Voor het eerst zijn Oekraïners de afgelopen week massaal de straat opgegaan om te protesteren tegen de manier waarop de oorlog wordt geleid. En met gedeeltelijk succes: de hoogste generaal van Oekraïne, Oleksandr Syrsky, is ontslagen en vervangen door de jongere Mychailo Drapaty. Chris Colijn schrijft over de cultuurverandering waar demonstranten om roepen.
De opvolger van Oleksandr Syrsky als hoogste generaal van Oekraïne, Mychailo Drapaty. Foto: Ukrainian Presidential Press Service / ANP / AFP
‘De macht, dat is het volk’, was een van de leuzen die demonstranten de afgelopen dagen scandeerden, in Kyiv en een reeks andere steden. De demonstranten worden breed gesteund in de samenleving, en op het Ivan Frankoplein in Kyiv liepen de afgelopen dagen zeker niet alleen hoogopgeleide jongeren. Een breed segment van de Oekraïense samenleving spreekt luid en duidelijk: vóór defensieminister Mychailo Fedorov, en tegen generaal Oleksandr Syrsky.
Dit lijkt op het eerste oog een machtsstrijd tussen een generaal met ouderwetse ideeën en een jonge progressieve minister, maar er speelt meer. Het gaat namelijk niet alleen om de poppetjes Fedorov en Syrsky, maar om twee verschillende ideeën over hoe een democratische oorlogsstaat hoort te functioneren.
De één vertegenwoordigt een zeer progressieve visie op Oekraïne, waarin niets belangrijker is dan een waardig mensenleven en waarin de burgersamenleving haar overheid en strijdkrachten actief bijstuurt, ook in oorlogstijd. De ander staat voor een klassiek model waarin politici en militairen zich ontfermen over de bescherming van de staat, en waarin de bevolking moet vertrouwen dat leiders de beste beslissingen nemen op basis van hun expertise.
De stem van de straat
Op de pleinen van Oekraïense steden werd dagenlang geprotesteerd tegen het ontslag van Fedorov. ‘We zijn met fucking veel’, klonk een protestleus in Kyiv. Slechts één keer eerder werd er in oorlogstijd op deze schaal gedemonstreerd, toen de onafhankelijkheid van anticorruptie-instellingen NABOe en SAP vorige zomer in het geding kwam.
De huidige protestgolf raakt aan hetzelfde sociale contract dat vorige zomer werd overschreden: wanneer de leiders van Oekraïne besluiten nemen die niet in het belang van de samenleving lijken te zijn, dan komt de Oekraïense civil society in actie om politici te corrigeren. De protesten worden, net als eerder, geleid door jongeren, maar ze krijgen brede steun. Vorig jaar waren de protesten grotendeels succesvol, omdat de onafhankelijkheid van de anticorruptie-instellingen werd hersteld. Ook dit jaar halen de demonstranten ten minste een van hun twee doelen: Oleksandr Syrsky is vervangen als hoogste commandant van het Oekraïense leger. Het lot van Mychailo Fedorov is op het moment van schrijven nog onduidelijk.
Ook dit jaar halen de demonstranten ten minste een van hun twee doelen: Oleksandr Syrsky is vervangen als hoogste commandant van het Oekraïense leger
Wantrouwen richting de overheid
De Oekraïense samenleving is doorgaans wantrouwend richting haar overheid, en spreekt zich uit wanneer politici een verkeerde koers varen. Dat is al decennialang het geval. Want ‘wat de fuck heb ik aan een systeem dat tegen me werkt?’, zoals een populaire protestleus luidt.
De verkiezingsfraude voorafgaand aan de Oranjerevolutie (2004-2005), de afwijzing van Europese integratie die leidde tot de Euromaidanrevolutie (2013-2014) en de inperking van de macht van anticorruptie-instellingen (2025) zijn drie bekende voorbeelden waarin het Oekraïense maatschappelijke middenveld zag dat zijn leiders een andere koers insloegen dan het voor ogen had, en demonstranten snel hun stem lieten horen. De protesten passen dus in een traditie.
