Afgelopen weekend viel de beroemde Russische filmregisseur Andrej Zvjagintsev in de prijzen op het Filmfestival van Cannes. Volgens cultuurcriticus Andrej Archangelski laat Zvjagintsevs nieuwe film Minotaur zien hoe de 'Poetin-principes' tot in de haarvaten van de Russische samenleving zijn doorgedrongen en miljoenen Russen zich hebben verzoend met het kwaad.
Andrej Zvjagintsev neemt in Cannes zijn Grand Prix in ontvangst. Foto: Clemens Bilan / ANP / EPA
De Russische regisseur Andrej Zvjagintsev ontving voor zijn nieuwe anti-oorlogsfilm Minotaur zaterdag de Grand Prix van het 79e Filmfestival van Cannes.
Andrej Zvjagintsev mag dan in de filmwereld werken, hij zet in zijn oeuvre de tradities van de Russische literatuur voort, in het bijzonder die van Tolstoj en Dostojevski. Zij werkten op hun beurt binnen de kaders van de humanistische Europese traditie van de 19e eeuw. Dostojevski vond dat men ieder mens moest en kon begrijpen, zelfs een misdadiger of moordenaar.
De cinema van de morele angst
Zvjagintsevs eerdere film Elena (2011) gaat over een verpleegster die trouwt met een zakenman die aan een hartziekte lijdt. In feite werkt de hoofdpersoon als verpleegster en dienstmeid en moet zij haar hele leven de wensen van anderen vervullen. Wanneer ze ontdekt dat haar man haar uit zijn testament wil schrappen, mengt ze vermalen Viagra door zijn drinken, waaraan hij overlijdt. Elena erft het appartement van de zakenman in Moskou, waar zij vervolgens haar familie uit de provincie onderbrengt.
In Zvjagintsevs film Leviathan (2014) staat het thema van sociale onrechtvaardigheid – eveneens nauw verbonden met Dostojevski – centraal. Een burgemeester pakt land en bezittingen van automonteur Nikolaj af door hem te chanteren. De hoofdpersoon wordt op basis van valse beschuldigingen vastgezet, en op de plek van zijn huis wordt een kerk gebouwd.
Zvjagintsev bekritiseerde de hoogste macht niet openlijk, maar liet wel verstaan dat het systeem corrupt en crimineel was
De ‘cinema van de morele angst’ was (net als liederen en theater) in de Sovjettijd een van de vormen van de zogenoemde aesopische taal. De Sovjetcensuur stond geen openlijke kritiek op de macht toe. In plaats van directe kritiek zetten Sovjetregisseurs en -schrijvers daarom vaak een masker van morele angst op. ‘Men moet goed doen’, ‘je kunt je geluk niet bouwen op het leed van anderen’, ‘de mens wordt gegijzeld door moderne technologie’ – deze en andere abstracte thema’s waren de enige manier om tekortkomingen aan de kaak te stellen zonder tot vijand van de staat te worden verklaard. Zvjagintsev zette deze traditie in de jaren 2010 voort. Hij bekritiseerde de hoogste macht niet openlijk, maar liet wel verstaan dat het systeem corrupt en crimineel was.
In 2017 kwam Zvjagintsev met een expliciet politiek statement: hij maakte de film Loveless, over een familiedrama in een Moskous gezin tegen de achtergrond van de annexatie van de Krim. Terwijl de echtgenoten ruzie maken en hun kind zich ongewenst voelt, klinkt op televisie een toespraak van propagandist Kiseljov, die dreigt ‘de wereld in nucleaire as te veranderen’. Dit verhaal doet denken aan Lev Tolstojs werk De valse coupon: ‘klein’ kwaad leidt tot groot geweld en groot kwaad.
Zvjagintsev steunde leden van Pussy Riot, Aleksej Navalny en politiek gevangenen, hij veroordeelde de annexatie van de Krim en sprak zich uit tegen censuur. Toch werd Zvjagintsev in Rusland niet verboden. De opnames van Elena (2011) en Leviathan (2014) zijn zelfs gedeeltelijk gefinancierd uit de staatsbegroting. Loveless (2017) maakte Zvjagintsev echter al met uitsluitend privaat geld. Het Kremlin vervolgde Zvjagintsev niet, omdat hij een wereldster was. Hij ontving prijzen op alle grote internationale filmfestivals, waaronder Venetië en Cannes, en zijn werk stond twee keer op de shortlist voor de Oscarnominaties.
