Een ogenschijnlijk absurd online fenomeen – de ‘Volksrepubliek Narva’ – legt een serie hardnekkige aannames bloot over de Russische dreiging in de Baltische landen. Westerse doemscenario’s botsen met het weerbare zelfbeeld van Estland, Letland en Litouwen, en leidt tot de vraag: wie bepaalt eigenlijk het verhaal over Baltische veiligheid? Correspondent Jeroen Bult gaf experts uit de regio de ruimte om hun kant van het verhaal uit te leggen.

Grensbewaking langs de Lets-Russische grens, nabij Krivanda. Foto: Gints Ivuskans / ANP / AFP

Eerder dit jaar doemden op sociale media als Telegram, VKontakte en TikTok ineens posts op met afbeeldingen, filmpjes en strijdvaardige kreten die de zogenoemde ‘Volksrepubliek Narva’ verheerlijken. Deze fictieve entiteit zou het volledige grondgebied van Ida-Virumaa beslaan, de meest noordoostelijkste provincie van Estland. In deze regio, met Narva als grootste stad, heeft circa 73 procent van de bevolking een Russische achtergrond. De denkbeeldige ‘volksrepubliek’ is al voorzien van een vlag (groen-zwart-wit, soms zwart-groen-wit), een wapenschild (wit-groen, met een zwarte adelaar) en een heus volkslied. Plaatjes van gemaskerde militairen en katten – ‘Ik steun de Volksrepubliek Narva. Vertel al je vrienden erover!’ – fleuren het propagandamateriaal op.

'Groene mannetjes' in Narva

De meeste analisten houden het er namelijk op dat het hier om een Russisch propaganda-offensief gaat. Van paniek, over een naderende revolte in Ida-Virumaa en over Russische ‘groene mannetjes’ die de Narva-grensrivier zullen oversteken, is absoluut geen sprake. Twee journalisten van de Russischtalige versie van de Estse krant Postimees vergelijken de ‘Volksrepubliek Narva’-chatgroep op Telegram met een spirituele séance: ‘er valt niets te zien, er valt niets van te begrijpen, maar er schijnt iets interessants gaande te zijn’. Begin 2015 was er op Facebook al eens een ‘Volksrepubliek Letgallen’, in het oostelijke deel van buurland Letland, voorbij gekomen. Van deze microscopische heilstaat is later ook niet veel meer vernomen, zo brengt een Estse commentator in herinnering.

Volgens hem en anderen schuilt het ware probleem niet zozeer in deze marginale online uitingen over een ‘Volksrepubliek Narva’, maar in de hernieuwde aandacht die ze genereren voor bredere scenario’s van politieke, psychologische en militaire aard. Zulke scenario’s circuleren al langer en laten zich minder gemakkelijk wegzetten als onzin. Juist daarom, stellen Baltische deskundigen en (oud-)politici, verdienen ze een serieuze, maar ook kritische duiding en weerlegging. 

Dergelijke scenario’s komen er grofweg op neer dat Rusland ‘binnen enkele jaren’ tot ‘de bezetting van een deel van Estland, Letland of Litouwen’ kan overgaan, met als voornaamste doel het uittesten van de reactie van de NAVO. Een belangrijke rol is weggelegd voor diezelfde ‘groene mannetjes’, oftewel de Russische militairen zonder insignia die in 2014 plotseling verschenen op de Krim om de ‘onderdrukte landgenoten te beschermen.’ Het vormde de opmaat naar de bezetting en annexatie van het Oekraïense schiereiland (en van de Donbas-regio’s Donetsk en Loehansk). De hoofdrolspelers van dit zogeheten ‘Is Narva Next?’-draaiboek lijken ervan overtuigd dat zeker Estland en Letland, die grote Russische minderheden herbergen, een vergelijkbaar lot te wachten staat, nu president Poetin zijn imperialistische ambities niet langer verhult, en het rommelt binnen de NAVO.

Jeroen Bult

Historicus

Jeroen Bult is historicus, gespecialiseerd in Estland, Letland en Litouwen. Hij werkt afwisselend in Tallinn en Vilnius.

Doemscenario's in trek

De Duitse politicoloog Carlo Masala, die onder meer verbonden is aan de Universität der Bundeswehr München, publiceerde in maart 2025 het boek Als Rusland wint: een scenario. Daarin ontvouwt hij, naar eigen zeggen bij wijze van waarschuwing, het scenario van een inname van Narva en het Estse eiland Hiiumaa, in de Oostzee tussen Estland en Zweden. Het scenario speelt zich af ‘in maart 2028’, ‘na de ondertekening van een wapenstilstand tussen Rusland en Oekraïne, zonder Amerikaanse veiligheidsgaranties voor laatstgenoemde. 

