De film DAU van Ilja Chrzjanovski heeft op het 83^e Filmfestival van Venetië de Zilveren Leeuw voor beste regie gewonnen. Tijdens de prijsuitreiking droeg de regisseur de onderscheiding op aan ‘Charkiv en de Oekraïners’. De film, waarvan de opnamen in de eerste jaren van Poetins bewind begonnen, oogt nu als een duistere profetie, aldus cultuurcriticus Andrej Archangelski.

Een still uit de film DAU van regisseur Ilja Chrzjanovski.

In Rusland is nooit een proces gevoerd over de misdaden van het totalitarisme. Waar in 1992 werd geprobeerd de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) voor de rechter te brengen, liep dat proces uit op een juridische impasse. In Oost-Europa kreeg de verwerking van het verleden verschillende vormen. Zo werden na de ‘fluwelen revoluties’ de archieven van de veiligheidsdiensten opengesteld. Daaruit bleek dat miljoenen mensen in het geheim voor de geheime politie hadden gewerkt, bijvoorbeeld voor de Stasi in de voormalige DDR. Daarmee bleek ook de samenleving zelf verantwoordelijkheid te dragen voor de misdaden van het totalitaire bewind.

In Rusland werden de KGB-archieven nooit volledig geopend en bleven miljoenen mensen die medeplichtig waren geweest aan het regime, onder wie Vladimir Poetin, in overheidsdienst werken. Dat was anders in verschillende Oost-Europese landen, waar mensen met een medeplichtig verleden geen publieke functie mochten bekleden. ‘Stalin en zijn handlangers waren overal verantwoordelijk voor’ was in de jaren negentig een gemakkelijke manier om met het verleden af te rekenen. ‘Maar wie heeft dan die vijf miljoen verklikkingen geschreven?’, vroeg dissident-schrijver Sergej Dovlatov retorisch.

In de jaren negentig besloot men het vraagstuk van de verantwoordelijkheid van de Sovjetmaatschappij maar te laten rusten, niet alleen in Rusland zelf, maar ook in het Westen. In het Russisch bestaat daar een uitdrukking voor: 'het is niet nodig het verleden op te rakelen' ('Не нужно ворошить прошлое'). In het Nederlands zou men zeggen: geen oude koeien uit de sloot halen. Het was beter in plaats daarvan naar de toekomst te kijken: naar de richting waarin Rusland in de jaren negentig samen met de rest van de wereld leek te bewegen.

Andrej Archangelski

Journalist en cultureel columnist

Andrej Archangelski is journalist, columnist en cultuurcriticus, gespecialiseerd in Russische media.

Film als boetedoening

Die onverschilligheid tegenover het verleden bleek fataal. Tien jaar later kwam Vladimir Poetin aan de macht. Zijn populariteit was juist te danken aan ressentiment en nostalgie naar het Sovjetverleden. Omdat het totalitarisme in de jaren negentig niet ter verantwoording was geroepen, keerde het terug.

Omdat het totalitarisme in de jaren negentig niet ter verantwoording was geroepen, keerde het terug onder Poetin

In de populaire cultuur probeerde men, anders dan de staat, dat gewetenswerk wel te verrichten. De film Boetedoening (Pokajanie) van Tengiz Aboeladze uit 1984 werd een van de symbolen van de perestrojka. De film stelde de samenleving de vraag wie verantwoordelijkheid droeg voor de misdaden van de jaren dertig tot en met vijftig [het bewind van Jozef Stalin, red.]. Er verschenen nog enkele films over de misdaden van het Sovjetbewind, maar geen daarvan had zoveel impact als Boetedoening.

In de jaren 2000 kreeg de film onder Poetin opnieuw een propagandistische functie. Films rechtvaardigden de misdaden van de veiligheidsdiensten door te laten zien dat er binnen die diensten ook ‘goede mensen’ waren. In 2021, vlak voor het uitbreken van de grootschalige oorlog tegen Oekraïne, verscheen de onafhankelijke film Kapitein Volkonogov is gevlucht van Natalja Merkoelova en Aleksej Tsjoepov. De film werd in Rusland verboden. Ook deze film kan worden gezien als een oproep aan de veiligheidsdiensten tot boetedoening voor de misdaden van de jaren dertig. Er zit een huiveringwekkende scène in waarin ’s nachts de lichamen van mensen die in 1938 in Leningrad zijn geëxecuteerd met trams door de stad worden vervoerd, omdat er niet genoeg ander vervoer was.

