Terwijl veel Europese landen in rap tempo hebben afgerekend met Russische olie en gas, is de afhankelijkheid van Rusland voor kernenergie een stuk ingewikkelder. Via staatsbedrijf Rosatom heeft het Kremlin nog altijd veel invloed op de Europese nucleaire keten: van uranium tot splijtstof tot reactorbouw en afvalverwerking. Onderzoeker Douwe van der Meer analyseert wat dit betekent nu kernenergie, ook in Nederland, een comeback lijkt te maken.

Het logo van het Russische agentschap voor kernenergie, Rosatom. Foto: ANP / Olga MALTSEVA / AFP

Nucleaire energie maakt een comeback in Europa. Na decennia van kopzorgen over de veiligheid van kernreactoren en de angst voor een nieuwe Tsjernobyl of Fukushima hebben hoge energieprijzen ertoe bijgedragen dat de bouw van nieuwe kernreactoren weer hoog op de politieke agenda staat. Het huidige Nederlandse kabinet hoopt in 2050 ongeveer 7 miljoen huishoudens van kernenergie te kunnen voorzien. Daarvoor moeten meerdere nieuwe kerncentrales worden gebouwd, waarbij de vraag nog vooral lijkt te zijn of die al dan niet in Groningen mogen komen. De eerste nieuwe kerncentrales moeten in 2035 operationeel zijn.

Dat de stroomprijzen zo hoog zijn, komt gedeeltelijk door het afstappen van Russisch gas na de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022. Toch leidt een overstap naar kernenergie niet automatisch tot een einde aan de energieafhankelijkheid van Rusland. Rusland is wereldwijd een van de belangrijkste spelers op het gebied van kernenergie en speelt nog steeds een prominente rol in vrijwel alle onderdelen van de Europese nucleaire sector, van de winning van uranium tot de bouw van kernreactoren en de verwerking van kernafval. Ook voor Nederland is het nog maar de vraag in hoeverre het zonder Rusland kan in de nucleaire toeleveringsketens. Dat Rusland zo dominant is op nucleair gebied, komt vooral door één bedrijf: Rosatom.

Douwe van der Meer

Onderzoeker

Douwe van der Meer richt zich als onderzoeker op het raakvlak tussen water, energie, klimaat en veiligheid in Oost-Europa, Turkije, de Kaukasus en Centraal-Azië.

Rosatom: de nucleaire alleskunner

Hoewel de Russische nucleaire geschiedenis al teruggaat tot ver in de Sovjettijd, kreeg de Russische nucleaire sector zijn huidige vorm pas in 2007. Dat jaar bracht het Kremlin vrijwel de volledige Russische nucleaire industrie onder in één staatsbedrijf: de Staatscorporatie voor Atoomenergie, kortweg Rosatom. Hiervoor werden de belangrijkste onderdelen van de Russische nucleaire sector samengebracht, waaronder energiebedrijf Atomenergoprom, het kernwapencomplex, nucleaire onderzoeksinstituten en de overheidsinstanties die verantwoordelijk waren voor nucleaire veiligheid en stralingsbescherming.

Sindsdien is Rosatom uitgegroeid tot de spil in de Russische nucleaire industrie. Het staatsconcern omvat momenteel ongeveer 360 organisaties en bedrijven die actief zijn in de gehele nucleaire sector, van uraniumwinning en kernwapens tot nucleair onderzoek, medische technologie en de exploitatie van 's werelds enige vloot van nucleair aangedreven ijsbrekers. Het concern heeft naar eigen zeggen meer dan 415.000 werknemers in dienst en is verantwoordelijk voor ruim 20% van de Russische stroomproductie.

Ook buiten Rusland is Rosatom uitgegroeid tot een speler van formaat. Het staatsbedrijf is verantwoordelijk voor ongeveer 70 procent van de wereldwijde exportmarkt voor kernreactoren en is met zijn reactoren actief in landen als India, Iran, Bangladesh, Turkije en Egypte. Ook binnen de Europese Unie speelt Rosatom nog altijd een rol als leverancier van brandstof voor kerncentrales uit de Sovjetperiode in Tsjechië, Slowakije, Bulgarije, Finland en Hongarije. 

One-stop shop

Het buitenlandse succes van Rosatom valt voor een groot deel te verklaren door de immense schaal en organisatie van het conglomeraat. In tegenstelling tot veel (westerse) concurrenten heeft Rosatom als voordeel dat het via de vele dochterbedrijven en instanties onder zijn paraplu vrijwel de gehele nucleaire waardeketen beheerst. Daardoor kan het optreden als een soort one-stop shop: landen die een reactor bij Rosatom bestellen, krijgen daar meestal een pakket bij waarin de brandstofvoorziening, onderhoud en vaak ook opslag en verwerking van gebruikte splijtstof zijn inbegrepen.

Landen die een reactor bij Rosatom bestellen, krijgen daar meestal een pakket bij waarin de brandstofvoorziening, onderhoud en vaak ook opslag en verwerking van gebruikte splijtstof zijn inbegrepen

Nuclear expert Michael Seele van YouTubekanaal Atomic Blender vergelijkt dit met de aankoop van een auto: de meeste aanbieders, zoals het Franse EDF of het Amerikaanse Westinghouse, verkopen alleen de motor, waarna je zelf nog op zoek moet naar de banden, de deuren, de brandstof en het stuur. Rosatom biedt de hele auto, klaar om weg te rijden. Daarbovenop komt nog dat Rosatom met steun van het Kremlin aantrekkelijke financieringsregelingen kan bieden, waarbij het Kremlin vaak een groot deel van de bouwkosten dekt door middel van leningen met lage rente en een lange looptijd. Vooral voor landen zonder ervaring in de nucleaire sector is zo’n package deal bijzonder aantrekkelijk.

Aan deze deal zit ook een keerzijde: wie klant wordt bij Rosatom krijgt de voet van het Kremlin stevig tussen de deur. Rosatom bouwt overwegend reactoren van het type VVER, waarvoor zeer specifieke splijtstofstaven nodig zijn. Tot voor kort konden die uitsluitend door Rosatom worden geleverd. Ook blijft Rosatom verantwoordelijk voor de exploitatie en het onderhoud van de kernreactor, en voor de verwerking van het kernafval. Bovendien gaan de flexibele Russische financieringsregelingen gepaard met een schuld aan de Russische staat. Vooral landen die zelf geen nucleaire sector hebben, worden zo sterk afhankelijk van de Russische staat voor het draaiende houden van hun kernreactoren. In combinatie met verschillende ‘soft power’ instrumenten, van trainingscentra tot institutionele banden met verschillende overheidsdepartementen en de ondersteuning van pro-nucleaire ngo's, geeft dit het Kremlin een aanzienlijke mate van invloed in landen waar haar staatsbedrijf Rosatom kernreactoren bouwt en opereert.

Hongarije

Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 neemt Europa stappen om de afhankelijkheid van Rusland op nucleair gebied af te bouwen. Verschillende landen hebben Rosatom reeds de deur gewezen. Zo beëindigde Finland in mei 2022 een contract met Rosatom voor de bouw van een nieuwe kernreactor, en in Tsjechië werd Rosatom in 2021 al uitgesloten van deelname aan een tender voor een nieuwe kernreactor in Dukovany. 

Dat het uitbannen van Rosatom bij het bouwen nieuwe kerncentrales lastig kan zijn wordt duidelijk in het geval van Hongarije. Hongarije heeft sinds de jaren 1980 de beschikking over de Paks I-kerncentrale, met vier VVER-reactoren. In 2024 leverden die nog bijna de helft van de Hongaarse stroom. In 2009 maakte Boedapest bekend dat het de bestaande centrale wilde uitbreiden, waarvoor Rosatom in 2014 een nieuw contract kreeg. Dit Paks II-project werd gezien als het grootste economische project van toenmalig premier Viktor Orbán, dat tevens de banden met Rusland verder zou aanhalen. 

