Benzineschaarste in het een na grootste olieland ter wereld: een beeldender bewijs dat Rusland zichzelf in de nesten werkt is er na ruim vier jaar oorlog niet. De morrende automobilisten bij de pomp zijn niet de enige indicatie dat de Russische economie een stapje verder in het moeras is beland. Poetin voorspelt dat in juli alles voorbij is, maar zijn eigen economen weerspreken hem voorzichtig. Halverwege dit mogelijk cruciale jaar loopt Hubert Smeets de klassieke en minder traditionele indicatoren langs.

Automobilisten in de rij bij een tankstation in Moskou op 30 juni 2026. Foto: Igor Ivanko / ANP / AFP

Het Kremlin kan de vernedering niet meer verhullen. Rusland, na de Verenigde Staten de allergrootste olie-exporteur ter wereld, moet ineens benzine gaan importeren. Zelfs Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov heeft op de laatste dag van juni, een maand die in het teken stond van Oekraïense drone-aanvallen op de Russische olie-industrie, toegegeven dat Rusland niet meer in staat is om de eigen burgers voldoende benzine te leveren. De regering in Moskou moet daarom hulp zoeken bij andere olieproducerende landen om het aanbod van benzine, diesel en kerosine weer op peil te krijgen. ‘Een volgende stap in de richting van stabilisatie van de markt’, aldus Peskov, die weigerde te onthullen of het gaat om bijvoorbeeld buurland Kazachstan. Persbureau Reuters onthulde later dat Rusland hoe dan ook benzine uit India importeert.

De spreekbuis van Poetin deed alsof het om echte onderhandelingen over een 'aanvaardbare prijs' zou gaan, maar zijn woordgebruik kon niet verhullen dat Rusland ineens een vragende partij is geworden sinds Oekraïne steeds meer succes heeft met zijn strategie om de Russische energiesector aan te pakken.

Dacht het Kremlin in maart dit jaar, kort na het begin van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran en Libanon, nog dat Rusland zou profiteren van de dreigende wereldwijde energiecrisis, vier maanden later lijkt het deze kans in belangrijke mate te hebben verspeeld. Dat er in Rusland – een ‘benzinepomp vermomd als staat’, zoals de Amerikaanse senator John McCain in 2014 zei – nu sprake is van morrende automobilisten bij soms lege tankstations, staat daarom voor meer dan alleen brandstofschaarste. De files symboliseren ook de economische stagnatie waarin Rusland vierenhalf jaar na het begin van de grootscheepse invasie van Oekraïne verzeild is geraakt.

Hubert Smeets

Historicus en journalist

Werkte als journalist voor De Groene Amsterdammer en NRC Handelsblad, o.m. als correspondent in Moskou en lid van de hoofdredactie. In 2015 verscheen zijn boek 'De wraak van Poetin'. Mede-oprichter RAAM.

Poetin erkent de benzineschaarste

Al een paar maanden waarschuwt president Vladimir Poetin er met enige regelmaat voor dat de Russische economie snel en ingrijpend moet worden hervormd om weer te kunnen groeien, al heeft hij zich tot nu toe vooral beperkt tot vermanende woorden aan het adres van de financieel-economische driehoek van zijn regering. Maar na de drone-aanvallen medio juni op de olieraffinaderij Kapotnja in het oosten van Moskou – de voorlopige climax in een nu al maanden durende Oekraïense campagne die tot diep in Rusland doordringt – leek Poetin zich niet te kunnen verschuilen achter dit soort commando’s. En dat deed hij ook niet.

