Meer dan honderd jaar geleden eindigde de Russische Burgeroorlog (1918-1921). In die tijd hebben miljoenen door moord conflicten leren beslechten. Deze ervaring met geweld is voor Rusland nog altijd fundamenteel, en er komen nieuwe oorlogen uit voort, schrijft columnist Andrej Archangelski.

Stalin en Lenin zijn nog prominent zichtbaar in het Russische straatbeeld, hier in het Moskouse metrostation Taganskaja. Foto: Hector Retamal / ANP / AFP

In 2012 vonden in Moskou massale protestdemonstraties tegen het Kremlin plaats — het was de laatste kans om nog wat te veranderen in Rusland. Niet alleen democraten en liberalen schaarden zich achter het protest, maar ook nationalisten en links georiënteerden. Een korte periode was het mogelijk deze mensen in elkaars gezelschap aan te treffen. Bij een van deze ontmoetingen haalden sommigen herinneringen op aan hun oma’s en opa’s. Een journalist vertelde dat zijn familie tijdens de Burgeroorlog betrokken was bij executies. In zijn woorden klonk een mengeling van afschuw en geestdrift door: ‘Je hebt geen idee hoeveel er wel niet vermoord zijn.’

Tien jaar later dacht ik terug aan dit gesprek: deze man, inmiddels medewerker van een propagandazender, riep in de herfst van 2022 op tot het ‘verzuipen’ van Oekraïense kinderen. 

Dit verhaal is symbolisch: de wortels van het hedendaagse Russische geweld moeten gezocht worden in de gebeurtenissen van een eeuw terug: de Russische Burgeroorlog. Drie jaar, van 1918 tot 1921, was in Rusland sprake van massaterreur. Jaren waarin men eraan gewend raakte landgenoten te vermoorden. Het was een dermate catastrofale ervaring dat die in het genetisch geheugen werd opgeslagen. 

Veel van de nu democratische landen maakten vroeger deel uit van imperia die onderling oorlogen voerden. Er waren twee wereldoorlogen nodig voordat er lessen werden getrokken uit de geschiedenis en men voortaan afzag van geweld als levensbeginsel. Dat gold evenzeer voor de burgeroorlogen die in veel landen hadden plaatsgevonden. Waarom hebben de inwoners van de Russische Federatie niets geleerd van hun eigen verleden? Waarom gaan jonge Russen, geboren in een tijd van vrije markten en open grenzen, opnieuw vreemd territiorium veroveren?

Het merendeel van de Russische propagandisten en van degenen die het regime steunen, is geboren in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw, toen er al geen sprake meer was van leninistische of stalinistische terreur. In de tijd van de perestrojka en de hervormingen van de jaren negentig deden Russen nieuwe ervaring op met een leven in vrijheid. Maar onder Poetin namen ze weer gemakkelijk afstand van de regels van de beschaving. Waarom heeft deze nieuwe ervaring Rusland niet veranderd?

De reden, lijkt mij, is dat gemaakte fouten niet zijn erkend en een open discussie over het geweld in het verleden uitbleef. De Russische Burgeroorlog is niet geduid. Sterker nog: Poetin en zijn regime hebben iedereen twintig jaar lang ingeprent dat ‘Rusland niets verkeerd doet en zich nergens voor hoeft te verontschuldigen’. Deze propaganda heeft nu zijn bloedige vruchten afgeworpen. 

Andrej Archangelski

Journalist en cultureel columnist

Andrej Archangelski is journalist, columnist en cultuurcriticus, gespecialiseerd in Russische media.

Oorlog als levensnorm

De bolsjewieken kwamen aan de macht door een staatsgreep. De linkse ideologie, al sinds de 19^e eeuw populair, was gebaseerd op de theorie van Marx. [Het is belangrijk te onderstrepen dat het sovjetmarxisme afweek van de ideologie van de linkse beweging in Europa. De strijd voor socialistische rechtvaardigheid voorzag niet in de fysieke vernietiging van miljoenen tegenstanders, AA]. De communisten in Rusland echter gebruikten de these van Marx als rechtvaardiging voor massaterreur. Zij beweerden dat de stichting van een socialistische staat onmogelijk was zonder het inrichten van een dictatuur van het proletariaat. In feite kwamen Lenin en zijn strijdmakkers er al in de eerste maanden van het Sovjetregime achter dat velen, onder wie zelfs arbeiders en boeren (op wie de sovjetmacht berustte), geen zin hadden in ‘het sovjetparadijs’. Vandaar dat ze gewapenderhand overtuigd dienden te worden. 