Aleksej Lichatsjov, topman van Rosatom sinds 2016, staat bij de gigantische bouwput van het Paks II project in Hongarije in 2023. Foto: Paks2.hu

Van meet af aan was Paks II controversieel: Rosatom kreeg het project in de schoot geworpen zonder openbare aanbestedingsprocedure. Ook ging Boedapest 10 miljard euro schuld aan bij de Russen. Ook na de Russische inval op de Krim in 2014 en de rest van Oekraïne acht jaar later bleef Orbán stug vasthouden aan Paks-II, al liep het project fikse vertraging op. Pas begin 2026 werd het eerste beton dan toch eindelijk gestort; het project moet ergens in de jaren 2030 af zijn.

Na de verkiezingsnederlaag van Orbán in april 2026 heeft de nieuwe premier Péter Magyar gezegd de betrokkenheid bij Paks II te onderzoeken. De geschatte kosten van het project zijn inmiddels verdubbeld van €12,5 miljard naar €25 miljard. Breken met Rosatom zal echter niet eenvoudig zijn. Paks II is verankerd in zeer langdurige contracten, met zowel Rosatom als een reeks toeleveranciers. Het verscheuren van deze contracten is juridisch lastig en kan de Hongaarse regering verder op kosten jagen. Bovendien heeft Hongarije geen direct alternatief. Een overstap naar een westerse leverancier zou betekenen dat het hele proces – van aanbesteding tot vergunningen tot bouw – geheel opnieuw begint. 

De geschatte kosten van het Paks II-project zijn inmiddels verdubbeld van €12,5 miljard naar €25 miljard

Maar doorgaan met Rosatom is ook complex. In de laatste jaren van Orbáns regering kreeg het Paks II-project met verschillende tegenslagen te maken, waar ook de regering-Magyar mee in de knel zit. Paks II is afhankelijk van een zogenaamd instrumentation & control (I&C) systeem dat gemaakt wordt door een consortium van het Franse Framatome en het Duitse Siemens. Sinds 2023 weigerde de Duitse regering om Siemens de benodigde exportvergunning te verstrekken voor Paks II, waardoor het project zonder I&C systeem kwam te zitten. Rosatom beëindigde eind 2025 het contract met Siemens, en wil de Siemens-componenten vervangen. 

Een Russisch alternatief dat voldoet aan Europese standaarden is echter niet in zicht. Daarnaast oordeelde het Europees Hof van Justitie in september 2025, in een zaak die was aangespannen door buurland Oostenrijk, dat de oorspronkelijke toekenning van Paks II aan Rosatom in strijd was met de Europese staatssteunregels. Daardoor moet de Hongaarse staatssteun voor het project opnieuw worden beoordeeld. Dat de rente die Rusland vraagt voor de lening voor Paks II door de jaren heen is gestegen maakt de financiering voor het project alleen maar ingewikkelder. 

De regering-Magyar zit zo klem tussen twee slechte en dure opties: breken met Rosatom is juridisch riskant en leidt tot hoge verzonken kosten zonder dat er direct een nieuwe kernreactor voor terugkomt, terwijl doorgaan met Rosatom duur en politiek controversieel is. De recente gedeeltelijke stillegging van Paks I door de lage waterstand op de Donau laat verder zien hoe kwetsbaar de energiezekerheid in Hongarije is. Voor Magyar is er geen snelle of goedkope weg uit dit dilemma. 

Brandstof

Europese landen met operationele VVER-reactoren richten zich ook op het verminderen van hun afhankelijkheid van brandstofdochter van Rosatom, TVEL. Oekraïne liep hierin voorop: het gebruikt al sinds 2005 brandstof van het Amerikaanse Westinghouse voor een deel van zijn VVER-reactoren. In de nasleep van de Russische annexatie van de Krim in 2014 en de grootschalige invasie van 2022 is Oekraïne er inmiddels ook in geslaagd de import van splijtstof van TVEL volledig te vervangen door brandstof van Westinghouse, dat in het Zweedse Västerås wordt geproduceerd. 

