Begin dit jaar voerde onderzoeksgroep ExtremeScan een groot opinieonderzoek uit in Oekraïne en Rusland. Gevraagd naar hun houding ten opzichte van de oorlog lijken veel Russen oorlogsmoe te raken, terwijl de Oekraïense respondenten juist zijn verhard in hun standpunten. Het Russische onafhankelijke magazine Republic besprak de resultaten met socioloog Elena Koneva.

Moskou. Foto: Igor Ivanko / ANP / AFP

Aan het begin van het vijfde oorlogsjaar voerde ExtremeScan een grootschalig onderzoek uit naar de publieke opinie in zowel Rusland als Oekraïne. De resultaten bleken paradoxaal: ondanks het feit dat beide landen enorme verliezen lijden, bewegen hun samenlevingen in tegengestelde richtingen. Russen zijn steeds meer bereid tot compromissen om de oorlog te beëindigen, terwijl de Oekraïners hun standpunt het afgelopen jaar aanzienlijk hebben verhard. Elena Koneva, socioloog en oprichter van ExtremeScan, legt in gesprek met Maria Litvinova van Republic uit waarom het Trump-jaar het vredesproces in diskrediet heeft gebracht, wat er achter de daling van Poetins populariteit zit en wat een realistisch scenario voor een wapenstilstand zou kunnen zijn.

Uw onderzoek toonde een opmerkelijk beeld: beide landen zijn oorlogsmoe, maar bewegen tegelijkertijd in tegengestelde richtingen. In Rusland groeit de bereidheid tot compromissen, terwijl in Oekraïne het standpunt juist verhardt. Waarom gebeurt dit?

'Er is hier inderdaad sprake van een paradox. Momenteel is "vermoeidheid" het populairste woord in commentaren op de oorlog. Voor Rusland is dit waarschijnlijk een adequate beschrijving. Maar voor Oekraïne klinkt het woord "vermoeidheid" eerder als eufemisme. Wat de Oekraïners doormaken is geen vermoeidheid meer, het is uitputting, waarvan we ons de omvang moeilijk kunnen voorstellen. Dat lieten onze data duidelijk zien. In Rusland heeft 33% van de gezinnen een familielid dat meevecht. In Oekraïne is dat 60–70%. In 16% van de Russische gezinnen zijn er overleden of gewonde familieleden. En dit zijn echt familieleden, geen abstracte kennissen. Duidelijk is ook dat de verhouding doden en gewonden op alle oorlogsdeelnemers verschilt tussen Oekraïners en Russen; volgens verschillende schattingen is die bij de Oekraïners aanzienlijk lager. Maar gezien het aantal gezinnen met deelnemers aan de oorlog, is dit nog steeds een enorm percentage.

76% van de Oekraïense respondenten spreekt van zware psychologische problemen en trauma's. 71% meldt verslechtering van de gezondheid. 62% verloor inkomen of werk. 47% kreeg te maken met uiteenvallen van het gezin. 35% verloor dierbaren. 18% verloor hun huis. Het verlaten van je eigen woning, halsoverkop verhuizen, moeten vluchten — alleen al in eigen land, om nog maar te zwijgen van vertrek naar het buitenland — worden gezien als meest stressvolle ervaringen, direct na letsel en overlijden van naasten. Wanneer een mens alles kwijtraakt, zijn dat niet alleen materiële verliezen: het is een gebroken gevoel van thuis.

Je zou kunnen verwachten dat de Oekraïners door zoveel leed nog meer bereid zouden zijn tot compromissen. Maar we zien een paradoxale situatie: het is precies andersom.'

Over het onderzoek

Het onderzoek van ExtremeScan vergelijkt hoe in Rusland en Oekraïne momenteel tegen een mogelijke wapenstilstand wordt aangeken. De opiniepeilingen vonden plaats in februari en maart van 2025 en 2026. Respondenten kregen niet alleen vragen over afzonderlijke voorwaarden, maar ook over volledige vredesscenario's, zoals in echte onderhandelingen.