Men kan de Burgeroorlog zien als gevechtshandelingen tussen twee legers (het Rode en het Witte Leger). Maar de terreur trof de hele bevolking. Geweld is te vergelijken met een pandemie: miljoenen werden door het geweld aangetast, deden ervaring op met dodelijk geweld, raakten eraan gewend te doden, wenden eraan conflicten met geweld op te lossen. Elke Rus kent de omvang van de verliezen aan Sovjetzijde in de Tweede Wereldoorlog (27 miljoen). Russen zijn zelfs trots op die ontzaglijke hoeveelheid slachtoffers: en het allerakeligste is dat dergelijke cijfers als rechtvaardiging dienen voor de huidige agressie tegen Oekraïne. 

Daarentegen weten maar weinigen, afgezien van specialisten, dat in de Russische Burgeroorlog ook een enorm aantal doden is gevallen. Volgens uiteenlopende schattingen gaat het om tien tot zeventien miljoen mensen. Het militaire aandeel daarin komt niet boven de twintig procent. De rest van het dodental viel onder de burgerbevolking, inclusief slachtoffers van epidemieën en hongersnood. Daarnaast emigreerden nog zo’n twee miljoen mensen. Het exacte aantal dat in de jaren 1918-1921 omkwam is onbekend, en het enorme verschil in de schattingen, de gapende kloof van ‘tussen de tien en zeventien miljoen’, zegt ook iets over de totale onverschilligheid jegens de slachtoffers. 

De sovjetmens is opgevoegd volgens Orwell: 'vrede is oorlog'

Voor oorlog als norm van het menselijk bestaan is in dat tijdperk het fundament gelegd. De bolsjewieken hadden destijds leuzen als ‘de strijd voor een lichtende toekomst’ en ‘oorlog die een eind maakt aan alle oorlogen’. Tijdens zijn hele bestaan was het doel van het Sovjetregime ‘het kapitalisme de genadeklap te geven’. In de beroemde roman 1984 van George Orwell komt een paradoxale uitspraak voor: ‘Vrede is oorlog’. Precies zo is de Sovjetmens opgevoed. Voor het geluk van een deel van de mensheid was het toegestaan een ander deel ervan te vernietigen.

Ook dit verschrikkelijke idee is ontstaan tijdens de Russische Burgeroorlog. En van extra belang is dat in 1918 de onafhankelijke republiek Oekraïne uitgeroepen werd (een natuurlijk gevolg van het uiteenvallen van het Russische Rijk). Voor miljoenen Russen is dit tot op heden ‘een geheim’. In 1918 werd de eerste Oekraïense staat opgericht, maar de bolsjewieken wisten daarna een groot deel van Oekraïne te veroveren en in te lijven bij de Sovjet-Unie. Voor Poetin is die oprichting van Oekraïne een irritant feit en een van de argumenten om een nieuwe oorlog tegen het land te rechtvaardigen.

De meest recente viering van Overwinningsdag op 9 mei, op het Rode Plein in Moskou. Nog altijd weten Russen 'trots' op te dreunen dat in de Grote Vaderlandse Oorlog aan Sovjetzijde 27 miljoen slachtoffers vielen. Foto: Maxim Shipenkov / ANP / EPA

Tsjekisten en hun opvolgers

De tijd van de Russische Burgeroorlog wordt ook wel de tijd van het ‘oorlogscommunisme’ genoemd. Zo heet het binnenlands beleid van de Sovjetstaat in de jaren 1918-1921. De typische kenmerken: economische centralisatie, nationalisering van de industrie, een staatsmonopolie op veel landbouwproducten, een verbod op privéhandel, afschaffing van geld als ruilmiddel, het inzetten van leger en milities in de economie. Oorlogscommunisme betekent totaal geweld tegen mensen. En totale rechteloosheid. Een tijd waarin de mens in Rusland feitelijk veranderde in een rechteloos dier. Dat in doodsangst werkte en leefde. Tijdens de Burgeroorlog en het oorlogscommunisme kon praktisch niemand zich veilig wanen.

Het voormalige Russische Rijk was veranderd in een wildernis waar, volgens de uitdrukking van de 17^e-eeuwse Engelse filosoof Thomas Hobbes, ‘allen tegen allen vochten’ ('Bellum omnia contra omnes'). In zulke omstandigheden voelen alleen lieden met een criminele inslag zich thuis. In het jaar 1917 richtten Vladimir Lenin en Feliks Dzjerzjinski een organisatie op met de naam VTsjeKa, waarvan het woord tsjekist is afgeleid. Uit deze organisatie kwam later de KGB voort waar Poetin in de jaren zeventig zijn carriëre begon. De tsjekisten dienden zich te bekommeren om de veiligheid van het Sovjetregime: hiertoe werden hun de meest ruime volmachten verstrekt. Zij waren het die de Rode Terreur in het land organiseerden. Ze konden iemand doden omdat hij afwijkend gekleed was of zich iets te correct uitdrukte. Of omdat hij/zij ‘niet op de anderen leek’.