Ook andere Europese landen proberen hun afhankelijkheid van TVEL af te bouwen, maar vooralsnog met minder succes. Bulgarije, Tsjechië, Slowakije en Finland hebben overeenkomsten gesloten met Westinghouse voor de levering van splijtstof voor hun VVER-reactoren. Bulgarije, Tsjechië en Slowakije nemen daarnaast inmiddels ook splijtstof af van de Franse fabrikant Framatome. Anders dan Oekraïne zijn deze landen er echter nog niet in geslaagd om de afhankelijkheid van TVEL volledig te doorbreken. Veel Europese VVER-kerncentrales blijven aangewezen op Russische splijtstof, en de Europese import van brandstof uit Rusland steeg in 2023 zelfs met 80 procent ten opzichte van 2022. Bovendien produceert Framatome haar VVER-brandstof vooralsnog onder licentie van TVEL, waardoor de Russische rol in de toeleveringsketen ook daar nog niet volledig is verdwenen.

Uranium

Naast directe brandstofleveranties is Rusland ook een belangrijke leverancier van uranium. De EU beschikt zelf nauwelijks over uraniumwinning en is daardoor volledig afhankelijk van import uit derde landen. Van het door Europa geïmporteerde natuurlijke uranium komt ongeveer 16 procent rechtstreeks uit Rusland. Daarnaast is ongeveer 20 procent afkomstig uit Kazachstan, ’s werelds grootste uraniumproducent, en ongeveer 10 procent uit Oezbekistan. Daarmee komt zo’n 46 procent het uranium dat de EU importeert uit de voormalige Sovjet-Unie. 

Zo’n 46 procent van het uranium dat de EU importeert komt uit landen die deeluitmaakten van de Sovjet-Unie

Rusland heeft naast haar directe export aanzienlijke invloed op deze aanvoerketen. In Kazachstan is Uranium One, de mijnbouwarm van Rosatom, mede-eigenaar van enkele van ’s lands belangrijkste uraniummijnen. Daarnaast wordt een belangrijk deel van de Kazachse en Oezbeekse uranium nog steeds via Rusland naar Europa getransporteerd, hoewel Kazachstan probeert deze transporten om te leiden over de Kaspische Zee. Oezbekistan sloot in mei 2025 nog een akkoord met een Kazachs bedrijf voor uraniumtransport naar Frankrijk via Rusland. Greenpeace laat zien dat een groot deel van de Kazachse en Oezbeekse uraniumexport van Rusland naar Frankrijk door Rusland wordt verscheept, door de havens van Sint-Petersburg en ook vaak Rotterdam. Als eigenaar van verschillende uraniummijnen en door controle over transportroutes behoudt Rusland zo een dominante rol in de import van alle export van uranium vanuit de voormalige Sovjet-Unie naar Europa.

Naast mijnbouw speelt Rosatom ook een aanzienlijke rol in de verwerking van uranium tot brandstof. Na de winning moet natuurlijke uranium eerst worden omgezet naar een vorm die geschikt is voor verrijking (conversie), waarna het uraniumgehalte van de splijtbare isotoop uranium-235 wordt verhoogd (verrijking). Bijna een kwart van zowel de conversie als verrijking van Europese uranium vindt plaats in Rusland. Vooral voor uranium uit Kazachstan en Oezbekistan blijft Rusland een cruciale schakel. Door het gebrek aan grootschalige conversie- en verrijkingscapaciteit in beide landen wordt een aanzienlijk deel van dit uranium in Rusland bewerkt voordat het Europa bereikt, wat de invloed van Rusland over de Europese toeleveringsketen verder vergroot.