Op zondag 28 juni ontbood de president de topmanagers van alle grote statelijke én private olie- en gasconcerns om de benzinecrisis ‘gezamenlijk’ het hoofd te bieden. In zijn inleidende woorden erkende hij meteen de problemen voor de burgers en bedrijven, zij het dat hij wel probeerde om de omvang ervan te bagatelliseren. Zo hebben de Oekraïense aanvallen volgens Poetin de benzineproductie met slechts 4 procent doen verminderen en is er dus geen sprake van een ‘kritieke situatie’. Of de Russische consument hem gelooft, is de vraag. Die 4 procent is hoe dan ook een ongeloofwaardig cijfer gelet op het feit dat benzine overal in Rusland beperkt beschikbaar is of soms, zoals op de Krim, helemaal niet. Het Carnegie Russia Eurasia Center concludeerde na de aanval op Kapotnja dat de Oekraïense aanvallen mogelijk tot wel 28 procent van de Russische productiecapaciteit (tijdelijk) hadden uitgeschakeld.

Overzicht van de regio's waar en hoe de benzineverkoop is beperkt. Illustratie: Mediazona

Poetins geflatteerde cijfers lieten niettemin onverlet dat hij tegelijkertijd in zijn gesprek met de energiesector wel duidelijk maakte dat Rusland drastische maatregelen moet nemen om de crisis te lijf te gaan. Zo openbaarde de president dat de regering de strategische oliereserves van 1,7 miljoen ton is gaan aanspreken om de markt van benzine te voorzien. Tevens kondigde hij een volledig verbod aan op de export van benzine, diesel en kerosine en maakte hij bekend dat het onderhoud van de nog functionerende raffinaderijen en olie-installaties op de lange baan wordt geschoven. Poetin liet bovendien weten dat al deze noodmaatregelen niet meer kunnen worden toevertrouwd aan de reguliere regeringsinstanties. De uitvoering ervan wordt daarom gecentraliseerd en in handen gelegd van een ‘speciale staf’ onder leiding van vicepremier Aleksandr Novak.

In een interview met zijn favoriete journalist toonde Poetin tot slot kwetsbaar door en niet omheen te draaien dat Kyiv er in slaagt om in Rusland problemen te veroorzaken. De ‘terroristische aanslagen’ vanuit Oekraïne zijn volgens de president zelfs onderdeel van een ‘informatiecampagne’. Die ‘operatie’ heeft tot doel om een ‘scheuring in de Russische samenleving te veroorzaken en Rusland te dwingen de opmars van onze troepen langs de contactlijn, althans voor korte tijd, te staken en de voorwaarden te scheppen voor het begin van onderhandelingen op voor henzelf, dat wil zeggen voor onze vijand, gunstige voorwaarden’, aldus Poetin. Tegelijkertijd probeerde hij zijn onderdanen ook gerust te stellen. In juli zou de regering de grootste problemen hebben opgelost, beloofde de president.

Dat het Kremlin vergaande maatregelen wil nemen om de benzinecrisis te bezweren, is logisch. De schaarste aan de pomp raakt de burgerij die zich toe nu toe keurig heeft gevoegd naar de eisen van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne omdat de oorlogseconomie de gewone, niet-gemobiliseerde, Russen persoonlijk niet al te zeer raakte en vaak zelfs voordeel opleverde in de vorm van meer banen en hogere lonen.

Structureel zwak fundament

Ook als de brandstoftekorten snel worden opgelost en Poetin zijn belofte waarmaakt dat in de vakantiemaand augustus alles weer is zoals het vroeger was, dan nog zijn de structurele problemen van de Russische volkshuishouding niet voorbij.

Sinds begin dit jaar ligt in Rusland een recessie op de loer. De oververhitte economie is eind vorig jaar in snel tempo afgekoeld. In het eerste kwartaal van 2026 kromp het nationaal inkomen met 0,5 procent. In april zou het bruto binnenlands product (bbp) volgens de officiële cijfers weer zijn gegroeid. Op het Internationaal Economisch Forum van Sint-Petersburg (SPIEF) maakte Poetin gewag van een toename van het bbp met 1,3 procent. De industriële productie zou die maand zelfs met 1,9 procent zijn gegroeid. Maar over de prijs op middellange termijn die de Russische economie daarvoor moet betalen, zweeg de president.