Tussen Boetedoening (1984) en Kapitein Volkonogov is gevlucht (2021) ligt bijna dertig jaar. In die periode was het jarenlange filmproject DAU van Ilja Chrzjanovski de enige grootschalige poging om opnieuw een gesprek over de misdaden van het totalitarisme op gang te brengen.

Improvisatie in plaats van een script

De vader van Chrzjanovski was een bekende animator. In de Sovjettijd maakte hij ‘verkeerde’ tekenfilms waarin hij op subtiele wijze kritiek leverde op de absurditeit van het dagelijks leven. Ilja Chrzjanovski (1975) studeerde aan de Beierse Academie voor Schone Kunsten en woonde lange tijd in Engeland. Tegen de jaren 2000 had hij al verschillende films gemaakt. ‘Ik wilde me helemaal niet met het thema geweld bezighouden, maar het lot bleef me steeds naar dat onderwerp terugbrengen’, zei hij in een interview met mij.

Aanvankelijk was het idee achter DAU eenvoudig: Chrzjanovski wilde een biografische film maken naar aanleiding van de omstreden memoires van Kora Landau, de vrouw van de Sovjet-natuurkundige Lev Landau. Daarin schrijft zij onder meer over de seksuele verhoudingen binnen het Instituut voor Fysische Problemen, waar haar man Lev werkte. ‘Dau’ was de bijnaam van de theoretisch natuurkundige.

In 2008 werden in Charkiv, Oekraïne, bij een verlaten zwembad de decors voor een ‘wetenschappelijk instituut’ gebouwd. Charkiv was de stad waar Landau in zijn jonge jaren had gewerkt, en waar filmen bovendien goedkoper was dan in Moskou. Tijdens de opnamen besloot Chrzjanovski het script los te laten en simpelweg te observeren hoe mensen zich gedroegen onder kunstmatig gecreëerde Sovjetomstandigheden. De deelnemers moesten niet alleen acteren dat ze in de Sovjet-Unie woonden, maar er ook naar leven. Zo moesten ze kleding uit die tijd dragen. Chrzjanovski stond er bijvoorbeeld op dat de vrouwen daadwerkelijk Sovjet-ondergoed droegen: primitief, ongemakkelijk en van slechte kwaliteit. Ze moesten Sovjetkranten lezen, in Sovjetleuzen praten en zich verder op allerlei manieren gedragen alsof ze in de Sovjettijd leefden. Chrzjanovski nodigde ook amateuracteurs uit voor de rollen. Zo wordt de hoofdrol in DAU gespeeld door musicus Teodor Currentzis en zijn collega door operaregisseur Dmitri Tsjernjakov.

Tijdens de opnamen besloot de regisseur het script los te laten en simpelweg te observeren hoe mensen zich gedroegen onder kunstmatig gecreëerde Sovjetomstandigheden

Het bijzondere aan DAU is dus dat het niet wordt gespeeld, maar geleefd. Het was een experimenteel project en tegelijk een raadsel, een soort zwart gat: uiteindelijk wist zelfs de regisseur niet hoe het zou aflopen. Het opnameproces werd belangrijker dan de film zelf. Gaandeweg werd het een megaproject met talloze personages en verhaallijnen.

Verboden in Rusland, kritiek uit Oekraïne

De belangrijkste opnamen vonden plaats tussen 2008 en 2011. De cijfers zijn indrukwekkend: 400 acteurs, 10.000 figuranten, 40.000 kostuums en 700 uur op 35mm-film. Volgens de BBC liep het budget op tot 70 miljoen dollar. In die jaren werd DAU gefinancierd door de ministeries van Cultuur van zowel Rusland als Oekraïne, samen goed voor 1,6 miljoen dollar. In 2015 dwong Rusland via de rechter een gedeeltelijke terugbetaling af vanwege werkzaamheden die niet op tijd waren uitgevoerd; dat bedrag is uiteindelijk terugbetaald. Verder stelde Eurimages, het cultuurfonds van de Raad van Europa, samen met twee Duitse filmfondsen 1,3 miljoen euro beschikbaar. Het resterende geld kwam van de Russische oligarch Sergej Adonjev, die op de Forbes-lijst stond en medeoprichter is van Yota, een Russische telecomprovider die later werd overgenomen door MegaFon. Chrzjanovski zegt zelf dat hij sinds 2019 niet meer met Adonjev heeft samengewerkt.