De belangrijkste uitkomst is dat de meningen uit elkaar groeien: in Rusland steeg de bereidheid tot compromissen in een jaar tijd (van 48% naar 63%), terwijl deze in Oekraïne juist daalde (van 56% naar 44%) en daar ook het standpunt over territoriale kwesties verhardde. Tegelijkertijd zijn beide partijen het in grote lijnen eens over één basisscenario: het beëindigen van de oorlog langs de frontlijn in ruil voor veiligheidsgaranties voor zowel Oekraïne als Rusland, een geleidelijke opheffing van de sancties tegen Rusland en westerse hulp bij de wederopbouw van Oekraïne.

De doorslaggevende factor voor het accepteren van een wapenstilstand is vertrouwen. Oekraïners zijn minder bereid de voorwaarden van vorig jaar te accepteren door wantrouwen jegens bemiddelaars, met name Trump. Onder aan de streep laat het onderzoek zien dat er ruimte is voor een compromis, maar dat die fragiel is en sterk afhangt van wie het vredesvoorstel precies doet.

Hoe verklaart u dat?

'Mijn inschatting is dat dit komt doordat alle voorwaarden voor een wapenstilstand, in welke vorm dan ook, zijn besproken in de context van vredesonderhandelingen, en vredesonderhandelingen zijn voor de Oekraïners in diskrediet gebracht door Trump.

We zien een heel groot verschil tussen degenen die Trump vertrouwen en degenen die dat niet doen. Dat kunnen mensen zijn die praktisch in niets van elkaar verschillen, behalve in één ding: het vertrouwen in Trump. Als ze hem vertrouwen, zijn het optimisme en de bereidheid om een compromis te sluiten aanzienlijk hoger.

Ik zag deze correlatie in onze data, en vond daarna bevestiging in een onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociologie in Kyiv (KIIS). Zij deden een experiment: ze namen vrijwel dezelfde voorwaarden voor een wapenstilstand en "legden die in de mond" van verschillende partijen — de Oekraïners, Europeanen, Amerikanen of Russen. Hoewel je zou denken dat mensen objectieve voorwaarden beoordelen, bleken ze verschillend te reageren. De bron — van wie het voorstel komt — bleek net zo belangrijk te zijn.

De bepalingen in een vredesverdrag klinken vrij beknopt, maar vertegenwoordigen veel meer. Als we het hebben over veiligheidsgaranties van de Verenigde Staten, betekende dat een jaar geleden nog iets. Maar sindsdien is veel veranderd.

De Europeanen hebben een andere positie ingenomen. Ze zijn veel vastberadener geworden in hun steun aan de Oekraïners en in hun eigen veiligheid. En Trump stelde de Oekraïners teleur, omdat duidelijk werd dat hij zich niet inzette voor een wereld die de belangen van Oekraïne zou dienen, aangezien hij afhankelijk is van Poetin.'

Hoe kwam de Trump-factor precies tot uiting in uw onderzoeksdata?

'We zagen het effect vorig jaar al. Destijds was ons veldwerk toevallig in twee delen verdeeld: een deel van de enquête viel in de periode vóór het schandaal in het Oval Office [de publieke aanvaring tussen Trump en Zelensky, red.], en een deel erna. Vóór de ontmoeting lag de bereidheid van Oekraïners om scenario's voor een wapenstilstand te accepteren boven de 60%. Letterlijk een week later, na de vernedering van Zelensky, en dus heel Oekraïne, daalde die bereidheid met 8 procentpunten. Het werd de mensen duidelijk dat er voor een vredesproces op de Amerikanen niet echt gerekend hoefde te worden.

Een jaar geleden zorgde de "Trump-factor" voor radicalisering aan beide kanten. Hij radicaliseerde de Oekraïners met zijn openlijke minachting en vernedering van hun president. De Russen radicaliseerde hij de andere kant op: zij voelden de steun van een "grote oom", die nu als het ware aan hun kant stond. De steun voor de "speciale militaire operatie", die daarvoor was gedaald tot ongeveer 52%, steeg fors, tot bijna 59%. Ik wist dat dit een kortetermijneffect was, maar het was betekenisvol. Trump rechtvaardigde met zijn gedrag, zijn toegeeflijkheid en zijn loyaliteit aan Poetin simpelweg de oorlog in de ogen van een deel van de twijfelaars.

Tegelijkertijd nam in de maanden daarna het aantal Russen af dat bereid was om "de terugtrekking van de troepen en de overgang naar vredesonderhandelingen te steunen, ondanks onbereikte doelen". Dit gebeurde omdat mensen toen dachten: de oorlog loopt bijna ten einde. 43% dacht dat het met een paar maanden gedaan zou zijn, nu Trump de zaak op zich had genomen. En als dat zo is, waarom dan onmiddellijk stoppen? Waarom de grens niet nog wat verder opschuiven?

Nu is de "Trump-factor" in Rusland niet meer zo belangrijk. Men gelooft hem simpelweg niet, het vertrouwen in hem is extreem laag. Hij praat veel, maar er is geen enkel resultaat.'

Trump en Poetin druk in gesprek bij hun meest recente ontmoeting, in Anchorage, Alaska. Foto: Kremlin

Is Oekraïne door Trump minder bereid tot een wapenstilstand?

'Inderdaad. Ik heb dit jaar onze formuleringen van vorig jaar aangehouden voor een zuivere vergelijking. Maar ik had geen rekening gehouden met het gewicht van Trumps giftige invloed. Een jaar geleden betekenden de garanties van de VS veel meer voor de Oekraïners. Maar sindsdien is veel veranderd.

Uiteindelijk bleek dat de steun in Oekraïne is afgenomen voor de scenario's waarin de VS veiligheidsgaranties geven, juist door de Trump-factor. Een wapenstilstand onder zijn leiding heeft zijn aantrekkingskracht verloren.

Maar de afgenomen bereidheid van Oekraïners in 2026 om compromissen te accepteren, betekent niet dat men fundamenteel niet bereid is tot een wapenstilstand. Het betekent dat Oekraïners een wapenstilstand onder dezelfde voorwaarden eerder zullen accepteren wanneer Zelensky en de Europese landen daar meer invloed op hebben, en Trump even een wat minder prominente rol speelt.'

Hoe zou u de stand van de Russische samenleving nu omschrijven?

'Ik heb lang gezocht naar een woord voor de huidige periode. In het afgelopen jaar is Rusland door een fase van "animo voor vrede" gegaan, en daarna door "desillusie" over een spoedig einde van de oorlog. De huidige toestand kan worden omschreven als "verdoving". Dit is geen verdringing, geen ontkenning, geen onderdompeling die we eerder zagen. Dit is een toestand waarin mensen simpelweg ophouden aan de oorlog te denken, ophouden te proberen die te voorspellen. Wanneer we doorvragen, blijkt heel duidelijk uit hun antwoorden dat de oorlog in hun ogen zinloos is.

'De oorlog is zo langdurig, hopeloos en uitzichtloos, dat als er al enthousiasme was, dat scherp is afgenomen'

Mensen zijn versteend, als een angstig dier dat probeert zijn adem in te houden en geen plotselinge bewegingen te maken, om te overleven. In zo'n stadium van "verdoving" bevindt de Russische samenleving zich. Deze "anti-oorlogsstemming" is in zekere zin het resultaat van de duur van de oorlog. Die is zo langdurig, hopeloos en uitzichtloos, dat als er al enthousiasme was, dat scherp is afgenomen.'

Wat zit er achter de groeiende bereidheid van de Russen tot compromissen? Kan dit een demobilisatie van het maatschappelijk bewustzijn worden genoemd?

'Ik zou de term "demobilisatie" niet willen gebruiken. Als er al sprake was van mobilisatie van het maatschappelijk bewustzijn, duurde die hooguit vier à vijf maanden aan het begin van de oorlog. Daarna waren er periodiek wel wat pieken, maar een echte mobilisatie is er nooit geweest.