In eigen land leek Masala’s waarschuwing niet aan dovemansoren te zijn besteed. Bruno Kahl, indertijd het hoofd van de Duitse buitenlandse inlichtingendienst, zei in juni, in een podcast van Table.Media, dat ‘we er zeker van zijn dat Oekraïne – en we beschikken over informatie die dat aantoont – slechts een eerste stap vormt in [Ruslands] westwaartse reis’. Nadere details verschafte hij niet, maar hij wist wel dat Poetin geen tankeenheden hoeft in te zetten: ‘Het zal volstaan om ‘groene mannetjes’ naar Estland te sturen om de zogenaamd onderdrukte Russische minderheid te beschermen’. Persbureau Reuters nam Kahls ontboezemingen over en het verschijnen van de Engelse vertaling van Masala’s boek in november deed de rest: Estland leek nu bijna onvermijdelijk een van Poetins volgende prooien te zijn geworden.

Het is niet alleen Estland dat deze twijfelachtige eer geniet. Litouwen staat centraal in een militaire simulatie die het Duitse dagblad Die Welt samen met de Helmut-Schmidt-Universiteit in Hamburg had opgezet. Vrolijkstemmend is de uitkomst, die de krant in februari van dit jaar afdrukte, allerminst. Twaalfduizend Russische troepen trekken in het kielzog van een ‘humanitair konvooi’ dat zich richting de exclave Kaliningrad begeeft Litouwen binnen en nemen de zuidelijke stad Marijampolė in. Zij slagen er zo in de zogeheten Suwałki-corridor, de relatief smalle grensstrook die Litouwen met Polen verbindt (en de Baltische landen met continentaal Europa), af te grendelen. De in Litouwen gelegerde Duitse brigade kan niets uitrichten. Zelfs NAVO-secretaris-generaal Rutte zag zich genoodzaakt een reactie te geven op het scenario: ‘Ik kan u verzekeren dat we goed voorbereid zijn […], ons antwoord zal vernietigend zijn’.

Baltische irritatie

Naast een flinke dosis fatalisme en een welhaast blind geloof in Ruslands militaire kwaliteiten hebben al deze scenario’s nog iets anders met elkaar gemeen: voor de Baltische ‘slachtoffers’ zelf is nauwelijks een rol weggelegd. En dat begint in Estland, Letland en Litouwen in toenemende mate tot irritatie te leiden.  

De strijdkrachten van Litouwen kwamen opmerkelijk snel met een verklaring naar aanleiding van alle berichtgeving rond de resultaten van de militaire simulatie. In een zakelijk communiqué klinkt impliciete kritiek door. ‘In zulke simulaties is doorgaans geen ruimte voor fantasie – mogelijke vijandelijke acties zijn gebaseerd op specifieke inlichtingen […]. De enige manier om de eigen kwetsbaarheid te verminderen, is vertrouwen op de beschikbare feiten’. 

De krijgsmacht benadrukt in het communiqué onvermoeibaar aan de verbetering van haar slagkracht te werken, ‘door continu oefeningen te houden, de luchtverdediging te versterken, counter-mobility-maatregelen te nemen nabij de grens, de integratie met de strijdkrachten van onze bondgenoten te verbeteren en de capaciteiten op het vlak van de logistiek verder te ontwikkelen’. Bovendien, zo stelt de Litouwse krijgsmacht, werkt de tijd in haar voordeel, omdat ‘de vijand aan de verliezende hand is en alles opnieuw moet opbouwen’.

De onderliggende boodschap is een dubbele: ten eerste doen de West-Europese doemdenkers er verstandig aan om ons voortaan ook te consulteren en onze gevechtskracht serieus te nemen. Ten tweede zijn we beslist niet voornemens de fouten van 1939-1940 te herhalen: toegeven aan de eisen van het Kremlin en een stilzwijgende onderwerping – zoals de Estse historicus Magnus Ilmjärv de Sovjetbezetting van de Baltische landen heeft aangeduid – slikken, zonder strijd te leveren. Een nieuwe, decennialange gevangenschap in een totalitair Russisch rijk zullen we koste wat kost voorkomen.  