In Rusland werd DAU niet in de bioscopen uitgebracht vanwege beschuldigingen van ‘het propageren van pornografie’. In 2020 werden DAU. Natasha en DAU. Degeneratie, die voortkwamen uit hetzelfde megaproject, vertoond op het Filmfestival van Berlijn. Na DAU werd Chrzjanovski artistiek leider van het herdenkingsproject Babi Jar in Kyiv. Na het begin van de Russische agressie in 2022 veroordeelde hij de oorlog en deed hij afstand van zijn Russische staatsburgerschap.

De film die nu in Venetië is bekroond, kan worden beschouwd als een prequel van de eerdere films uit het DAU-project. In het verhaal weigert Lev Landau mee te werken aan de oorlogsinspanningen van de Sovjet-Unie. Hij en zijn kameraden worden onderdrukt en gemarteld. Een invloedrijke wetenschapper schiet hem te hulp en weet Landau onder te brengen in een geheim wetenschappelijk instituut in Moskou, waar aan de atoombom wordt gewerkt.

Filmmaker Ilja Chrzjanovski met de Zilveren Leeuw voor Beste Regisseur die hij won met project DAU tijdens de 83e editie van het Filmfestival van Venetië begin september. Foto: Ettore Ferrari / ANP / EPA

De film oogt als een expressionistische videoclip die vier uur lang overloopt met bijna onmenselijke energie: seks, marteling, en gesprekken. Verklikking, verraad en moreel verval zijn dagelijkse kost. Daarnaast behandelt de film de verantwoordelijkheid van de mensheid voor de intrede van het nucleaire tijdperk, een thema dat ook in de blockbuster Oppenheimer aan de orde komt.

De film oogt als een expressionistische videoclip die vier uur lang overloopt met bijna onmenselijke energie

Het Oekraïense ministerie van Cultuur protesteerde tegen de vertoning van DAU in Venetië, omdat de film volgens het ministerie ‘verbonden was met instrumenten van Russische propaganda’. Alberto Barbera, directeur van het Filmfestival in Venetië, wees het protest van de hand. Volgens hem had Chrzjanovski’s nieuwe film geen enkele band met Rusland en is hij met Europees geld gemaakt.

Het gevangenisexperiment van Stanford opnieuw uitgevoerd

Het project DAU overstijgt hoe dan ook het genre van de film. Misschien kunnen we het beter 'post-cinema' noemen. Wie het volledige project van Chrzjanovski wil bestuderen, loopt het risico er een deel van zijn leven aan kwijt te zijn. Chrzjanovski vertelde me dat er naast de 700 uur aan filmopnamen nog eens 8.000 uur aan geluidsopnamen op de set zijn gemaakt, en dat die misschien wel het belangrijkst zijn. Volgens Chrzjanovski gaat het verhaal over hoe de taal van propaganda mensen een manier biedt om aan hun verantwoordelijkheid te ontkomen. Wie Sovjetclichés uitspreekt, neemt andermans rol aan. Taal stelt diegene in staat het geweten in slaap te sussen en zichzelf te misleiden.

Maar het belangrijkste is dat DAU is uitgegroeid tot een laboratorium voor onderzoek naar geweld. De mensen die aan het project hebben deelgenomen zijn in onze tijd geboren, maar veranderden toch moeiteloos in stalinistische geweldplegers of slachtoffers. Dat doet denken aan het beroemde gevangenisexperiment van Stanford, in 1971 uitgevoerd door psycholoog Philip Zimbardo. Vierentwintig studenten uit de Verenigde Staten en Canada werden willekeurig verdeeld in twee groepen: ‘gevangenen’ en ‘bewakers’. In de kelder van Stanford University werd een modelgevangenis ingericht. De ‘bewakers’ gingen al snel volledig op in hun rol en begonnen de ‘gevangenen’ te mishandelen. Het experiment zou twee weken moeten duren, maar werd al na zes dagen beëindigd vanwege de gevaarlijke psychische toestand van de deelnemers.