Volgens het regeringsgetrouwe Centrum voor macro-economische analyse is er sprake van stagflatie

De situatie lijkt niet echt te zijn omgebogen. De basis van de economie wordt zelfs alleen maar slechter. De groeicijfers zijn namelijk niet zozeer een weerspiegeling van een hogere productiviteit in de economie of een groeiende afzet, maar veeleer van toenemende inflatie die de groei overwoekert. Dit jaar wordt een groei verwacht van 0,6 tot 1 procent, terwijl de officiële geldontwaarding wordt geschat op 5 à 6 procent. Volgens het regeringsgetrouwe Centrum voor macro-economische analyse en korte termijn prognose (TsMAKP) is er daarom geen sprake van een keerpunt maar eerder van een ‘nieuwe stagnatie’, of beter, van ‘stagflatie’, een toestand van dalende productiecijfers en stijgende prijzen. Een groei van 3 procent is noodzakelijk om deze stagflatie te boven te komen, aldus het TsMAKP. Weliswaar neemt de werkloosheid weer wat toe en ontstaat er dus enige dynamiek op de arbeidsmarkt, een echte herstructurering van de economie is alleen denkbaar met ingrijpende hervormingen van overheidswege. Juist die blijven door de oorlog uit. Het meeste kapitaal is gestoken in de oorlogsindustrie. Bovendien is de basisrente nog steeds hoog (14,25 procent) omdat de Centrale Bank tot taak heeft om de inflatie te beteugelen. Door dit ‘dure’ geld blijven investeringen in nieuwe, productievere sectoren nu al jaren uit. Vergeleken met andere Oost-Europese economieën is de arbeidsproductiviteit in Rusland twee- tot driemaal lager. In de lichte industrie is de Russische arbeidsproductiviteit 45 procent van het Oost-Europese niveau, in de bouw is ze 42 procent en in de auto-industrie zelfs 35 procent. Vicepremier Novak erkende recent dat daarin ook dit jaar geen verandering zal komen.

Geldpers in hogere versnelling

Dat komt mede omdat het huidige regeringsbeleid deze trend versterkt. Om het begrotingstekort binnen de perken te houden – in de eerste vier maanden van 2026 is het budgetdeficit al verdubbeld tot 2,5 procent van het bbp – is in Rusland dit jaar de spreekwoordelijke bankbiljettenpers op een hogere snelheid gaan draaien. Onder druk van het Kremlin is de Centrale Bank ertoe overgegaan om extra geld in de economie te pompen door op grote schaal leningen te verstrekken aan banken die daar op hun beurt staatsobligaties van kunnen kopen.

Volgens het Amerikaanse persbureau Bloomberg, zeer goed op de hoogte van de Russische overheidsfinanciën, had het ministerie van Financiën per half juni zo al ongeveer 50 miljard euro opgehaald om de begrotingstekorten te dekken. Vorig najaar werd besloten tot deze geldpomp om de teruglopende opbrengsten uit de export van olie en gas te compenseren. In de herfst van 2025 werd zo al voor 20 miljard euro via de banken uitgezet, aldus Bloomberg, begin dit jaar volgde nog eens 10 miljard.

Vermoedelijk zullen er dit jaar nog meer van dergelijke financiële injecties volgen. Half juni nam de Doema halsoverkop een wet aan, waarmee het Financiën wordt toegestaan om boven de bestaande plafonds extra te lenen. Volgens Bloomberg zal de regering dit jaar mogelijk nog voor 20 tot 30 miljard euro moeten bij lenen om het tekort op de oorlogsbegroting te dichten, alles bij elkaar ongeveer 40 procent meer dan aanvankelijk was gepland. ‘Dit is niet zomaar een groter tekort, die is een nieuw tijdperk’, aldus de econoom Nikolai Korzjenevski.

Omdat de risico’s van deze vloed aan staatsobligaties worden gegarandeerd door de Centrale Bank en amper kunnen worden opgevangen door bijvoorbeeld hogere belastingen – de rek lijkt er met een verhoogde btw en fiscale druk van 34,4 procent wel uit – zal dit nieuwe tijdperk vroeger of later als een boemerang terugslaan op de Russische economie, bijvoorbeeld in de vorm van nog hogere inflatie of in een koude sanering van het bankwezen. Centraal bankier Elvira Nabioellina heeft dat laatste al een keer aangekondigd.

