatscomité voor Nationale Veiligheid en verantwoordelijk voor het harde optreden tegen de Kirgizische burgermaatschappij.
Of het ontslag Zjaparovs regime versterkt of verzwakt is onduidelijk. Sommige journalisten zien hier een kans. Er gaan immers geruchten dat de onrechtmatige arrestaties, gebaseerd op aanklachten als ‘oproepen tot massale rellen’, wellicht herzien worden. De presidentiële perssecretaris verklaarde onlangs dat wetshandhavers worden geadviseerd om ‘preventieve maatregelen’ te nemen tegen journalisten, maatschappelijke activisten en zakenlieden, maar zonder daarbij tot arrestatie over te gaan.
In ieder geval is Kirgistan steeds meer op zijn buren gaan lijken. Waar het land ooit gold als de meest dynamische, open en toegankelijke politieke arena van Centraal-Azië, wint nu hetzelfde argument terrein dat elders in de regio al langer wordt gebruikt: stabiliteit eerst, vrijheid later.
Alle foto's in dit artikel zijn gemaakt door en gepubliceerd met toestemming van Thijs Broekkamp.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