Het is eerder een gedwongen reflectie op de oorlog. Een heel belangrijke factor, die al sinds halverwege vorig jaar toeneemt: de gevolgen van de oorlog hebben vrijwel iedereen geraakt. Slechts ongeveer 10% van de bevolking heeft er in het geheel geen last van. Alle anderen zijn op een of andere manier met de gevolgen geconfronteerd — problemen met mobiele communicatie, vliegvelden die gesloten zijn, treinen die niet rijden, eindeloze stroomonderbrekingen, beschietingen van bijna het halve land, en militaire mobilisatie.

Overigens speelde er een seizoensfactor die de daling van de steun voor de "speciale militaire operatie" in februari en maart aanzienlijk beïnvloedde, toen het nog koud was: het uitvallen van de verwarming. Er is sprake van een geleidelijke ineenstorting van de infrastructuur, en mensen kunnen niet anders dan dit met de oorlog in verband brengen.

De verslechtende financiële situatie is de meest invloedrijke factor. We begonnen dit in 2023 te meten bij 15%, en vandaag de dag is het aandeel van degenen die er financieel op achteruit zijn gegaan 40%.

En natuurlijk alle digitale ontberingen: blokkades van berichtenapps en VPN, het uitschakelen van mobiel internet, de irritante dwang om "MAX" te gebruiken. Het verstoort het innerlijke, persoonlijke, dagelijkse leven. WhatsApp was een onderdeel van het leven voor mensen, inclusief ouderen. Telegram is de basis van communicatie en zakelijke activiteiten.

Mensen zijn het gemak van communicatie kwijtgeraakt: de mogelijkheid om elkaar op elk moment te bellen, iets door te sturen. Het zijn niet de drone-aanvallen, maar de constante frustraties in het dagelijks leven die een fundamenteel verschil maken. En van alle negatieve reacties op de "speciale militaire operatie" is die digitale factor het meest wijdverspreid.'

Tegen de achtergrond van de oorlogsmoeheid en de verslechtering van het leven registreren zelfs regeringsgezinde sociologische diensten — VTsIOM en FOM — een daling van de populariteit van Poetin. Wat is er aan de hand?

'Niet alleen de ratings van Poetin, ook alle andere indicatoren van loyaliteit aan de macht dalen gestaag: de waarderingen van het buitenlands, binnenlands, economisch en sociaal beleid. Dat deze dynamiek geen toeval is bleek uit het feit dat zelfs de "teflon"-ratings van Poetin, die lange tijd stabiel bleven onder alle omstandigheden — economische ontwikkelingen, [de Oekraïense bezetting van] Koersk, beschietingen van Belgorod, stagnatie aan het front, wat dan ook — nu zijn gedaald.

Er is niet één specifieke reden. Veel factoren zijn bij elkaar gekomen. Ik heb de samenloop van omstandigheden eerder al een "perfecte storm" voor de populariteit van Poetin genoemd. Het is één ding als een rating gedurende twee of drie weken daalt, zelfs aanzienlijk, en zich daarna herstelt. Het is iets anders wanneer we een curve zien die al enkele maanden gestaag naar beneden gaat. Zie het als een modderstroom: die is vrijwel onmogelijk te stoppen. Om de situatie te keren, moet er een einde aan de oorlog komen.'

Nu voelt Poetin zich geroepen uit te leggen waarom de economie verslechtert. Hij zegt zelfs dat het aan het weer ligt, en aan te veel feestdagen. Is het zo erg dat hij zich nu moet verantwoorden?

'Nou ja, het weer en de feestdagen zijn geen excuses. Poetin krijgt de vraag gesteld, en wij stellen die vraag ook aan respondenten, en ongeveer 60% van de mensen zegt dat de economie is verslechterd door de "speciale militaire operatie" (slechts 11% antwoordt dat de situatie is verbeterd). Er heerst een gevoel dat het pessimisme nu alleen nog maar zal toenemen. Het is de vraag of die gegevens ook bij Poetin terechtkomen. Wie in het Kremlin heeft behoefte aan zulke cijfers?'

Kunnen we stellen dat Poetin in de val zit? De oorlog voortzetten wordt steeds moeilijker, maar hem beëindigen is ook onmogelijk, want dan wordt het moeilijker om de samenleving onder controle te houden.