De oorlog verandert weinig aan de politieke wetten van het land, behalve dat zowel het volk als de overheid zich terdege bewust zijn van de noodzaak om zoveel mogelijk de eenheid in het land te bewaren terwijl Rusland zijn vernietigingsoorlog voortzet. ‘De vijand houdt al onze interne meningsverschillen nauwlettend in de gaten en wacht erop dat we onderling ruzie gaan maken’, schrijft Kyrylo Boedanov, de stafchef van Zelensky, op sociale media. ‘Ik zeg dit rechtstreeks tegen onze vijanden: reken er maar niet op.’
De visie van Fedorov
Fedorov is een tech bro met een duidelijke toekomstvisie. Hij legt de nadruk op innovatie en technologie, omdat Oekraïne op dat vlak een concurrentievoordeel kan hebben ten opzichte van Rusland. Hij ziet dat het veel kleinere Oekraïense leger technologie kan gebruiken om effectiever te vechten, mensenlevens te sparen en uiteindelijk het relatief traditionele Russische leger op de knieën te dwingen.
De ontslagen minister van Defensie staat ook voor een commandostructuur waarin individuele verantwoordelijkheid centraal staat. In zijn visie moeten commandanten er alles aan doen om hun soldaten te steunen, en moeten soldaten zich vrij kunnen uitspreken over misstanden. Soldaten zijn burgers die een uniform dragen, en moeten ook als zodanig worden behandeld. Ze zijn bereid om te vechten voor hun land, maar het moreel daalt wanneer soldaten het gevoel hebben dat ze niet goed worden behandeld en er geen duidelijk plan is om het Russische leger in het nauw te brengen. En wanneer het moreel onder soldaten daalt, voelt ook de rest van de samenleving dat aan.
De strategie van Syrsky
Tegenover de 35-jarige Fedorov staat de 60-jarige Syrsky, een klassieke beroepsmilitair, opgeleid in de Sovjet-Unie. Hij leidde de succesvolle verdediging van Kyiv in 2022, en speelde later dat jaar ook een sleutelrol bij het succesvolle tegenoffensief in de regio Charkiv. Hoewel de generaal zeker het nut inziet van drones en andere technologische ontwikkelingen, denkt hij primair in termen van mankracht en artilleriegranaten. Waar Fedorov een burger is met een sterke toekomstvisie, blijft Syrsky voornamelijk gericht op de realiteit zoals die zich nu op het slagveld afspeelt en vertrouwt hij op zijn decennialange militaire ervaring.
In een opiniestuk op de nieuwssite LB omschreef Syrsky zelf een belangrijk verschil tussen hemzelf en Fedorov: ‘Er wordt bij ons de laatste tijd veel gesproken over visie. Een visie is nuttig: met een visie kun je een start-up opzetten. Maar om een oorlog te winnen, heb je een strategie nodig. Een visie schetst de gewenste toekomst. Een strategie geeft antwoord op de vraag waar je de reserves, de munitie, de mensen en de tijd vandaan moet halen om die toekomst te bereiken.’
'Een visie is nuttig: met een visie kun je een start-up opzetten, maar om een oorlog te winnen heb je een strategie nodig'
Een demonstrant houdt een bord in de lucht met de slogan: 'Ik kies digitalisering boven Sovjetisering' – kritiek op de aanpak van generaal Syrsky. Foto: Chris Colijn
De waarde van een mensenleven
Dit is de eerste grote protestgolf die rechtstreeks gaat over de manier waarop Oekraïne vecht. De samenleving bemoeit zich dus niet alleen met de overheid, maar ook met de manier waarop het leger wordt geleid.
