De laatste onafhankelijke krant van Rusland, Novaja Gazeta, heeft na 33 jaar haar werkzaamheden definitief moeten staken. Volgens Andrej Archangelski volgt het Kremlin daarmee een eeuwenoude Russische traditie om in tijden van oorlog het vrije woord te smoren. Wat nu?
Hoofdredacteur Sergej Sokolov haalt bij de gedwongen ontruiming van het kantoor van Novaja Gazeta de portretten van vermoorde medewerkers van de muur. Foto: Tatyana Makeyeva / ANP / AFP
Onafhankelijke publicaties de nek omdraaien is een oude traditie in Rusland. Doorgaans vallen zulke golven van repressie samen met oorlogen of burgerlijke revoluties in Europa. Zodra Russische machthebbers hun positie bedreigd zien of een beroep doen op militarisering, proberen ze als eerste het vrije woord uit te schakelen. Onder tsarina Catharina II (eind achttiende eeuw) werden tijdschriften gesloten die kritiek leverden op de lijfeigenschap, en werden auteurs gearresteerd of verbannen. Onder tsaar Nicolaas I (1825–1855) werden verschillende onafhankelijke maatschappelijk-politieke en literaire bladen gedwongen de deuren sluiten ('Telegraaf van Moskou', 'Telescoop', 'de Europeaan' en 'Literaire Gazet'). De periode van 1861 tot 1917 was relatief vrij voor de pers. Maar na de bolsjewistische staatsgreep verbood de Sovjetmacht met een van haar eerste decreten alle alternatieve uitgaven: vanaf dat moment tot halverwege de jaren tachtig was een afwijkend geluid in de gedrukte pers ondenkbaar.
Door af te rekenen met Novaja Gazeta herhaalt Poetin deze traditie van tsaren en Sovjetdictators. Hij sluit niet zomaar een krant, maar vernietigt maniakaal de herinnering aan de vrijheden van de afgelopen dertig jaar, waarvan Novaja Gazeta het symbool was. Natuurlijk bestaan er in Poetins Rusland nog zogeheten zakenkranten (zoals Kommersant), maar die ‘overschrijden de rode lijnen niet’ (zoals een Poetin-functionaris in 2018 de lijst met voor het Kremlin onwelgevallige onderwerpen noemde). In de 21e eeuw is het een utopie om de vrijheid van meningsuiting volledig uit te roeien, maar in Rusland houdt men wel van utopieën.
Een krant die rechten verdedigt
Novaja Gazeta heeft 33 jaar bestaan. Haar geschiedenis laat zich opdelen in twee fasen.
Van 1993 tot in de jaren nul was het een invloedrijke democratische krant. De redactie schreef over corruptie in het Kremlin, politiegeweld, onrechtmatige arrestaties en verkiezingsfraude. Maar het hoofdthema voor Novaja Gazeta werd de koloniale oorlog in Tsjetsjenië. De krant leverde scherpe kritiek op het besluit van president Boris Jeltsin om in december 1994 troepen naar Tsjetsjenië te sturen (ere wie ere toekomt: de president vervolgde de krant niet). Correspondenten beschreven de gevolgen van de tapijtbombardementen en beschietingen op de stad Grozny; in de jaren negentig eiste de redactie dat het bloedvergieten werd gestopt en dat er vredesonderhandelingen kwamen. Tegelijkertijd groeide de krant uit tot een maatschappelijk instituut op het gebied van mensenrechtenverdediging, omdat journalisten zich bezighielden met het vrijkrijgen van gijzelaars, krijgsgevangenen en later politieke gevangenen. De krant wist meer dan honderd soldaten en gijzelaars uit gevangenschap terug te halen; voormalig majoor in het Russische leger Vjatsjeslav Izmajlov werkte als commentator voor de krant en hielp daarbij.
Verslaggevers van Novaja Gazeta waren de eersten in Rusland die zich toelegden op onderzoeksjournalistiek. Die traditie werd later voortgezet door Aleksej Navalny en zijn Anti-Corruptiefonds (FBK), en door tal van andere moderne projecten.
Poetin vernietigt maniakaal de herinnering aan de vrijheden van de afgelopen dertig jaar, waarvan Novaja Gazeta het symbool was
Onder Poetin nam de invloed van de vrije pers razendsnel af en speelde Novaja Gazeta veeleer een symbolische rol: ze was een eiland van vrijheid van meningsuiting en een instituut van burgerlijke betrokkenheid. Voor Poetins machthebbers werd Novaja een vijand en doelwit van vervolging, maar tot 2022 durfde Poetin de krant niet de nek om te draaien. Novaja veroordeelde de invasie in Oekraïne en publiceerde drie reportages van de hand van correspondent Jelena Kostjoetsjenko vanuit Oekraïne. Zoiets kon Poetin natuurlijk niet toestaan.