Nederlandse export van kernafval naar Rusland

Verrassend genoeg importeert Europa niet alleen kernbrandstof vanuit Rusland, maar exporteert het ook nucleair materiaal die kant op, in de vorm van afval. Nederland speelt een belangrijke rol als draaischijf voor kernmateriaal van en naar Rusland. Een groot deel van de verbruikte kernbrandstof van de Nederlandse kerncentrale in Borssele, en van kerncentrales uit de rest van Europa, worden verwerkt in de La Hague-fabriek van het Franse staatsbedrijf Orano. Daar wordt de gebruikte kernbrandstof gescheiden in verschillende onderdelen. Het grootste deel van de gebruikte splijtstof – ongeveer 95% – bestaat uit terugwinbaar uranium.

De opslag van hoog radioactief afval bij Borssele. Foto: ANP / JEFFREY GROENEWEG

Hoewel terugwinbaar uranium verwerkt kan worden tot nieuwe kernbrandstof, is dit proces complexer en economisch minder aantrekkelijk dan het maken van brandstof uit ‘vers’ uranium. In westerse landen is de capaciteit voor dit zogenoemde heraanrijken beperkt, ook in Frankrijk. Van dit teruggewonnen uranium wordt een gedeelte uit Frankrijk verscheept naar Rusland, waar Rosatom in het Siberische Seversk een faciliteit heeft die is gespecialiseerd in de verwerking en verrijking van teruggewonnen uranium.

In 2024 berichtte Tubantia dat een deel van het uranium dat in Seversk wordt verwerkt voor verdere verrijking bij Urenco in Almelo belandt. De Noorse milieuorganisatie Bellona concludeerde uit gegevens over 2025 dat dit uranium vanuit Almelo waarschijnlijk naar Framatome in Frankrijk wordt verscheept, waar het verwerkt kan worden tot splijtstofelementen. Deze gerecyclede splijtstof kan vervolgens worden gebruikt in Europese reactoren, waaronder mogelijk de kerncentrale van Borssele. Zo blijft Rosatom ook in Nederland een rol spelen in de kernenergieketen: bij de verwerking van gebruikt uranium uit Borssele én bij de route waarmee dat uranium via Almelo weer tot nieuwe kernbrandstof kan worden gemaakt.

Financiële problemen

Ondanks Europese pogingen om de energie-afhankelijkheid van Rusland te verminderen blijft Rosatom een cruciale rol spelen in de nucleaire sectoren van veel Europese landen. Deze blijvende afhankelijkheid verklaart waarom Rosatom, ondanks de nauwe samenwerking met het Russische militair-industriële complex, tot dusverre buiten de Europese sanctielijsten is gebleven. Landen als Hongarije,  Frankrijk en ook Nederland blijven op nucleair gebied in zekere mate afhankelijk van Rusland. Zeker nu de opbrengsten van gasgigant Gazprom sinds 2022 hard achteruit zijn gegaan, blijft Rosatom een belangrijke bron van buitenlandse energie-invloed voor het Kremlin. 

Rosatom blijft een belangrijke bron van buitenlandse energie-invloed voor het Kremlin

Toch komt ook Rosatom niet ongeschonden de oorlog door. Naast het Hongaarse Paks II liep de door Rosatom gebouwde Akkuyu-kerncentrale in Turkije vertraging op door Duitse exportbeperkingen voor Siemens-apparatuur. Akkuyu kampt bovendien met financieringsproblemen als  gevolg van bevroren tegoeden en Rosatom's vooralsnog weinig succesvolle zoektocht naar nieuwe Turkse mede-investeerders. Ook in Kazachstan, waar Rosatom in 2025 een aanbesteding won voor een nieuwe kernreactor, zorgen problemen van de financiering voor uitstel en wellicht zelfs afstel van de bouw van een nieuwe kerncentrale. Door de aanhoudende vertragingen en financieringsproblemen loopt het prestige van Rosatom een flinke knauw op, en zowel Turkije als Kazachstan overwegen inmiddels om de bouw van toekomstige kerncentrales in plaats van de Russen uit te besteden aan een Chinese, Franse of Koreaanse aanbieder. Met een Russische economie die in toenemende mate gefixeerd is op het voortzetten van de oorlog in Oekraïne valt het te bezien hoe Rosatom haar wereldwijd dominante positie kan behouden.