Pagina van de 'Volksrepubliek Narva' op VKontakte. Screenshot: RAAM

Zelfverzekerdheid en realisme

Meer dan twintigduizend manschappen en meer dan twee keer zoveel snel oproepbare reservisten staan volgens de Litouwse strijdkrachten klaar om die zware taak op zich te nemen (‘Niemand anders kan voor ons besluiten om te beginnen met de gewapende verdediging van ons land, alleen wijzelf […]’). Ook Marek Kohv, als analist verbonden aan het International Centre for Defence and Security in Tallinn, hamert erop dat Masala en eendere zwartkijkers straal voorbijgaan aan de kwaliteiten van de Baltische legers en hun bereidheid om te vechten. ‘Er hebben, zeker sinds 2014, in Estland veel onaangekondigde militaire oefeningen plaatsgevonden, waaraan ook reservisten meedoen. En we hebben hier in de regio uitstekende inlichtingendiensten, met de best denkbare informatie’. Met andere woorden: geen enkele troepenbeweging aan de Russische kant van de grens zal onopgemerkt blijven. ‘Er bestaat niet zoiets als “een verrassingsaanval”’, aldus Kohv.

Met het Is Narva next?’-scenario, dat door de ‘Volksrepubliek Narva’-stunt weer nadrukkelijker in de internationale schijnwerpers is komen te staan, heeft de onderzoeker al helemaal niets op. ‘Een veelvuldig gemaakte fout is dat Estland wordt vergeleken met het Oekraïne van 2014. Die vergelijking gaat gewoon mank. Oekraïne was toen feitelijk open gebied, met een Russische basis op de Krim en Rusland-gezinde krachten in politiek en samenleving. Zaken die hier niet of niet meer aan de orde zijn. Geen Rus zal Estland nog ongemerkt binnenkomen’. Kohvs Litouwse collega Tomas Janeliūnas, als hoogleraar verbonden aan het Instituut voor Internationale Betrekkingen en Politieke Wetenschappen van de Universiteit van Vilnius, is het daar mee eens. ‘Dat hele concept van usual suspects als Narva en de Suwałki-corridor als potentiële Russische doelen is zo gedateerd. In de Baltische landen hebben we zulke simplistische scenario’s al lang achter ons gelaten. De oorlog in Oekraïne biedt veel lessen en we moeten zeker de andere elementen van Ruslands agressieve beleid, zoals het hele scala aan “hybride” oorlogsmiddelen, niet verwaarlozen’. 

De Estse nationale veiligheidsstrategie dicteert offensieve verdediging: het conflict zo snel mogelijk naar vijandelijk grondgebied verplaatsen

Vrij vertaald: anno 2026 draait het om drones en hoogtechnologische oorlogsvoering en niet om ‘groene mannetjes’, Masala en geestverwanten vechten de vorige oorlog uit. Zelfs het argument over ‘gebrek aan strategische diepte’ kan hun Baltische criticasters niet vermurwen. Dat Estland, Letland en Litouwen klein zijn, wil beslist niet zeggen dat zij zich zomaar onder de voet laten lopen. ‘Wij hebben wel degelijk “strategische diepte”’, zegt Kohv met een knipoog: ‘in Rusland’. Die gedachte sluit aan bij de recent geactualiseerde Estse nationale veiligheidsstrategie, waarin het concept ‘aktiivkaitse’ centraal staat: een actieve, offensieve verdediging die erop gericht is het conflict zo snel mogelijk naar vijandelijk grondgebied te verplaatsen, in plaats van zich terug te trekken om dan op een later moment te proberen het eigen grondgebied te heroveren. 

'Is Narva next?' dient vooral het Westen

Waarom kunnen al die pessimistische bevindingen dan op zoveel belangstelling in West-Europa rekenen? Toomas Hendrik Ilves, van 2006 tot 2016 president van Estland en van huis uit psycholoog, zoekt de verklaring in de psychologische hoek. ‘Het heeft mogelijk ook te maken met het “geruststellende” gevoel dat het dan tenminste “‘daar” gebeurt en niet “hier”’. Ilves heeft in zijn commentaren wel vaker het accent gelegd op de volgens hem nog steeds bevoogdende omgang van West- met Oost-Europa. ‘En ach, Is Narva next? bekt ook lekker, nietwaar?’

Politicoloog Janeliūnas neemt een andere dieperliggende tendens waar. ‘Ik heb de indruk dat een groot deel van de media en samenleving [in West-Europa] pas recentelijk heeft ontdekt dat Rusland echt een bedreiging vormt, en niet slechts voor Oekraïne. Dit [het opduiken van de ‘aanvalsscenario’s’, JB] heeft dus waarschijnlijk te maken met de metamorfose die de Europese veiligheidsagenda ondergaat. Met het besef dat de Europeanen zelf veel meer in defensie moeten investeren, om vorm te geven aan een geloofwaardige afschrikking en om de verantwoordelijkheid van de Verenigde Staten over te kunnen nemen. Beleidsmakers willen zodoende, om die investeringen te rechtvaardigen, een “concreet” risico laten zien. “Narva” leent zich hier goed voor, het is als het ware een soort symbool geworden’.    

