Op 1 september trapten in Rusland 18 miljoen kinderen – sommigen voor het eerst – hun schooljaar af, met op het rooster nieuwe themadagen: van de geboorte van de FSB tot de ‘hereniging’ met Oost-Oekraïne. Om daar ruimte voor te maken, wordt het aantal toetsen verminderd en krijgen leerlingen minder Engels.

Leerlingen van School 12 in de Siberische stad Mariinsk achter een zogenoemde heldenbank. Alleen uitblinkende kinderen mogen hier plaatsnemen; de tafel is voorzien van portretten en biografieën van gesneuvelde soldaten. FOTO: Vkontakte

In aanloop naar de Dag van de Kennis, zoals 1 september in Rusland heet, filmde een moeder hoe haar zoon Dima zich klaarmaakt voor het nieuwe schooljaar. Ze legde zijn schoolspullen één voor één op tafel: agenda, schriften, linealen, een etui, zelfs een zakje voor binnenschoenen – in Rusland verplicht. Op elk item stond de beeltenis van president Vladimir Poetin. ‘Dima heeft het allemaal zelf uitgekozen,’ zei ze trots.

Dima’s schoolspullen sluiten naadloos aan bij het nieuwe curriculum, dat dit jaar opnieuw patriottischer en nationalistischer is geworden. Het meest in het oog springt de introductie van de Dag van de Tsjeka (20 december) als vaste themadag, ter ere van de veiligheidsdiensten. Die dag wordt voortaan gevierd met ideologisch gekleurde activiteiten - een expliciete erkenning van de geheime diensten en hun vermeende heldendom. De datum is niet toevallig: op 20 december 1917 werd de Tsjeka opgericht – de voorloper van eerst de KGB en uiteindelijk de FSB – die al snel uitgroeide tot een van de meest gevreesde staatsinstellingen.

‘Hereniging’

Ook andere politiek beladen themadagen zijn toegevoegd, zoals de ‘hereniging’ met de bezette gebieden in Oekraïne op 30 september. Die datum markeert de annexatie van Cherson, Zaporizja, Donetsk en Loehansk in 2022 – destijds, en ook nu nog, niet volledig onder Russische controle. Daarnaast wordt dit jaar op scholen groots de tachtigste verjaardag herdacht van acteur, regisseur en propagandist Nikita Michalkov, bekend om zijn nationalistische thema’s.

Het aantal uren geschiedenis, toch al fors in Rusland, is bovendien verder uitgebreid. Dit in tegenstelling tot Engelse les, dat voor kinderen in de klassen vijf tot en met zeven (vergelijkbaar met groep 7 tot en met de brugklas in Nederland) is teruggebracht naar twee uur per week. 

Intussen wordt in sommige regio’s, waaronder Moskou, geëxperimenteerd met de invoering van de ‘superapp’ Max in het onderwijs. Contact tussen ouders en school mag daar alleen nog via dit programma verlopen, dat in opdracht van het Kremlin is ontwikkeld. Max wordt gepresenteerd als een alles-in-één-app voor communicatie, betalingen, overheidsdiensten en andere functies, vergelijkbaar met de Chinese app WeChat. Critici waarschuwen echter dat Max vooral een instrument is voor staatscontrole, omdat de app uitgebreide toegang vraagt tot persoonsgegevens, locatie, contactlijsten en zelfs camera en microfoon.

Stokpaardje

Het benadrukken van patriottisme en militarisme in het onderwijs is al decennialang een stokpaardje van Poetin. Al in 2000, zijn eerste jaar als president, stelde hij dat ‘het zorgvuldig omgaan met de geschiedenis van ons land en de militaire roem van onze vaders en grootvaders de eerste en absoluut noodzakelijke stap is naar de opbouw van een vernieuwd, sterk en stabiel Rusland.’

Sindsdien, en zeker na de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022, is deze doctrine steeds verder doorgevoerd. Kinderen hijsen wekelijks de vlag en zingen het volkslied. Ze leren uit nieuwe geschiedenisboeken waarin de oorlog tegen Oekraïne wordt gerechtvaardigd. In 2024 kwamen er voor middelbare scholieren vakken bij als ‘bediening en onderhoud van een kalasjnikov en twee soorten handgranaten’ en ‘gezinsstudies’, waarin het belang van traditionele familiewaarden centraal staat.

‘Rijke geschiedenis van ons Vaderland’

De nationalistische ondertoon ontbrak ook dit jaar niet in Poetins jaarlijkse schoolboodschap. Hij begon met de opmerking dat alle volwassenen zich nog de spanning van hun eerste schooldag kunnen herinneren, om vervolgens de jongste leerlingen toe te spreken: ‘Ik ben ervan overtuigd dat jullie allemaal met enthousiasme de rijke geschiedenis en cultuur van ons Vaderland zullen ontdekken.’ Terloops merkte hij op dat er in de afgelopen zes jaar 1.800 scholen zijn bijgebouwd, ‘ook in Donbass en Novorossija, onze historische gebieden.’ 

Van de 18 miljoen kinderen die in Rusland onderwijs volgen, zitten er ongeveer 590.000 op scholen in door Rusland bezette delen van Oekraïne. Het zijn in feite Oekraïense scholen die onder controle van de bezetter staan. Vlak na de bezetting werkten veel van deze scholen nog volgens de Oekraïense regels. Sinds dit jaar is dat officieel verboden en zijn ze volledig ondergebracht in het Russische curriculum. Het onderwijzen van de taal Oekraïens is daarbij volledig uitgesloten.

Daarnaast nemen steeds meer scholen, naast het officiële programma, eigen initiatieven om patriottisme en respect voor het leger bij te brengen. Via een project van regeringspartij Verenigd Rusland kunnen zij een ‘heldenbureau’ bestellen: een tafeltje met op het blad foto’s en biografieën van gesneuvelde soldaten, waarachter de beste leerlingen een ereplek krijgen. ‘Met zulke voorbeelden moeten we kinderen respect voor de geschiedenis en liefde voor het vaderland bijbrengen’, verklaarde burgemeester Ruslan Bolotov van de Siberische stad Irkoetsk, toen daar in 2023 voor het eerst zulke tafels in gebruik werden genomen.

Ook gastlessen van veteranen, waarin zij hun oorlogservaringen uit eerste hand delen, zijn inmiddels in het hele land een vast onderdeel van het onderwijs geworden.

Overbelast

De nieuwe vakken, gastlessen en themadagen, die gewoon naast taal, rekenen en sport komen te staan, hebben echter ook een keerzijde: Russische kinderen raken overbelast. Het Russische onderzoekscentrum VCIOM meldde in mei dat bijna de helft van de bevolking het schoolprogramma te zwaar vindt. Voorzitter Vjatsjeslav Volodin van de Doema, het Russische parlement, deed alsof hij de zorgen serieus nam en pleitte voor verlichting. Inmiddels zijn schooldagen formeel beperkt tot de periode tussen acht uur ’s ochtends en zeven uur ’s avonds, en is met ingang van dit schooljaar het aantal toetsen fors teruggebracht.

Of dat structureel verlichting brengt, valt te bezien. Voor volgend schooljaar is al een nieuw vak aangekondigd voor de vijfde tot en met de negende klas (voor kinderen van circa elf tot vijftien jaar). