Terwijl de vier astronauten van Artemis II ver achter de maan langsvlogen en een afstandsrecord vestigden, kondigde het ruimtevaartagentschap Roskosmos aan dat het Russische maanprogramma nog meer vertraging had opgelopen. De aankondiging is tekenend voor de staat van de Russische ruimtevaart, die nog slechts een schim is van de Sovjet-hoogtijdagen, aldus Julian Postulart.

 Sojoez-2.1a-raket, met aan boord het vrachtruimteschip Progress MC-33, wordt op 22 maart 2026 gelanceerd vanaf een lanceerplatform op het door Rusland gehuurde kosmodroom van Bajkonoer in Kazachstan. Foto: ANP / Handout / Russian Space Agency Roskosmos / AFP

Het is 1969. De wereld zit aan de tv gekluisterd. Op korrelig zwart-witbeeld is te zien hoe een ruimtepak langs een trap afdaalt uit een maanlander, op weg naar het oppervlak. Een bekend beeld — totdat de gedaante in het Russisch tegen de camera zegt: ‘Ik neem deze stap voor mijn land, voor mijn volk en voor de marxistisch-leninistische manier van leven.’ Het zijn de openingsscènes uit de tv-serie For All Mankind: een alternatieve geschiedenis waarin de Sovjet-Unie voor het eerst iemand op de maan weet te zetten en niet de Verenigde Staten.

Helemaal onmogelijk is het scenario niet. De jaren 60 waren de hoogtijdagen van de Sovjet-ruimtevaart. Het waren de Sovjets die onder andere de eerste satelliet (Spoetnik) lanceerden, de eerste mens (Joeri Gagarin) en de eerste vrouw (Valentina Tereshkova) naar de ruimte schoten en het eerste ruimtestation (Salyut 1) in een baan rond de aarde brachten. Toch bleek de maan, op een reeks onbemenste landingen na, altijd een brug te ver. De Amerikanen werden nooit meer bijgehaald en nu lijkt ook China Rusland voorbij te streven.

Julian Postulart

Redacteur RAAM

Redacteur bij RAAM, onderzoeker bij de Faculteit Militaire Wetenschappen en redacteur bij Novastan.org

Ondanks grootse ambities is Rusland al lang niet meer de toonaangevende ruimtevaartnatie die het ooit was. Staatsruimtevaartorganisatie Roskosmos heeft het financieel zwaar te verduren, mede dankzij de oorlog tegen Oekraïne, en praktisch alle projecten lopen achter op schema of worden stilgelegd. Een grensverleggend programma zoals NASA’s Artemis is en blijft voor Rusland hoogstwaarschijnlijk buiten bereik.

Het Luna-programma

De Sovjet-Unie had ooit wél een indrukwekkend maanprogramma: tussen 1959 en 1976 werden 44 Luna-missies opgezet, waarvan er 15 daadwerkelijk succesvol waren. Maar sindsdien werden de prioriteiten verlegd, viel de Sovjet-Unie uiteen en moest Rusland min of meer opnieuw beginnen. In 1997 blies men het project nieuw leven in, maar na de Russische financiële crisis van 1998 bleef het lang stil.

In 2023 volgde dan eindelijk de lancering van Luna-25: een onbemenste maanlandingsmissie bij de zuidpool van de maan - een deel van de maan waar ook NASA met het Artemis-programma interesse in heeft. De Amerikanen hopen er over een paar jaar te kunnen beginnen aan de bouw van een heuse maanbasis. Maar Luna-25 mislukte jammerlijk. Door een softwarefout crashte het ruimtevaartuig op het maanoppervlak.

Het was een valse start voor het pas gereanimeerde Russische maanprogramma, waardoor alle volgende missies moesten worden uitgesteld. Afgelopen jaar moest de baas van Roskosmos mede vanwege dit falen het veld ruimen. Maar met zijn vertrek zijn de problemen zeker niet opgelost. Terwijl de hele wereld naar Artemis II keek, werden de lanceerdata voor het Luna-programma onlangs opnieuw opgeschoven.

De Sovjet-Unie had ooit wél een indrukwekkend maanprogramma

De ambitie is nog altijd om binnen tien jaar nog zes missies naar de maan te sturen, bestaande uit maanlanders, satellieten en autonome maanwagens. Daarnaast tekenden Rusland en China in mei 2025 een overeenkomst om samen te werken aan de bouw van een kerncentrale op de maan, die energie moet leveren voor het Russische Luna-programma én een nog te bouwen Russisch-Chinees onderzoeksstation. Oplevering staat vooralsnog gepland voor 2036, maar daarmee loopt het project achter op de concurrentie. NASA hoopt al tegen 2030 een werkende kerncentrale op de maan te hebben.

Samenwerking met China

De samenwerking met China is interessant en veelzeggend, zeker omdat de machtsverhoudingen tussen Moskou en Beijing de afgelopen jaren merkbaar zijn verschoven. Voor Rusland is samenwerking met China een manier om relevant te blijven. In Beijing zijn de zakken diep, en op technologisch vlak lijken de Chinezen Rusland al (deels) voorbij. Desondanks is Russische hulp bij het bouwen en onderhouden van kostbare maanbases en -infrastructuur geen overbodige luxe voor China — net als dat Europese kennis en kunde onmisbaar is voor het door de VS-geleide Artemis-programma, zo bleek uit de meest recente maanmissie bleek. Waar Rusland ooit leermeester was, is het nu steeds vaker de juniorpartner, ook al zal geen van beiden dat ooit hardop zeggen.

Op technologisch vlak lijken de Chinezen Rusland al (deels) voorbij

Voor de Amerikanen geldt hetzelfde beeld. Zij zien China als de belangrijkste rivaal in de nieuwe ruimterace, niet Rusland. De Chinezen willen uiterlijk in 2030 mensen op de maan landen. Terwijl de VS mikt op een nieuwe maanlanding 2028, klonk de baas van NASA een paar weken geleden nog onzeker: ‘zij [China] kunnen mogelijk eerder zijn,’ stelde hij, ‘en de recente geschiedenis wijst erop dat wij mogelijk te laat zijn’.

Net als het Russische Luna-programma werd Artemis geplaagd door jarenlange vertraging. Recent werd de lancering van Artemis II met maanden uitgesteld vanwege technische problemen. Het Chinese maanproject lijkt minder gevoelig te zijn voor tegenslagen. Het programma is sterk gecentraliseerd, waardoor de Chinese tegenhanger van NASA en Roskosmos, dat luistert naar de afkorting CNSA, voor lange tijd verzekerd is van financiering en daarop kan plannen.

De impact van de oorlog

Hoe anders is dit voor Roskosmos. Het Russische ruimtevaartagentschap kampt met enorme bezuinigingen, een direct gevolg van de kosten van de oorlog, waardoor tal van lopende projecten zijn stilgevallen. Door sancties is het lastiger om aan westerse technologie te komen, en een belangrijk deel van het wetenschappelijke en technische personeel is nu nodig voor de oorlogsinspanning. Rusland schakelt zichzelf uit in de nieuwe ruimterace.

Illustratief is dat Roskosmos in 2023 zijn eigen medewerkers actief wierf voor het Uran-bataljon aan het front, een vrijwilligersmilitie met bonussen die de reguliere salarissen van het agentschap ruimschoots overtroffen. Sindsdien is er nog maar weinig van de groep vernomen.

Rusland schakelt zichzelf uit in de nieuwe ruimterace

Lopende samenwerkingen met de Europese ruimtevaartorganisatie ESA zijn goeddeels stopgezet vanwege de oorlog. Ook de belangrijke rol die Rusland had in het vervoer van astronauten, kosmonauten en bevoorrading naar het internationaal ruimtestation ISS werd na het begin van de grootschalige invasie als ongemakkelijk ervaren door westerse landen. Maar met het dichterbij komen van het einde van de levensduur van het ISS, en de opkomst van commerciële aanbieders waaronder Elon Musks SpaceX, wordt de Russische rol in de ruimte steeds verder ingeperkt.

Daar komt bij dat Oekraïne ook regelmatig de fysieke Russische ruimtevaartinfrastructuur treft. In februari dit jaar stelde de Oekraïnse generale staf dat het met de in eigen land geproduceerde Flamingo-kruisraket aanvallen had uitgevoerd op lanceerbasis Kapoestin Jar in de regio Astrachan — een locatie die in de vorige eeuw een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Russische raketprogramma. Meer recentelijk werd Kapustin Jar gebruikt als lanceerlocatie voor de ballistische raket Oreshnik: eerst voor een aanval op de Oekraïense stad Dnipro in november 2024 en begin dit jaar nog op Lviv. The Barents Observer meldt bovendien dat op 25 maart kosmodroom Plesetsk, 200 kilometer ten zuiden van de Russische stad Archangelsk, werd aangevallen door Oekraïense drones terwijl volgens de nieuwe baas van Roskosmos satellieten werden klaargemaakt voor lancering.

Bajkonoer

Ter illustratie van de achterstand die Rusland heeft opgelopen in de ruimterace: in 2025 waren de VS verantwoordelijk voor 193 lanceringen (25% meer dan over 2024), China voor 93 (37% meer), en Rusland voor 17 — evenveel als het jaar ervoor. Daar komt bij dat op 27 november 2025, tijdens een raketlancering richting het ISS, een belangrijk onderdeel van het enige operationele lanceerplatform op het Bajkonoer-kosmodroom in Kazachstan beschadigd raakte. Voor het eerst sinds 1961 was Rusland niet in staat om mensen de ruimte in te schieten.

Inmiddels is het platform weer gerepareerd, maar het voorval toont de kwetsbaarheid van de Russische ruimtevaart anno 2026. Rusland is afhankelijk van één lanceerplek voor bemenste vluchten, en die bevindt zich bovendien — na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie — buiten de eigen landsgrenzen op de Kazachse steppe. Moskou betaalt Kazachstan voor het gebruik jaarlijks 115 miljoen dollar. Alternatieve lanceerbases voor dit type vluchten is er vooralsnog niet, ondanks dat er al jaren wordt gewerkt aan het gereedmaken van het nieuwe kosmodroom Vostotsjny in het verre oosten van Rusland.

Het is een tragische constatering voor een land dat zo prat gaat op de eigen ruimtevaartgeschiedenis. In vrijwel elke Russische plaats herinneren standbeelden van Gagarin, een naar Tereshkova vernoemde straat of een monument voor Spoetnik aan de gloriedagen. Maar het zijn inmiddels relikwieën van een vervlogen tijd. De vraag is niet langer of Rusland de ruimterace kan winnen — die is al lang beantwoord. De vraag is of het land überhaupt nog een serieuze speler blijft.

In de tv-serie For All Mankind wint de Sovjet-Unie de race naar de maan. In werkelijkheid dreigt Rusland hem volledig te verliezen; misschien niet eens aan de VS, maar aan China. En op termijn wellicht ook aan anderen.