Afgelopen weekend sloegen er drie raketten in op Petrivka, sinds 1997 dé plek om in Kyiv boeken te kopen. Je kon er werkelijk alles krijgen, van nieuwe Oekraïense literatuur tot oude Russische gedichtenbundels, van museumcatalogussen tot wetenschappelijke literatuur. De tientallen rijen met marktkraampjes zijn grotendeels afgebrand, en daarmee lijkt een van de meest iconische markten van Kyiv voorgoed verdwenen. Chris Colijn vertelt over dit geliefde stukje Kyiv.
Een man bekijkt de verwoesting bij Petrivka. Foto: Chris Colijn
Ik kom al ruim twintig jaar op deze plek, en koester er warme herinneringen aan. Als kind kwam ik er in het weekend vaak met mijn ouders. Niet alleen voor boeken, maar ook voor cd’s, dvd’s en computerspellen (het ging destijds vaak om illegale kopieën). Er hing altijd een geur van gefrituurde tsjeboereks en biljasjes, die op diverse plekken in de markt werden verkocht.
De meeste verkopers hielden van een praatje, en ze kenden elkaar allemaal. Als een verkoper niet had wat je zocht, nam hij je vaak mee naar een kennis bij een ander kraampje die dat specifieke boek of die film wél had liggen. De mensen die er werkten waren constant aan het lezen, kijken en luisteren, en hadden dan ook vaak aanraders. Petrivka was daarmee meer dan ‘gewoon’ een markt: het was een soort gemeenschap, een plek waar je altijd alles kon vinden wat je zocht.
Verderop, voorbij de tientallen rijen marktkraampjes, begon een van de grootste rommelmarkten van Kyiv. Verkopers legden er elk weekend hun oude troep neer op kleedjes, maar ook echte historische souvenirs.
Ik struinde vooral de afgelopen jaren regelmatig rond op de rommelmarkt, en keek elke keer mijn ogen uit. Je kon er een Nokia 3310-telefoon kopen of een twintig jaar oude haardroger, maar ook servies uit de Sovjettijd, werkende camera’s uit de jaren ’50, oude oosters-orthodoxe iconen, elpees uit de Sovjettijd en medailles uit de Tweede Wereldoorlog. Hoewel de rommelmarkt grotendeels op straat is, in de open lucht, is ook haar toekomst onzeker.
Petrivka of Potsjajna?
De markt was origineel vernoemd naar Hryhory Petrovsky, staatshoofd van de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek van 1919 tot 1938. In 2018 kreeg Petrivka officieel een nieuwe naam – Potsjajna – als onderdeel van de zogeheten decommunisering. In de praktijk gebruiken veel inwoners van Kyiv nog altijd de oude naam wanneer ze over de boekenmarkt praten.
In juni brandde een deel van Petrivka al af wegens een Russische aanval, en moesten veel verkopers hun werk al staken. Op 16 augustus sloegen er nog eens drie raketten in op het terrein van de boekenmarkt. Het ligt voor de hand dat Rusland de nabijgelegen fabriek Majak wilde raken, waar al ruim tien jaar mortieren en machinegeweren worden geproduceerd.
Inmiddels is niet alleen die fabriek geraakt, maar ook meerdere omliggende gebouwen. Zo zijn ook de kantoren van twee grote Oekraïense uitgeverijen, Nasj Format en Laboratorium, verwoest in de aanval. En dus Petrivka, waar de boeken van alle grote Oekraïense uitgeverijen te koop werden aangeboden.
Toen ik de markt bezocht, anderhalve dag na de laatste aanval, smeulden sommige marktkraampjes nog steeds. Er lagen plassen water op de grond. Brandweerlieden baanden zich een weg door de ingestorte markt om te controleren of de brand overal onder controle was.
Sommigen hadden een schep en kruiwagens meegenomen, om de pulp van hun verwoeste voorraad makkelijk af te voeren
Ondertussen waren verkopers begonnen met puin ruimen. Sommigen hadden een schep en kruiwagens meegenomen, om de pulp van hun verwoeste voorraad makkelijk af te voeren. Ik probeerde, evenals een aantal andere aanwezige journalisten, een praatje aan te knopen met de aanwezige verkopers. Ze hadden er weinig zin in. ‘Sorry, maar ik moet echt aan de slag om op te ruimen’, zei een vrouw tegen me. ‘Voor jullie journalisten is dit misschien sensatie, voor ons is het pure pijn’, zei een man terwijl hij keek of een paar van zijn boeken de brand niet toch hebben overleefd.
De grond lag bezaaid met verbrande boeken. Het merendeel van de tweedehands boeken in Petrivka was, ironisch genoeg, Russischtalig. In de onderstaande foto is bijvoorbeeld de Russische vertaling te zien van het sciencefiction boek Ashes of Victory door de Amerikaanse schrijver David Weber. Even verderop ligt de Oekraïense grondwet uit 1996.
Foto: Chris Colijn
Verkoper Tetjana, die haar kraampje in rij twaalf van Petrivka verloor, sprak met de Oekraïense nieuwssite Soespilne. ‘Rond zes uur ‘s ochtends belde een vriendin, ze zei dat we geen werk meer hadden. Ik ben er niet heen gegaan, want wat valt er te zien?’ De ondernemers die hun waren op de markt verkochten lijden allemaal zware financiële verliezen.
De bouquinistes van Kyiv
Met het verlies van Petrivka is een tijdperk ten einde gekomen, schrijven diverse mensen die in de Oekraïense boekenindustrie werken.