De mensen die aan DAU hebben deelgenomen zijn in onze tijd geboren, maar veranderden toch moeiteloos in stalinistische geweldplegers of slachtoffers

In tegenstelling tot Zimbardo stopte Chrzjanovski het experiment niet, maar zette hij het jarenlang voort. Daarom wordt de film nu achtervolgd door beschuldigingen van manipulatie, schadelijke uitbuiting van geweld en schending van professionele ethische normen. Experimenten als deze zijn altijd riskant: de grens tussen onderzoek naar geweld en de exploitatie ervan is flinterdun. De film laat zien dat geweld altijd dichtbij is. Zodra de omstandigheden het toelaten, kan het zomaar opnieuw de kop opsteken. Niet in de laatste platas in Rusland, waar de samenleving nooit echt is ‘gevaccineerd’ tegen het totalitaire verleden.

Parallellen tussen DAU en Poetins Rusland

In die vele jaren dat Chrzjanovski bezig was met zijn film, gebeurde in Poetins Rusland feitelijk hetzelfde. Via de taal van de propaganda raakte de samenleving gewend aan geweld, vervolgens werd oorlog gerechtvaardigd als politiek instrument en uiteindelijk begon Rusland een agressieoorlog tegen Oekraïne. Veel Russen gedragen zich vandaag de dag alsof er nooit enig beschavingsproces heeft plaatsgevonden. De dialogen van de personages in de film doen nu denken aan uitspraken van buitenlandminister Sergej Lavrov, voormalig president Dmitri Medvedev, of Poetin zelf: ze maken duidelijk dat de oorlog tegen Oekraïne zal voortduren, zelfs wanneer die geen enkel doel meer dient. Chrzjanovski waarschuwt: het heeft geen zin om een rationele verklaring voor wreedheid te zoeken wanneer die wreedheid een idée fixe wordt. Dat is een van de centrale thema's van de film.

Voor de hoofdpersoon werkt geweld als een drug. Daarom valt de schurk niet af te kopen met de belofte van een deal of persoonlijk gewin. Voor een maniak – waarvan ook in de film voorbeelden te zien zijn – weegt het plezier van geweld zwaarder dan welk materieel gewin dan ook. De film stelt nog een andere vraag: wat moeten we met het post-Sovjetbewustzijn? Zelfs na de val van het Sovjetregime blijft geweld zichzelf reproduceren. Dat gebeurt binnen gezinnen en op scholen. Hoe doorbreek je die vicieuze cirkel van geweld? Hoe genees je een samenleving van het totalitarisme?

Zelfs na de val van het Sovjetregime blijft geweld zichzelf reproduceren, binnen gezinnen en op scholen. Hoe doorbreek je die vicieuze cirkel van geweld?

Misschien met dit soort films? Maar het publiek van de 21^e eeuw is eraan gewend geraakt dat in de bioscoop alles kan worden vertoond. Geweld op het witte doek ervaart men louter als actie. Of men kijkt liever weg, om de eetlust niet te verpesten. Veel kijkers schrijven dat DAU zelfs lichamelijke afkeer oproept. Zo werkt het beschermingsmechanisme van de psyche: mensen vinden allerlei redenen om niet na te hoeven denken over de duistere kanten van het leven. Hoe doorbreek je dat? Welke woorden en beelden moet je vinden om iemand ertoe te brengen werkelijk te veranderen? Het blijft onduidelijk. Chrzjanovski heeft in zijn film gekozen voor de shocktherapie.

DAU doet denken aan een computerspel waarin sociaal geweld tot in detail is uitgewerkt, alsof je zo kunt begrijpen hoe geweld ontstaat. De film die in Venetië werd bekroond, snijdt bovendien een actuele kwestie aan: het gedrag van elites en intellectuelen onder Poetin. Elites gaan compromissen aan met een totalitair regime in de overtuiging dat ze later alles weer kunnen rechtzetten. Het poetinisme heeft de Russische intelligentsia een harde les geleerd: met het kwaad moet je geen compromissen sluiten, hoe klein ook. DAU werd in de jaren 2010 opgenomen in het Oekraïense Charkiv, een stad die inmiddels deels is verwoest door Russische bombardementen. Het is een huiveringwekkend symbool: echt geweld heeft zijn weg gevonden naar de plek waar men probeerde de aard van geweld te onderzoeken. Poetin ziet zichzelf als de belangrijkste regisseur van horrorfilms. In zijn bloedige voorstelling zijn zowel het geweld als de dood echt.