Voor het bereiken van een lichtende toekomst maakt het niet uit hoeveel slachtoffers er vallen

Het unieke van de sovjetideologie was dat ze bandietengedrag rechtvaardigde met ‘verheven doeleinden’. Voor het bereiken van een lichtende toekomst maakt het niet uit hoeveel slachtoffers er vallen. De geweldplegers kregen het gevoel dat ze historisch in hun recht stonden. De huidige Russische geheime diensten die uit de KGB zijn voortgekomen, beschouwen de periode van de Rode Terreur waarschijnlijk als een gouden tijd: niet voor niets hangt het portret van Dzerzjinski tot op heden op hun kantoren. 

Er bestaat een opvatting dat juist de tijd van de Rode Terreur ‘de ideale toestand’ was voor het Sovjetregime. De Stalinterreur vanaf de jaren dertig was in zijn soort een kopie van de Burgeroorlog. Na Stalins dood zag het Sovjetregime af van directe terreur tegen de bevolking: pas toen mensen ophielden bang te zijn voor fysieke vernietiging (van 1953 tot de jaren tachtig), begon het Sovjetgezag te wankelen. Uiteindelijk leidde dit tot de ineenstorting van het socialisme en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991. Toen eenmaal de angst verdwenen was, verloor het bestel zijn effecitviteit. 

Een onverwerkt trauma

Burgeroorlogtrauma’s zijn moeilijk te genezen: herinneringen eraan blijven levendig tot in de volgende generaties. In de jaren tachtig en na de perestrojka rakelde men in de media veel afschuwelijke details uit de Burgeroorlog op. Dat gaf een schokeffect, iets wat de weg had kunnen bereiden voor een brede maatschappelijke discussie over de aard van het geweld, en berouw om de misdaden uit het verleden.

Maar in de jaren negentig – de nieuwe Russische Federatie was maar net ontstaan – begon het team rond Jeltsin (de Russiche president van 1991-1999) te vrezen dat een open maatschappelijke discussie tijdens de economische hervormingen zou uitlopen op een nieuwe revolutie. Onder Poetin was een dergelijke discussie al niet meer mogelijk. Het thema werd bewust ‘onder het tapijt geveegd’. 

In 2017 vierde Rusland honderd jaar Oktoberrevolutie. Heel bescheiden heeft het Poetinbewind het jubileum geannuleerd: het zweeg maar liever over de wortels van het geweld. 

In plaats daarvan waren er conservatieve Poetingetrouwen (zoals de schrijver Aleksandr Prochanov), die het idee opperden van ‘een verzoening tussen Roden en Witten’. Dat verzoeiningsidee zag er als volgt uit: honderd jaar geleden brachten mensen elkaar om het leven – maar beide partijen streden ervoor dat er in plaats van het oude Russische Rijk een nieuw rijk zou ontstaan. En in die zin hebben ze uiteindelijk allebei ‘gewonnen’. Het hele idee is een monsterlijke kunstgreep. In plaats van bewustwording van de tragedie en erkenning van begane fouten, werd de Russische burgers opnieuw voorgesteld om trots te zijn op het aantal slachtoffers.

Vandaag de dag openbaart deze ervaring met geweld zich op afgrijselijke manieren in de agressie tegen Oekraïne

Voor werkelijke verzoening is een open en eerlijke maatschappelijke discussie vereist. Om herhaling van het geweld te voorkomen, moet erover gesproken worden, net zoals bij het genezen van psychische trauma’s. Ongenezen trauma’s nestelen zich in het onderbewuste. Dat is wat er met de Russen is gebeurd. De ervaring met geweld blijft zich eindeloos herhalen, terwijl het verschillende vormen aanneemt. De jaren negentig worden in Rusland ‘de bandietenjaren’ genoemd: het was een nieuwe etappe in de zich herhalende Burgeroorlog. In het eerste decennium van de nieuwe eeuw werden dezelfde criminele methodes toegepast door de geheime diensten: eerst op zakenlieden, daarna op iedereen die zich inzette voor politieke veranderingen. Vandaag de dag openbaart deze ervaring met geweld zich op afgrijselijke manieren in de agressie tegen Oekraïne.

De mensen in het Rusland van de 21^e eeuw hebben levendige herinneringen aan de ervaringen van hun voorouders, omdat geweld behoort tot het standaardgedrag. Terreur, martelingen, mensenlevens die niet tellen, moord op politieke opponenten, burgergijzelaars – het maakt allemaal deel uit van een en hetzelfde gedrag. Waarvoor de grondslag gelegd is tijdens de Burgerloorlog. De geweldsinstincten bleken sterker dan welke opvatting ook. Oorlog blijkt ‘interessanter’ dan vrede. Met als gevolg dat Rusland nu zijn eeuwige Burgeroorlog voortzet – nu dan tegen Oekraïne, maar ook tegen de hele wereld.