De reden waarom zoveel Oekraïners hier een mening over hebben is duidelijk: het verloop van de oorlog raakt iedereen, en vrijwel iedere Oekraïner kent iemand die dient, gewond raakte of sneuvelde. Deze demonstraties gaan over de waarde van een mensenleven. ‘Ik sta hier voor degenen die daar, aan het front, voor mij staan’, staat op het bord in de onderstaande foto. De meeste demonstranten geloven dat de aanpak van Fedorov Oekraïense levens kan besparen, terwijl Syrsky al sinds zijn aantreden de bijnaam ‘slager’ heeft.
De onvrede die nu zichtbaar is op straat speelt al sinds het aantreden van Syrsky in 2024, en het is eigenlijk een wonder dat de legerleider al zo lang op zijn plek zit. Critici typeerden de generaal bij zijn aanstelling al als ‘ouderwets’. In het afgelopen halfjaar liet Fedorov als minister van Defensie juist zien hoe het anders kan: digitalisering zorgt voor transparantie en kostenbesparing, de uitschakeling van Starlink voor Russische soldaten bracht Oekraïne meteen voordelen op het slagveld, en de massale inzet van middellangeafstandsdrones zorgt voor logistieke problemen aan Russische zijde. Dat Zelensky juist weer wil afstappen van de koers-Fedorov was voor duizenden Oekraïners de druppel om te protesteren.
‘Fedorov heeft in vrij korte tijd echt veel weten te bereiken’, vertelt soldaat Denys me bij een van de demonstraties in Kyiv. Hij was kort op verlof in de hoofdstad, en zou enkele dagen na ons gesprek weer richting het front vertrekken. Als concreet voorbeeld noemt hij de uitschakeling van Starlink-verbindingen voor Rusland. Hij spreekt ook over de Gripen-gevechtsvliegtuigen die Oekraïne vanaf volgend jaar van Zweden krijgt, een deal waar Fedorov als minister bij betrokken was. Met deze toestellen hoopt Oekraïne Russische gevechtsvliegtuigen op afstand te houden, zodat frontliniesteden zoals Charkiv en Zaporizja minder hard worden getroffen door Russische geleide bommen.
Ook burgers voelen de resultaten. ‘In de periode dat Fedorov in functie was, heb ik persoonlijk als inwoner van Kyiv zeer aanzienlijke verbeteringen ervaren’, vertelt demonstrant Jelizaveta me op 16 juli. ‘Er kwamen bijvoorbeeld veel minder Shahed-drones door de luchtverdediging heen. En ik zie dat de campagne met middellangeafstandsdrones mogelijk werd dankzij Fedorovs positie.’
Generaal Syrsky lijkt te luisteren naar de zorgen van de demonstranten. In een bericht op Telegram, over de verdediging van de plaats Kostjantynivka in de regio Donetsk, schreef hij op 20 juli: ‘De nadruk ligt vooral op het uitbreiden van het gebruik van alle soorten onbemande systemen, om de vuurkracht tegen de vijand te vergroten en de risico’s voor het leven van het personeel te verminderen.’
Demonstranten tijdens een recent protest in Kyiv. Het bord rechts leest: 'We willen oorlogvoeren met drones, niet met mensen'. Foto: Chris Colijn
Competentie en eerlijkheid
Mensenlevens worden niet alleen bespaard door de massale inzet van drones, zien demonstranten en critici van Syrsky, maar ook door de manier waarop het leger op alle niveaus wordt geleid. Er moet een cultuur heersen waarin slimme, competente militairen verantwoordelijkheid krijgen en incompetentie wordt afgestraft. Militairen van alle niveaus moeten problemen durven aankaarten bij hun meerdere.
Mensenlevens worden niet alleen bespaard door de massale inzet van drones, zien demonstranten en critici van Syrsky, maar ook door de manier waarop het leger op alle niveaus wordt geleid
Dezelfde cultuur moet niet alleen in de strijdkrachten heersen, maar binnen de gehele Oekraïense overheid, vinden de demonstranten.
Taras Tsjmoet, een van de meest gerespecteerde analisten in Oekraïne, omschrijft de huidige problematiek binnen het Oekraïense leger als ‘negatieve natuurlijke selectie’: ‘Mensen krijgen promotie op basis van persoonlijke loyaliteit, een gebrek aan eigen initiatief en onderdanigheid, en omdat ze precies de informatie geven die de leidinggevenden willen horen.’