Onverschilligheid als fundament voor misdaden
De oorlog veranderde alles. Zvjagintsev verliet Rusland al voor de oorlog – in 2021. Hij kreeg te maken met ernstige complicaties na een coronabesmetting en lag een tijd in een kunstmatige coma. Na de Russische invasie van Oekraïne keerde hij niet meer terug naar Rusland. Minotaur is Zvjagintsevs eerste film in bijna tien jaar. De film werd opgenomen in Riga, in het Russisch, en is een Frans-Duits-Letse coproductie.
Het verhaal speelt zich af in de herfst van 2022. In het kader van de afgekondigde gedeeltelijke mobilisatie moet Gleb, directeur van een transportbedrijf, veertien van zijn werknemers uitkiezen om naar het front te sturen (evenveel mensen als volgens de Griekse mythe moesten worden geofferd aan het monster Minotaurus op Kreta). Tegelijkertijd ontdekt de hoofdpersoon dat zijn vrouw hem bedriegt (formeel is Minotaur gebaseerd op Claude Chabrols film La femme infidèle uit 1969).
Van belang is dat Zvjagintsevs personages niet direct deelnemen aan de oorlog, maar mensen zijn die ‘niet geïnteresseerd zijn in politiek’: zakenlui en hun vrouwen en kinderen. Deze mensen staan onverschillig tegenover de oorlog, zolang die hen maar niet raakt. Maar juist die onverschilligheid is het fundament van de misdaad.
Hieronder zie je een korte clip uit de film.
De Russische samenleving bestaat uit miljoenen 'Poetins'
Alle personages in de film komen over als levende doden – ze leven op inertie en gewoonte, terwijl ze steeds dieper wegzakken in het moeras van onverschilligheid. In de film hangt de sfeer van een door angst verlamde samenleving die gewend is geraakt aan wetteloosheid.
Dit verhaal toont hoe de ‘Poetin-principes’ zijn doorgedrongen in alle levenssferen, inclusief het gezinsleven. De Russen hebben zich met het kwaad verzoend. Het belangrijkste verschil met Zvjagintsevs eerdere werk is dat hier geen poging wordt gedaan om de personages te ‘begrijpen’ of te rechtvaardigen. Zvjagintsev registreert koel de morele ontbinding van de Russische samenleving. Persoonlijke wraak (op de minnaar van de vrouw van de zakenman) is van dezelfde aard als de wraak van het Russische regime op de Oekraïense staat.
Zvjagintsev registreert koel de morele ontbinding van de Russische samenleving
‘Andrej Zvjagintsev toont een Rusland dat heeft geleerd samen met de duivel in één huis te leven’, schreef een recensent. Zelfs Oekraïense recensenten prezen de film – iets wat vandaag de dag zeldzaam is. Uit een van die recensies: ‘Russische media beschrijven deze film steevast als het verhaal van een kleine, weerloze man onder de macht van de verschrikkelijke Poetin. Maar de hoofdpersoon van Minotaur is in feite een van de miljoenen van zulke "Poetins".’
Recht van spreken
Na ontvangst van de Grand Prix richtte Zvjagintsev zich tot Poetin zonder hem bij naam te noemen: ‘Miljoenen mensen aan beide zijden van de oorlog dromen momenteel maar van één ding: dat het doden van mensen eindelijk stopt. En de enige persoon die deze vleesmolen kan stoppen, bent u, meneer de president van de Russische Federatie. Maak een einde aan dit bloedbad. De hele wereld wacht daarop.’
Russische propagandisten beschuldigden de regisseur van ‘verraad’, terwijl een aantal pro-Oekraïense commentatoren Zvjagintsev veroordeelden omdat hij niet expliciet opriep tot steun aan Oekraïne. De uitdrukking ‘beide zijden’ en de oproep om ‘het bloedbad te stoppen’ lijken vanuit hun perspectief een poging om de Russische agressor en het zichzelf verdedigende Oekraïne aan elkaar gelijk te stellen.
De oproep werd gehoord in het Kremlin. De volgende dag reageerde Poetins woordvoerder Dmitri Peskov erop. Hij zei dat Zvjagintsev geen ‘recht van spreken’ had, omdat hij ‘nooit de bloedige slachting heeft veroordeeld die het regime in Kyiv in de Donbas heeft aangericht’ (een retorisch argument dat Rusland gebruikt om zijn agressie te rechtvaardigen).