'Poetin kan de oorlog niet stoppen, maar niet omdat hij bang is voor onrust onder de bevolking. Het is nauwelijks voor te stellen wie zulke conclusies zou trekken. Onrust onder de bevolking is zeker niet de belangrijkste belemmering.

Het ziet er allemaal naar uit dat de oorlog de eindhalte van zijn trein is. Daar voorbij zijn er alleen maar problemen: militairen die van het front komen, de siloviki [hardliners uit de veiligheidsdiensten, red.], niet-loyale elites, en dat alles zonder de mogelijkheid om de noodtoestand te gebruiken. Vanuit het oogpunt van de bevolking zijn er geen belemmeringen om de oorlog te beëindigen. Ik denk dat Poetin überhaupt weinig nadenkt over die relatie. Hij is gewend te denken dat het volk van hem houdt, ook al is dat steeds minder het geval. Ongetwijfeld een deuk in zijn zelfbeeld, maar veel veranderd het niet want de repressiemachine staat klaar om onrust de kop in te drukken.

Blijkbaar is het beëindigen van de oorlog de enige manier voor Poetin om zijn ratings te verbeteren. Maar daarmee is het niet voorbij: er zal iets gedaan moeten worden aan de terugkerende militairen, de werkloosheid, de economie, en tal van andere problemen.

Maar vragen we mensen naar de toekomst, dan zien zij de positieve gevolgen van het beëindigen van de oorlog duidelijker dan de negatieve. Op het stoppen van de oorlog zal naar verwachting een massale positieve reactie volgen. Voor een tijdje zal dat volstaan.

Wanneer we de vraag stellen: "Welke gevoelens zou u ervaren als de oorlog morgen stopt?" — dan zijn de belangrijkste emoties blijdschap, opluchting en hoop op een terugkeer naar een normaal leven. Ongeveer 18% zegt teleurgesteld te zullen zijn vanwege niet bereikte doelen. Maar dat is, laten we zeggen, een overkomelijke teleurstelling. Zelfs voor die 15–17% die vurig verlangt naar de "overwinning", en die een tijdje verontwaardigd zal zijn, laten de data zien: ook zij zijn onder bepaalde omstandigheden bereid vrede te accepteren.'

Wat zeggen de Oekraïense en Russische samenlevingen over de Donbas, die een belangrijke rol speelde in het onderhandelingsproces?

'In Rusland is de Donbas specifiek voor Poetin van waarde, niet voor de bevolking. Voor Poetin is de Donbas een symbolische trofee. Het is een principekwestie, een manier om "gezichtsverlies te voorkomen". Vanuit het oogpunt van de Oekraïners heeft de Donbas ook een militair-pragmatische waarde, en slechts deels een symbolische waarde. De gebieden die Poetin maar niet "te pakken krijgt" zijn niet alleen maar 8.000 à 9.000 vierkante kilometer en 200.000 inwoners. Vanuit militair oogpunt is het een hoogtechnologische, goed uitgeruste verdedigingslinie. Er zijn versterkingen gebouwd die de Russische troepen tegenhouden. Dankzij het terrein en de fortificaties lukt het de Oekraïners om deze posities met relatief kleine eenheden vast te houden. Het opgeven van de Donbas zou gelijk staan aan het vrijwillig aanvoeren van een wagon vol wapens voor de vijand. Stelt u zich voor: aan alle troepen die daar letterlijk op leven en dood deze sterke fortificaties hebben gebouwd, moet worden verteld dat zij hun spullen moeten pakken en uit die gebieden moeten vertrekken.

'De waarde van de Donbas voor de Russische bevolking is aanzienlijk lager dan de machthebber verkondigt'

De stemming onder de troepen in Oekraïne is een extreem invloedrijke factor in de besluitvorming. Ook omdat het leger geen gevangenis is; er is mobiele verbinding, en de burgerbevolking weet heel goed wat de militairen denken. Voor militairen zou het opgeven van de Donbas een mes in het hart zijn. Dat is een totaal andere vorm van symbolische waarde: niet voor één persoon aan de top, maar voor duizenden mensen die daar hebben gevochten en nog steeds vechten.