‘Ik behoor tot de generatie die een groot deel van haar behoeften bij Petrivka vervulde. Kleding, huishoudelijke artikelen, muziek, boeken’, schreef Dmytro Feliksov, oprichter van de boekwinkelketen Readeat. ‘We wisten heel goed dat de Reebok of Nike uit de plaatselijke kraampjes wel eens namaak konden zijn. Maar de prijs en het bekende merk wogen zwaarder dan onze twijfels. Eerlijk gezegd: toen ik daar jaren geleden De Da Vinci Code van Dan Brown kocht, heb ik me nauwelijks afgevraagd of het een legaal exemplaar was of een illegale kopie. Petrivka was een bijzondere plek. Decennialang bood het de inwoners van Kyiv iets wat elders vaak ontbrak: een enorme keuze en betaalbare prijzen.’
‘Een bibliotheek zonder directeur, een depot zonder overheidsfinanciering, een catalogus waarvan een groot deel alleen in de hoofden van de verkopers bestond’
‘Mijn geliefde Petrivka is afgebrand’, schrijft ondernemer Vladyslav Smirnov in een opiniestuk voor de nieuwssite Focus. ‘Voor mij is Petrivka nooit zomaar een markt geweest. Ik ging er al sinds mijn schooltijd heen om boeken te kopen. Daarna als student. En later als volwassene, toen er grote boekhandels, webwinkels, digitale bibliotheken waren en je binnen enkele minuten bijna elk nieuw boek kon bestellen. En toch ging ik naar Petrivka. Want je ging er niet alleen heen voor wat je al kende. Je ging erheen om te zoeken.’ Hij noemt het ‘een bibliotheek zonder directeur, een depot zonder overheidsfinanciering, een catalogus waarvan een groot deel alleen in de hoofden van de verkopers bestond’.
Boeken als doelwit?
In Oekraïne leeft het vermoeden dat Rusland bewust aanvallen uitvoert op de Oekraïense boekenindustrie. Dit werd in 2025 ook beschreven door de schrijver Andrei Koerkov in een artikel voor RAAM.
De aanval waarbij Petrivka afbrandde is lang niet de eerste keer dat grote aantallen boeken in vlammen opgaan. Op 2 juli zijn er bij een raketaanval op Kyiv bijvoorbeeld zo’n 800 duizend boeken afgebrand, toen een warenhuis van uitgever BookChef werd geraakt. Bij een drone-aanval op Charkiv op 1 augustus zijn 8 miljoen boeken afgebrand. Viktor Kroehlov, directeur van uitgeverij Ranok, noemde het ‘een opzettelijk geplande aanval door die schoften om schoolboeken en Oekraïense boeken te vernietigen’. Zijn bedrijf geeft ongeveer een derde van alle Oekraïense schoolboeken uit.
In 2024 werd de drukkerij Faktor Druk bij Charkiv verwoest door Russische raketten, waardoor zeker 50.000 boeken zijn verbrand. De officiers die verantwoordelijk waren voor de aanval in 2024 worden door Oekraïne verdacht van mogelijke oorlogsmisdaden.
The Kyiv Independent beschreef eerder deze maand ‘een toenemende trend van Russische aanvallen op de Oekraïense boekenindustrie’, en de overheidsinstelling Ukrainian Book Institute deelde deze week een brandbrief: ‘Nu de Russen drukkerijen en magazijnen aanvallen, zijn het niet alleen individuele uitgeverijen die het doelwit zijn, maar de hele boekuitgeverijwereld.’
Rusland voert een bredere oorlog tegen de onafhankelijke Oekraïense staat, en tegen de onafhankelijke Oekraïense cultuur. Al sinds het begin van de invasie in 2022 lijden Oekraïense culturele instellingen constant, en in de door Rusland bezette delen van Oekraïne worden de Oekraïense taal en cultuur structureel onderdrukt.
Deze onderdrukking is allesbehalve nieuw. Zo werden de meeste publicaties in het ‘klein-Russisch’ in 1863 al verboden, ten tijde van het Russische Rijk. Met de zogenoemde Ems-oekaze van 1876 verbood tsaar Alexander II het drukken of importeren van Oekraïenstalige boeken. En elke Oekraïner leert tegenwoordig over de ‘geëxecuteerde Renaissance’, de Oekraïense intellectuelen die onder het regime van Stalin systematisch werden vermoord en onderdrukt. De kinderboekenschrijver Volodymyr Vakoelenko en romanschrijver Viktoria Amelina zijn tot nu toe de twee bekendste slachtoffers van de invasie die in 2022 begon.
Wat rest is de herinnering aan een iconisch stukje Kyiv
De toekomst van Petrivka
Met de aanval van afgelopen weekend lijkt er een definitief einde aan Petrivka te komen. De hele markt zal moeten worden gesloopt, en de meeste verkopers zullen niet het geld of de tijd hebben om hun enorme collecties opnieuw op te bouwen.
Enkele jaren geleden waren er al plannen om op die plek een groot winkelcentrum te bouwen. Die plannen gingen destijds niet door, nadat activisten daartegen protesteerden. Maar als de markt toch al wordt gesloopt, is de kans groot dat er iets anders voor in de plaats komt.
Wat rest is de herinnering aan een iconisch stukje Kyiv. De nietsontziende vernietigingsoorlog van Rusland heeft aan honderdduizenden mensen het leven gekost, maar verwoest ook plekken die een symbolische waarde dragen.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