Loeren op greep uit nieuwe pensioenpot

Daarmee lijkt de geldnood van het Kremlin niet gelenigd. Begin juni maakte de topman van statelijke investeringsbank VEB, voormalige vicepremier Igor Sjoevalov, bekend dat hij werkt aan een nieuw pensioenfonds voor burgers die hun pensioen tot nu toe nooit in eigen hand hebben genomen maar altijd aan de staat hebben toevertrouwd. De pensioenreserves van deze zogeheten ‘stille burgers’, die sinds de ontmanteling van de Sovjet-Unie nimmer zijn overgestapt naar een bedrijfs- of particulier fonds maar worden verzorgd door VEB, zijn goed voor ongeveer 30 miljard euro.

In het plan voor een nieuw pensioenfonds krijgen pensioengerechtigden geen inspraak

Het nieuwe pensioenfonds moet een wettelijke basis krijgen en zou volgens Sjoevalov moeten worden beheerd door zijn eigen VEB (ten tijde van de Sovjet-Unie de Buitenlandse Economische Bank) en de staatsbank VTB, de Buitenlandse Handelsbank die wordt geleid door Andrej Kostin, een vertrouweling van Poetin. Dit nieuwe fonds zou geld moeten gaan investeren in ‘hedendaagse technologieprojecten’, aldus Sjoevalov. Een belangrijk detail in het plan is dat de pensioengerechtigden geen inspraak krijgen. Instemmingsrecht van de burgers, wier pensioengelden naar dit fonds worden overgeheveld, zou volgens de contouren van het wetsontwerp niet zijn vereist.

Volgens de Russische economen Aleksandra Prokopenko en Aleksandr Koljander zit in dit plan een adder onder het gras. Omdat details ontbreken, zou het plan kunnen neerkomen op een greep in de kas van tientallen miljoenen Russen, vrezen zij. Beiden verwijzen naar de praktijk van vandaag. Tot nu toe is de Russische overheid tot alles bereid om de gaten te dichten. De begroting kan binnen drie dagen worden gewijzigd, als dat nodig is, en het schuldenplafond wordt zonder pardon verhoogd als de militaire uitgaven dat vereisen. ‘Gezien dit patroon van budgettaire erosie is de waarschijnlijkheid dat de staat uiteindelijk verder in deze nieuwe pensioenpot zal grijpen geen staartrisico, maar een basisscenario’, aldus Prokopenko en Koljander in een beschouwing voor hun economische platform The Bell.

Deze voorspelling spoort met het feit dat Rusland langzaam is ingeteerd op zijn reserves uit de verkoop van olie, gas en andere delfstoffen. Tot het begin van de grootschalige invasie werden de opbrengsten uit de export van deze grondstoffen afgeroomd en weggezet in het Nationaal Welvaartsfonds. Volgens het Institute for World Economics in  Kiel en het Stockholm Institute of Transition Economics is dit ‘soevereine’ fonds langzaam leeg aan het raken. Begin 2022 waren de liquide middelen die de staat eruit kon halen, nog goed voor 6,5 procent van het nationaal inkomen. In 2026 is de omvang van het fonds gekrompen tot 1,8 procent van het bbp. ‘In de eerste jaren van de oorlog bleek de Russische economie veerkrachtiger dan velen hadden verwacht. Deze reserves zijn nu echter uitgeput’, aldus directeur Moritz Schularick van het Duitse onderzoeksinstituut. ‘De economische basis is aanzienlijk verzwakt.’

Poetins eigen economen weerspreken president

In en rond de Russische regering wordt deze negatieve prognose, zij het omfloerst en verpakt in eufemismen, ook min of meer erkend. Dat de waarheid niet kan worden verdoezeld, laat zich raden. Het valt zelfs door de regering niet meer te ontkennen dat het investeringsklimaat in Rusland danig is verslechterd. Volgens het statistisch bureau Rosstat zijn de kapitaalsinvesteringen in het eerste kwartaal van 2026 met 14,3 procent gedaald.