Wat de Russen betreft: hoe je hen ook vraagt naar de Donbas — of je ze nu de keuze geeft: de bevrijding van Koersk of het voortzetten van het offensief in de Donbas, of je vraagt hen naar mobilisatie om de Donbas in te nemen — het resultaat is steeds hetzelfde: de Donbas is voor de Russen niet dusdanig van waarde dat zij daarvoor een nieuwe mobilisatie zien zitten of, ten tijde van de [Oekraïense] invasie in Koersk, de oblast Koersk niet zouden bevrijden. De waarde van de Donbas voor de Russische bevolking is aanzienlijk lager dan de machthebber verkondigt.'

In het onderzoek gebruikte u een scenario-benadering — waarbij mensen geen afzonderlijke voorwaarden krijgen voorgeschoteld, maar meteen een heel 'pakket' voorwaarden voor een mogelijke overeenkomst. Wat is het verschil met afzonderlijke vragen?

'Het is zinloos om iemand een vraag te stellen als: "steunt u een wapenstilstand?" of "zou u willen dat de oorlog eindigt?". Zinloos, omdat we diegene dan niet in een realistische situatie plaatsen. We vragen dan namelijk niets voor die wapenstilstand, geen enkele prijs. Natuurlijk zouden we dan cijfers van tegen de 80% "ja" krijgen.

Er moet op z'n minst een kleine prijs betaald worden. Wanneer we vragen: "Zou u willen dat er volgend jaar een wapenstilstand komt met Oekraïne met wederzijdse concessies?" — dan antwoordt 64% bevestigend, in plaats van 80%.

Een scenario werkt nog nauwkeuriger. We maken voor de respondent het onderhandelingsproces tastbaar: we vertellen dat er over een pakket voorwaarden wordt gesproken, dat men niet selectief kan shoppen in losse punten. Diegene moet het scenario ofwel in zijn geheel accepteren, ofwel verwerpen. Dit activeert een andere manier van denken. In de pilots merkten we dat mensen begonnen te redeneren: "Wel Donbas, geen Donbas… Maar als de VS ons garanties geven, laat die Donbas dan maar zitten". Een innerlijke onderhandeling komt op gang. En dat is cruciaal, want dat is precies hoe een echt compromis werkt.'

Hoe zou een realistisch scenario voor een wapenstilstand eruit kunnen zien, met inachtneming van al uw data?

'De eerste parameter is territorium, en in dit geval betreft dat de Donbas. Voor beide partijen is het het meest acceptabel als de grens langs de militaire contactlijn loopt. Een gedemilitariseerde zone kon onder zowel de Russische als de Oekraïense respondenten op een vrij hoge mate van acceptatie rekenen, dus dat is ook een mogelijke optie.

Een andere belangrijke uitkomst: de Russen zijn bereid om de eis op te geven dat Oekraïense troepen de Donbas verlaten en Rusland de controle krijgt over de gehele oblast Donetsk, in ruil voor garanties dat Oekraïne niet toetreedt tot de NAVO.

De tweede en belangrijkste parameter is veiligheid. Daarin zou een clausule kunnen passen dat Oekraïne afziet van zijn aspiraties om toe te treden tot de NAVO, in ieder geval voor een bepaalde termijn — bijvoorbeeld "20 jaar". Voor de Oekraïners is het lidmaatschap van de NAVO niet zo'n belangrijke factor: momenteel biedt het geen concrete garanties, en het is volkomen duidelijk dat — zelfs zonder rekening te houden met het verlies aan samenhang tussen de transatlantische partners — de positie van sommige NAVO-landen en vooral de VS zodanig is dat toetreding tot de NAVO er voor Oekraïne niet in zit. Oekraïners zijn heel pragmatisch ingesteld: voor hen staat de materiële versterking van de eigen defensiecapaciteiten voorop, niet een onvoorspelbaar vooruitzicht op een lidmaatschap van een zwakker wordende alliantie.