Op 28 maart 2022 kondigde Novaja aan haar werk op te schorten vanwege nieuwe repressieve wetten (het verbod op het gebruik van het woord ‘oorlog’). In datzelfde jaar werd de licentie van de krant ingetrokken en de website geblokkeerd. Sinds begin 2024 gaf de redactie Novaja Gazeta. Zjoernal (‘Novaja Gazeta. Tijdschrift’) uit in een oplage van 999 exemplaren (de maximaal toegestane oplage die zonder officiële mediaregistratie mag worden verspreid). Zoals de medewerkers zelf schrijven, hielden zij Novaja sinds 2022 ‘in stand om principiële redenen’.
In september 2026 werd de krant bestempeld als ‘buitenlands agent’ (medeoprichter en Nobelprijswinnaar Dmitri Moeratov werd al in september 2023 tot buitenlands agent verklaard). Op 28 oktober 2026 werd de sluiting van het Moskouse kantoor van de krant aangekondigd, waar de redactie de afgelopen 29 jaar had gewerkt. Op 30 oktober 2026 maakte Novaja bekend haar activiteiten volledig te staken. Novaja Gazeta en radiozender Echo Moskvy verenigden de harde kern van het democratisch gezinde antioorlogspubliek in Poetins Rusland. Nu, na vijf jaar oorlog, vreest het regime opnieuw elke afwijking van de staatslijn.
Medeoprichter en Nobelprijswinnaar Dmitri Moeratov haalt het kantoor van Novaja Gazeta in Moskou leeg. Foto: Tatyana Makeyeva / ANP / AFP
Taal als wapen
Voor Nederlandstalige lezers verdient de unieke journalistieke taal waarin Novaja Gazeta schreef uitleg. Het genre is opiniërende journalistiek, maar je kunt het ook de taal van burgerlijke betrokkenheid of morele onrust noemen. De journalisten van de krant verbergen hun gevoelens en hun persoonlijke houding ten opzichte van de gebeurtenissen niet. Deze taal ontstond in de Sovjetpers tijdens de perestrojka, halverwege de jaren tachtig. Het symbool van de perestrojka-pers, het tijdschrift Ogonjok (‘Vlammetje’), waar ik twintig jaar heb gewerkt, was de grondlegger van deze traditie. Het is journalistiek die lezers niet alleen aan de feiten herinnert, maar ook aan waar de grens loopt tussen goed en kwaad.
In de jaren negentig, toen westerse mores hun intrede deden in de Russische pers, won de taal van de zakelijke journalistiek het: droge feiten, cijfers en rationele argumenten. Destijds gold het idee dat ‘de lezer het zelf wel begrijpt’ – je hoeft hem geen morele preken te geven, hij ‘komt er zelf wel uit’. Dat argument klinkt logisch, maar houdt er geen rekening mee dat de post-Sovjetmens, met zijn lange totalitaire ervaringen, geen universele morele overtuigingen bezit. Rationele journalistiek leerde deze post-Sovjetlezer aan om de wereld met cynisme te bekijken en elke verschrikking als ‘normaal’ te accepteren. Hoe paradoxaal ook, de zakelijke journalistiek in Rusland heeft de lezer onverschilligheid aangeleerd. De doorsnee lezer van een zakenkrant las koeltjes hoeveel mensen er gisteren waren omgekomen, at zijn ontbijt op en ging naar zijn werk.
Toen westerse mores hun intrede deden in de Russische pers, won de taal van de zakelijke journalistiek het, en die maakte de lezer onverschillig
Novaja Gazeta sprak niet alleen het verstand aan, maar ook het burgergevoel van de lezer. Idealiter leerde deze vorm van journalistiek de post-Sovjetlezer om morele verontwaardiging om te zetten in politieke actie. Maar de taal die Novaja bezigde was in die tijd (in de jaren negentig en nul) al een uitzondering, en Poetins regime begon burgerlijke betrokkenheid op grote schaal te blokkeren. Tijdens de laatste grote protesten in 2011–2012 gingen in de grote steden weliswaar lezers van Novaja en luisteraars van Echo Moskvy de straat op, maar duizenden mensen konden niet op tegen de onverschilligheid van de miljoenen die zeiden: ‘Ik houd me niet met politiek bezig.’
Zelfopoffering
In Rusland kun je geen oppositiejournalistiek bedrijven met een negen-tot-vijf-mentaliteit. Je moet ervoor leven. De redactieleden schreven niet alleen over onrecht, maar gaven in loodzware omstandigheden het voorbeeld van zelfopoffering. Zij betaalden voor hun vrijheidsidealen met hun gezondheid en niet zelden met de hoogste prijs: hun leven. Meerdere medewerkers en auteurs van Novaja werden omwille van hun journalistieke werk vermoord: Joeri Sjtsjekotsjichin, Igor Domnikov, Natalja Estemirova, Anastasija Baboerova, en ook de advocaat Stanislav Markelov, die met Novaja samenwerkte. In 1999, bij het begin van de Tweede Tsjetsjeense Oorlog, werd Anna Politkovskaja het gezicht van Novaja met haar indringende reportages over martelingen en geweld van staatswege in Tsjetsjenië. Ze werd bedreigd, in 2004 probeerde men haar te vergiftigen en in 2006 werd ze doodgeschoten. Journalist Jelena Milasjina overleefde in 2023 op wonderbaarlijke wijze een aanslag. Het laatste collectieve risico dat Novaja nam, was het besluit om na het uitbreken van de oorlog in Rusland te blijven werken.