Een punt van kritiek op de ‘scenaristen’ is ook dat Rusland helemaal niet over de middelen beschikt om de Baltische landen binnen te vallen en bezet te houden. ‘Hoewel Rusland zijn oorlogsmachine momenteel nog draaiende weet te houden, zijn de langetermijnperspectieven voor zijn economie negatief: de reserves krimpen, de inflatie is hardnekkig en de regering bereidt de samenleving voor op “moeilijke tijden”’, zei Baiba Braže, de Letse minister van Buitenlandse Zaken, onlangs. Gegevens van de inlichtingendiensten van Letland en bondgenoten bevestigen dit volgens haar. Een goede reden om de economische druk op Rusland verder op te voeren. 

Kunnen de Baltische landen nog op de NAVO rekenen?

Eén vraag blijft niettemin boven alle zelfbewuste Baltische weerleggingen zweven: kunnen Estland, Letland en Litouwen nog wel uitgaan van onvoorwaardelijke bijstand door de NAVO, nu de Amerikaanse president Trump geen gelegenheid voorbij laat gaan om de spanningen met de Europese bondgenoten op te voeren? ‘We zullen hoe dan ook handelen en zullen niet wachten op besluitvormingsprocessen in Brussel en Washington’, zegt oud-president Ilves. 

Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne in 2022 en de daaropvolgende NAVO-toetreding van Finland en Zweden en forse verhogingen van de defensie-uitgaven en -investeringen in de regio is er een soort Noords blok binnen de NAVO (en de EU) ontstaan. Ilves en Kohv halen de zogeheten Joint Expeditionary Force (JEF) als voorbeeld aan, onder aanvoering van het Verenigd Koninkrijk en verder bestaande uit Nederland, Denemarken, Zweden, Noorwegen, IJsland, Finland, Estland, Letland en Litouwen. Deze snellereactiemacht staat formeel los van de NAVO, ‘maar zij zal ons in geval van nood te hulp schieten’, zo voorspelt Ilves. Met inbegrip van Duitsland en het zich in ijltempo bewapenende Polen is dat blok nog sterker. 

De NAVO en de EU kunnen een Russische aanval op Noordoost-Europa sowieso onmogelijk afdoen als een op zichzelf staand conflict, onderstreept Linas Kojala, directeur van het Geopolitics and Security Studies Center in Vilnius. ‘De Baltische landen zijn geen grijze zone. Het zal gaan om een aanval op de NAVO en EU als geheel. Zoals we al hebben kunnen zien met alle “hybride” voorvallen van de afgelopen jaren, ontstijgt Russische agressie het niveau van de regionale geografie; het ene [Europese] land kan te maken krijgen met een propaganda-offensief, het andere met cyberaanvallen’. Die agressie neemt telkens verschillende gedaanten aan en raakt het hele continent, aldus Kojala. 

‘Het direct koppelen van de aanwezigheid van een grote Russische minderheid aan “een Russische invasie” is volkomen misplaatst’

De deskundigen waarschuwen tegelijkertijd voor gemakzucht en hoogmoed, ook in eigen land. Dat betekent: investeren in defensie en lessen trekken uit de oorlog in Oekraïne. Immers, niets is zo onvoorspelbaar als het brein van Vladimir Poetin. Dat vindt ook de kleine groep commentatoren, onder wie de Litouwse oud-minister van Buitenlandse Zaken Landsbergis: ‘De Balten kunnen een doelwit zijn, Poetin kan worden verleid en onze bondgenoten bevinden zich in een lastige positie’.

Vervelend zijn het ‘Volksrepubliek Narva’-verdichtsel en de onheilstijdingen over een Russische aanval vooral voor de inwoners zelf. ‘Het direct koppelen van de aanwezigheid van een grote Russische minderheid, die in Estland en de EU een veel beter leven leidt dan ze in Rusland ooit zal kunnen doen, aan “een Russische invasie” en het zinspelen op het bestaan van “afscheidingsbewegingen” is volkomen misplaatst’, zegt Toomas Hendrik Ilves. ‘Trouwens, Kazachstan lijkt me een meer voor de hand liggend doelwit’, besluit hij.