Oekraïense militairen hangen anti-dronenetten in de buurt van Slovjansk, nabij de frontlinie. Foto: Tommaso Fumagalli / ANP / EPA

Zowel de Europese landen als de VS zullen de garanties moeten gaan bewaken. De VS zijn voor Rusland nodig als bewaker van de afspraken, omdat de Russen de afgelopen vier jaar een negatieve houding ten opzichte van Europa hebben aangenomen. Europa heeft een onmiskenbaar pro-Oekraïense positie ingenomen, en voor Rusland zullen alleen Europese garanties niet voldoende zijn. Voor Oekraïne zijn daarentegen alleen Amerikaanse garanties niet voldoende, vanwege het wantrouwen jegens Trump. De VS en de Europese landen zullen elkaar dus in evenwicht moeten houden. En er zal moeten worden voorzien in een of andere vorm van controle op de naleving van de wapenstilstand.

De derde parameter is de geleidelijke opheffing van de sancties tegen Rusland. Ik had niet gedacht dat dit echt zo belangrijk zou blijken te zijn. De crux zit 'm hier in de betekenis van "geleidelijk". Voor de Russen gaat dit om de sancties waarvan opheffing inmiddels wel een noodzaak is geworden. Lange tijd was het standpunt: "wij maken ons geen zorgen, de importvervanging zal opbloeien". Nu zien mensen dat de importsubstitutie slecht werkt. Er worden Chinese auto's geïmporteerd, maar zonder service, en er is niemand om ze te repareren.

Voor de Oekraïners betekent "geleidelijk" dat er voorwaarden zullen moeten zijn, dat de sancties niet voor iedereen worden opgeheven, dat de directe betrokkenen bij de oorlog gesanctioneerd blijven. Voor hen klinkt dit als hoop op rechtvaardigheid.

De vierde parameter is het herstel van de economie van Oekraïne op kosten van de westerse landen. Dit punt bleek ook voor beide partijen voordelig. Oekraïners, die ondanks de zware omstandigheden nadenken over hun naoorlogse toekomst, begrijpen dat vredesverdragen gewoonlijk een pakketovereenkomst bevatten en dat zij op hulp kunnen rekenen. De meeste Russen zien dit als een mogelijkheid om te ontkomen aan aanzienlijke herstelbetalingen, hoewel sommigen hun irritaties uitten.'

De Russen zijn 'verdoofd'. En de Oekraïners?

'Hierin zit er een enorm verschil met de Russen. Bij de Russen zien we een hoge mate van onzekerheid. Respondenten zeggen: "Ik zou heel graag willen dat de oorlog stopt, maar het is zo moeilijk om me dat voor te stellen dat ik niet eens over de toekomst kan nadenken".

Onder Oekraïners is de stemming heel anders. Zij denken na over de toekomst, zij plannen vooruit. Een zeer aanzienlijk deel van de Oekraïners die in het buitenland wonen, wil terugkeren. Zij hebben twee voorwaarden voor terugkeer: veiligheid, dat wil zeggen het einde van de oorlog, en een echte strijd tegen corruptie — vijand nummer één voor de Oekraïners.

Ondanks de uiterst zware omstandigheden denken de Oekraïners onvergelijkbaar veel meer dan de Russen na over wat er hierna zal gebeuren, en juist dat maakt de kwestie van rechtvaardigheid van de voorwaarden van de wapenstilstand zo gevoelig.'

Veel experts zeggen dat Rusland het vizier na een mogelijke wapenstilstand met Oekraïne zou kunnen richten op de Baltische staten, omdat de logica van het regime een voortdurend conflict vereist. De populariteit van Poetin daalt. In de afgelopen jaren lukte het hem zijn ratings op te krikken met behulp van externe agressie. Is het, gezien de oorlogsmoeheid van de Russen, reëel om hen via propaganda een nieuwe oorlog te 'verkopen'?