Had het überhaupt zin om in de jaren tien en twintig van deze eeuw de illusie van vrijheid in Rusland in stand te houden?
De paradox is dat zelfs het voortbestaan van een commercieel onafhankelijke krant (de krant draaide vanzelfsprekend uitsluitend op privaat geld) onder een autoritair regime onmogelijk is zonder compromissen met de macht. Na de sluiting van Novaja verweet een voormalig medewerker van Aleksej Navalny de krant in besloten correspondentie dat die zich had gehouden aan ‘de spelregels van Poetins macht’. Natuurlijk was de leiding van Novaja Gazeta ook tot 2022 gedwongen geweest compromissen te sluiten met het Kremlin. De vraag is: waarvoor? Had het überhaupt zin om in de jaren tien en twintig van deze eeuw de illusie van vrijheid in Rusland in stand te houden, of had de krant toen al moeten sluiten? Alleen de geschiedenis zal het antwoord op die vraag kunnen geven. Misschien is dankzij die compromissen wel een nieuwe generatie lezers opgegroeid die zich vandaag tegen het Poetin-regime verzet.
Niet alleen een les voor Rusland
De sluiting van Novaja Gazeta is van belang: het regime van Poetin hoeft vandaag zelfs geen democratie meer te veinzen. Poetin maakt van Rusland openlijk een militaristische staat, en de meerderheid van de Russen legt zich daarbij neer. Wat staat de Russische onafhankelijke journalistiek in deze situatie te wachten? Een IJzeren Gordijn zoals tijdens de Koude Oorlog is in dit digitale tijdperk een illusie. Onafhankelijke informatie dringt nog altijd Rusland binnen, linksom of rechtsom. Sinds 2022 bestaan er redacties in ballingschap van Novaja Gazeta en Echo Moskvy, gevestigd in Europa. Die Europese tegenhanger van de ‘moederkrant’ zet de traditie van Novaja voort, zij het met andere auteurs. Als er in Rusland weer ruimte ontstaat (m.a.w. als het regime van Poetin omvalt), kan de krant opnieuw in Rusland worden uitgegeven.
Hoofdredacteur Sergej Sokolov benadrukte dat de sluiting van de Moskouse redactie niet het einde van het project betekent: ‘Novaja Gazeta is geen stuk papier, geen website. Het is een idee. Een idee en een levensdoel voor de mensen die hier werken. En dat valt niet te doden’.
De sluiting van Novaja roept ook de vraag op wat de zin is van het vrije woord, niet alleen in het totalitaire Rusland, maar wereldwijd.
Geen enkele krant kan de politiek vervangen, en dat is ook voor de Europese lezer een actueel thema
De eerste belangrijke les: het instituut van de vrije pers kan niet overleven zonder andere maatschappelijke instituties: een echt parlement, een kiesstelsel en politieke betrokkenheid. Geen enkele krant kan de politiek vervangen. Novaja Gazeta heeft gedaan wat ze kon en zelfs meer dan dat, maar het heldhaftige optreden van een paar eenlingen kan Rusland niet veranderen. En dat is ook voor de Europese lezer een actueel thema.
Het digitale tijdperk heeft de doorsnee krantenlezer de afgelopen tien jaar overal ter wereld veranderd. Het huidige mediatijdperk wordt gekenmerkt door een enorme hoeveelheid troep. Ooit was vrije informatie in de Sovjet-Unie een schaars goed. Vandaag de dag is de 'informatiemarkt' overvol en oververzadigd. Er is te veel informatie. Dat maakt het vermogen van de lezer om het kaf van het koren te scheiden belangrijker dan ooit. Die vaardigheid wordt dan wel onderwezen in lessen in mediawijsheid, maar het aantal mensen dat informatie kritisch kan verwerken wordt steeds kleiner.
De meeste nieuwsconsumenten lopen blind achter stevige kreten of trendy leuzen aan
Informatie verandert in entertainment. De meeste nieuwsconsumenten lopen blind achter stevige kreten of trendy leuzen aan, terwijl belangrijke begrippen als mensenrechten en vrijheid van meningsuiting een instrument van manipulatie worden. Hoe kan analytische journalistiek onder die omstandigheden voortbestaan, om nog maar te zwijgen van moreel betrokken journalistiek? Op die vraag is vooralsnog geen antwoord. De geschiedenis van het verzet van Novaja Gazeta is ook het verhaal van hoe democratische idealen steeds moeilijker te verwezenlijken zijn in een tijd van mondiale media, lezers die geen geduld meer hebben voor serieuze onderwerpen, en onverschilligheid tegenover het leed van anderen.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.