Zvjagintsev diende Peskov van repliek via het onafhankelijke Russische medium Meduza. ‘Nee, ik heb geen recht van spreken, net als honderden miljoenen Russen’, waarmee hij bedoelde dat het regime anti-oorlogsstemmen negeert. Een andere belangrijke opmerking van Zvjagintsev: '…onze gezamenlijke trein nadert station “doodlopende weg” […] Er wacht ons niets goeds als we niet stoppen.”
De tactiek van het zwijgen
Twee Russische anti-oorlogsfilms hebben in één jaar de hoogste filmonderscheidingen gekregen: de documentaire Mr. Nobody Against Putin van Pavel Talankin (Oscar) en de speelfilm Minotaur van Zvjagintsev (Grand Prix Cannes). Beide films tonen de mate van moreel verval in de Russische samenleving. Het misdrijf wordt gepleegd met instemming van de ‘gewone mensen’ (zoals in de film van Talankin) of van de elite (zoals bij Zvjagintsev).
Volgens Aleksej Venediktov, voormalig hoofdredacteur van Echo van Moskou, is Poetin geïnformeerd over Zvjagintsevs toespraak. Russische media kregen de ‘aanbeveling’ om niet alleen te zwijgen over Zvjagintsevs speech in Cannes, maar ook over de prijs zelf. Het is niet de eerste keer dat het Kremlin de tactiek van het zwijgen toepast. Dat gebeurde ook na Talankins film en na de kritische uitspraken van influencer Viktoria Bonja. Op dezelfde manier zweeg de Sovjetmacht destijds over De Goelag Archipel, het boek van Aleksandr Solzjenitsyn, of over de Nobelprijs voor Andrej Sacharov.
In de 21e eeuw is zaken doodzwijgen een zwakke tactiek – alle informatie is immers direct beschikbaar. Waarom kiest het Kremlin dan toch voor deze strategie? Ten eerste kan men in het Kremlin geen nieuwe woorden of ideeën meer vinden om de oorlog vandaag de dag nog te rechtvaardigen in de ogen van de bevolking. Het simpelweg negeren van de werkelijkheid symboliseert doorgaans het einde van zulke systemen.
Tegelijkertijd zijn er in de poetinistische samenleving letterlijk geen woorden meer om de werkelijkheid te beschrijven. Russische media proberen met behulp van de toegestane woordenschat het verhaal van Zvjagintsevs film te beschrijven, maar dat is erg moeilijk, omdat in Rusland zelfs het woord ‘oorlog’ niet mag worden genoemd.
Het Kremlin heeft geen antwoord meer, behalve nieuwe bombardementen op Oekraïne
Het Kremlin is de strijd om de beeldvorming – de oorlog op symbolisch niveau – aan het verliezen. In 2022 voerde het een massale zuivering uit van mensen met afwijkende opvattingen, onder wie kunstenaars en culturele figuren, in de overtuiging dat Rusland hen niet nodig had. Anno 2026 zijn er in Rusland geen regisseurs meer over die de oppositie op artistiek niveau ‘van repliek kunnen dienen’. Zo heeft het regime zichzelf in een val gelokt. De wereld van de 21e eeuw draait om massabeelden en symbolisch kapitaal. Het Kremlin heeft geen antwoord meer – behalve nieuwe bombardementen op Oekraïne.
Moskou gebruikte de Russische cultuur altijd om zijn agressie te rechtvaardigen. Nu dient de Russische cultuur in ballingschap het regime van repliek. Het Kremlin blijft achter in een cultureel isolement, zelfs in eigen land, en verliest de strijd om de moderniteit. De cultuur in ballingschap stelt vragen over de collectieve verantwoordelijkheid van de Russen. Niet alleen degenen die voor geld ten oorlog trokken zijn schuldig, maar ook alle anderen die zich met het kwaad hebben verzoend. Cultuur kan de oorlog natuurlijk niet beëindigen, maar werkt wel op de lange termijn. Het verleden laat zien dat juist cultureel verzet in Rusland tot politieke verandering kan leiden. Zvjagintsevs film is een politieke uitspraak waarvan we de betekenis pas in de toekomst volledig op waarde kunnen schatten.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