'Los van de waarschijnlijkheid van zo'n scenario, hebben we het nu over hoe mensen dat zullen opvatten, toch? Het antwoord is eenduidig: nee. Alle middelen die voorhanden waren om mensen te 'betoveren' voor de oorlog, om hen te mobiliseren, zijn uitgeput. Alles wat daarna gebeurt, verslechtert de situatie alleen maar.

Vanuit propagandaoogpunt werd de oorlog tegen Oekraïne lang voorbereid. De anti-Oekraïense, anti-NAVO en anti-westerse retoriek werd over een periode van jaren steeds verder opgevoerd. Poetin heeft twee symbolische uitgangspunten aangewend: de Donbas, en de NAVO als de belichaming van de externe vijand. Maar zelfs met die jarenlange voorbereiding is het niet gelukt bij de Russen het gevoel op te wekken dat dit "hun oorlog" is, dat die "rechtvaardig" is. Een "volksoorlog" is niet van de grond gekomen.

Voor de Baltische staten moet een apart verhaal worden bedacht. Natuurlijk kan men een of andere provocatie in scène zetten— een "Baltische militaire dreiging", de "ontdekking van een chemische fabriek" of iets in die trant. Maar dat zal niet op dezelfde manier werken als jarenlange, wijdverspreide propaganda. Bovendien kunnen de Baltische landen vanwege hun omvang niet zo'n grootschalig vijandbeeld oproepen. Zelfs de oorlog in Oekraïne werd gerationaliseerd door te claimen dat het geen oorlog is met Oekraïne, maar "met de gehele NAVO", een "beschavingsoorlog met het Westen".

Ik kan me niet voorstellen hoe men na meer dan vier jaar oorlog, met een zinloosheid waarvan iedereen emotioneel is uitgeput, nog een oorlog kan beginnen, zonder rampzalige gevolgen voor de machthebbers. De mensen zitten te wachten op het einde van de oorlog, niet op het verplaatsen ervan naar elders. Dat kunnen ze simpelweg op geen enkele manier begrijpen of steunen.'

Wanneer de oorlog eindigt, kunnen we er dan vanuit gaan dat Rusland voor langere tijd genezen is van oorlog?

'Rusland heeft geen genezing nodig, omdat de Russen niet de beslissing hebben genomen om deze oorlog te beginnen. Die beslissing werd van bovenaf opgelegd. Wanneer we vragen stellen gericht op de individuele perceptie — wat er met iemand persoonlijk gebeurt, met zijn gezin, met zijn stad — dan domineert altijd het persoonlijke aspect.

Nogmaals, wat de propaganda en het gehele verloop van de oorlog niet is gelukt, is het onderdrukken van het gevoel bij de overgrote meerderheid dat dit "andermans oorlog is, die door de staat is ontketend". "Dit is niet mijn oorlog" is in feite het belangrijkste antwoord wanneer we vragen wat de "speciale militaire operatie" is.

Aangezien een volksoorlog niet van de grond is gekomen, zal welke nieuwe oorlog dan ook een herhaling lijken van een vreemde oorlog. En alle negativiteit die zich in de vier jaar van deze oorlog heeft opgebouwd, zal zich direct manifesteren in de volgende.

Er is een treffend voorbeeld van het gebrek aan emotionele steun voor de "speciale militaire operatie" uit ons onderzoek van eind 2022. Een vrouw uit het Verre Oosten, monter, overtuigd, zo'n vrolijke Poetin-aanhanger, militaristisch ingesteld. Als je naar haar luistert, gaat alles "de goede kant op". De interviewer had haar al gedag gezegd, maar de vrouw hangt niet op en zegt plots: "Twee weken geleden is dus de zoon van mijn buurvrouw gedood. En sowieso liggen al onze ziekenhuizen vol met gewonden". Ze vertelt dit met een heel andere, terneergeslagen stem. Die twee niveaus — het "statelijke", externe en het "persoonlijke", interne — bestaan daadwerkelijk naast elkaar in het bewustzijn, en dat kan ons misleiden. Maar analyse laat zien dat het persoonlijke altijd wint.'

Dit interview werd oorspronkelijk in het Russisch gepubliceerd op Republic.