‘Mensen in het leger die de waarheid spreken, komen niet vooruit’, gaat Tsjmoet verder. ‘Brigadecommandanten die de werkelijke stand van zaken rapporteren, worden uit hun functie ontheven. Generaals die de werkelijke stand van zaken beschrijven, maken geen carrière.’
Misstanden onder Syrsky
Syrsky staat ook symbool voor een cultuur vol misstanden. De afgelopen maanden wordt in Oekraïne veel gesproken over de situatie binnen de Skelya-eenheid, naar aanleiding van onderzoek van journalisten van de nieuwssite Babel. Volgens dat onderzoek zijn bij Skelya tientallen ernstige misstanden gedocumenteerd, waaronder mishandelingen, zelfdodingen en sterfgevallen waarbij de verantwoordelijkheid van commandanten ter discussie staat. Soldaten met drugsverslavingsproblemen kregen van hun commandant bijvoorbeeld geen toestemming om methadon te gebruiken. Skelya wordt ook wel het ‘Syrsky-regiment’ genoemd, omdat het geen deel uitmaakt van een korps maar rechtstreeks onder het opperbevel valt.
Het imago van Syrsky werd in de afgelopen week opnieuw aangetast, toen de voormalige adviseur en invloedrijke Oekraïense blogger Serhi Sternenko meldde dat diverse brigadecommandanten tijdens de protestgolf de opdracht hadden gekregen om video’s te maken waarin ze hun steun uitspreken voor Syrsky. Deze video’s moesten ze vervolgens op sociale media verspreiden. De nieuwssite Oekraïnska Pravda zegt bronnen te hebben die dit verhaal bevestigen.
Zelensky’s blinde vlek
De president lijkt slecht aan te voelen wanneer de maat vol is, wanneer burgers dermate ontevreden zijn dat ze de straat opgaan. Dat gebeurde bij de protesten van vorige zomer ook al, en nu opnieuw.
Deze blinde vlek valt te verklaren vanuit zijn positie als oorlogsleider: Zelensky moet constant belangrijke besluiten nemen, en vertrouwt op een kleine groep vertrouwelingen die hij capabel acht. Hij moet machtsspelletjes in zijn eigen kring managen, en zorgen dat iedereen goed kan blijven samenwerken. Zorgelijk is dat hij volgens de onderzoeksjournalist Mychailo Tkatsj deze maand te rade zou zijn gegaan bij zijn voormalige stafchef, Andri Jermak. Het suggereert dat de dubieuze voormalige rechterhand van de president, die wordt verdacht van betrokkenheid bij een groot corruptieschandaal, achter de schermen nog altijd invloed heeft op de politieke besluitvorming.
Zorgelijk is dat Zelensky deze maand te rade zou zijn gegaan bij zijn voormalige stafchef, Andri Jermak
Zelensky zou in een situatie zijn beland, vertelde Fedorov vorige week, waarin hij ófwel zijn minister de laan uit moest sturen, ófwel zijn legerleider. Hoewel Zelensky in de afgelopen zeven jaar sterk op Fedorov vertrouwde als minister van Digitale Transformatie, koos hij toch de kant van Syrsky. De Oekraïense president schatte daarbij niet goed in hoe de samenleving daarop zou reageren.
Maar heeft de straat wel gelijk?
Een argument voor het behoud van Syrsky is dat ervaren militairen zoals hij beter weten hoe je een oorlog moet uitvechten dan een jonge enthousiaste burger zoals Fedorov. Ook de gemiddelde demonstrant heeft ongetwijfeld minder verstand van het slagveld dan de mannen die Oekraïnes militaire strategie in de afgelopen jaren hebben vormgegeven.