Het ministerie van Economische Zaken verwacht nog wel dat deze neerwaartse trend dit jaar kan worden omgebogen naar een daling van slechts 1,5 procent. Maar de kans van slagen lijkt niet groot. Temidden van de brandstofcrisis maakte de Centrale Bank op de eerste dag van juli bekend dat ze de basisrente mogelijk weer moet verhogen om de inflatie te kunnen beteugelen. Zo’n stap zal het investeringsklimaat niet verbeteren maar verslechteren. Op dit moment rekent de Centrale Bank 14,25 procent rente. Het bedrijfsleven en de (private) bancaire sector bepleiten al een jaar een verdere en vooral drastischer verlaging. Daar is nu kennelijk geen zicht meer op. Volgens de Centrale Bank is het omgekeerde waarschijnlijker op middellange termijn.

De basisrente van de Russische Centrale Bank, april 2014 t/m juni 2026. Grafiek: RBK

Om de gemoederen te bedaren liet minister Maksim Resjetnikov van Economische Zaken in een interview weten dat een ‘pauze’ in het investeringsklimaat geen ramp is. Tegelijkertijd gaf hij toe dat het ‘complex’ is om de economie weer aan te zwengelen. ‘Beleggingen draaien grotendeels om vertrouwen en sentiment. Het bedrijfsleven vergeet nooit’, aldus de minister. Maar Rusland moet zich niet te veel focussen op het ‘fetisj’ van deze indicatoren, zei hij zonder te vertellen welke concrete maatregelen hij wel in petto heeft.

'Dit houdt Rusland niet vol'

Het einde van de economische malaise is ook volgens de Sberbank niet in zicht, de grootste financiële instelling van Rusland die massaal staatsobligaties opkoopt om het begrotingstekort te dekken.

Op de aandeelhoudersvergadering over de jaarcijfers van 2025 zei topman German Gref eind juni dat Rusland momenteel in een ‘staat van totale onzekerheid’ verkeert. Gref (62 jaar) is een serieuze stem binnen de elite van Moskou. Voordat hij twee decennia geleden ceo werd van de Sberbank was hij presidentieel adviseur en minister in de financieel-economische driehoek. Niet voor het eerst pleitte Gref voor een ‘procyclische’ aanpak van de recessie en een ingrijpende verlaging van de rente tot 10 procent. Met de huidige rentestand ‘houdt de Russische economie, die een zeer grote depressieve last draagt, het niet lang vol’, zei hij.

'We moeten aanvaarden dat we in deze omstandigheden leven en werken, het is volkomen zinloos om nog iets te verwachten'

Tijdens zijn aandeelhoudersvergadering wist Gref nog niet dat de Centrale Bank precies de omgekeerde weg aankondigde. Gref had niettemin wel een advies voor de beleggers in de spaarbank, die voor 50 procent + 1 aandeel in handen is van de staat. Volgens Gref is het beter om niet te analytisch naar de stand van zaken te kijken. Dat leidt alleen maar tot angst, stress, slaapgebrek en mogelijk zelfs depressie. ‘Hoe kunnen we dit vermijden? Ik heb hier geen universeel antwoord op. Ik ga waarschijnlijk niet de kaas van het brood van onze psychologen eten. Maar wat doen we? We begrijpen de context waarin we leven. We begrijpen de onvermijdelijkheid van de situatie in termen van geopolitiek en de krimpende planningshorizon. Maar de cognitief complexe constructies die we in ons hoofd projecteren op hun eigen toekomst of de toekomst van het land, die werken niet, omdat het leven zich compleet anders ontvouwt dan we ons voorstellen. We moeten dus aanvaarden dat we in deze omstandigheden zullen moeten leven en werken, en het is volkomen zinloos om nog iets te verwachten’, aldus Gref.

Wegkijken om rustig te blijven: het is de strategie die het merendeel van de 110 miljoen spaarders van Gref nu al vier jaar beproeven. Ze heeft de benzinecrisis niet kunnen voorkomen.