Maar de demonstranten eisen niet dat burgers zich mengen in militaire operaties. Ze eisen een cultuurverandering, waarin de mensen die de oorlog leiden niet zelf mogen bepalen of hun fouten onvermijdelijk waren. Fedorov werd het symbool van een staat die meet en die leert van fouten. Zijn ontslag wekte de angst dat de Oekraïense oorlogsstaat steeds meer offers vraagt, maar steeds minder tegenspraak verdraagt.
En Fedorov is zeker niet perfect, zoals hij ook zelf heeft toegegeven. Veel van de hervormingen die hij startte zijn (nog) niet klaar, hij heeft nog geen overtuigend alternatief gepresenteerd voor ‘busificatie’ (het gedwongen rekruteren van mannen op straat), en wellicht is Fedorov teveel techno-optimist.
Ondanks deze kritiekpunten ontstond er afgelopen week een soort persoonlijkheidscultus rond de ontslagen minister. Zelfs zijn echtgenote sprak zich ertegen uit: ‘Het is beangstigend om in een land te leven waar mensen niet kunnen volstaan met dankbaarheid voor het bereikte resultaat en het op een waardige manier verdedigen van gerechtigheid, maar beginnen met het opbouwen van een ziekelijke persoonlijkheidscultus’, schreef ze op Instagram.
Een bord met de oproep: 'Breng Fedorov terug!' Foto: Chris Colijn
Zelensky luistert
De president lijkt wakker geschud door de protesten. ‘Natuurlijk hoor ik wat de mensen zeggen’, zei hij op 18 juli, na dagenlange demonstraties. ‘Ik heb vandaag uitgebreid met Mychailo Fedorov gesproken. Ik heb vandaag ook met Oleksandr Syrsky gesproken. Besluiten over het leger zullen worden uitgewerkt.’ Drie dagen later, in de avond op 21 juli, besloot Zelensky om Syrsky te ontslaan en te vervangen door de 43-jarige Mychailo Drapaty.
‘We hebben een lange weg afgelegd, de verdediging van Oekraïne gaat door, en elke strijder moet met waardigheid worden behandeld’, zei Zelensky bij de aankondiging van de nieuwe legerleider.
Drapaty lijkt geschikt voor precies de cultuurverandering die demonstranten in Oekraïne graag willen zien. ‘Drapaty heeft herhaaldelijk benadrukt hoe belangrijk het is dat commandanten hun verantwoordelijkheid nemen en regelmatig zelfevaluaties uitvoeren om van fouten te leren’, schrijft The Kyiv Independent.
‘Drapaty prees Fedorovs ambtsperiode van zes maanden als minister van Defensie en zei dat hij een oprechte poging zag om de regels te veranderen die al lange tijd het leger beheersen, in een poging de problemen aan te pakken die “het systeem gewend is te negeren”.’
‘Zelensky is buitengewoon afhankelijk van het volk’, zegt Joeri Makarov, de voormalige hoofdredacteur van publieke omroep Suspilne, tegen The New York Times. ‘Hij is afhankelijk van zijn imago als populaire president.’
Wat er met Fedorov zal gebeuren is nog onduidelijk. Hij wil zelf alleen een baan als minister van Defensie, en zou naar verluidt andere voorstellen van Zelensky hebben afgewezen. Wanneer Fedorov bijvoorbeeld een positie krijgt binnen de Nationale Veiligheidsraad, zal zijn daadwerkelijke invloed op het systeem waarschijnlijk kleiner zijn dan als minister. En Fedorov is bijzonder zelfverzekerd: hij wil het zelf doen.
Al met al is deze protestgolf hoopgevend. Want hoewel er nu een groot conflict speelt en de belangen groot zijn, is duidelijk dat de Oekraïense democratie blijft functioneren. En hoewel Zelensky de afgelopen jaren veel macht naar zich toe heeft getrokken, hoewel hij zich nog altijd omringt met een aantal vertrouwelingen die het volk liever vandaag dan morgen ziet vertrekken, is opnieuw overduidelijk: ‘Oekraïne is geen Rusland’, zoals de demonstranten schreeuwen.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
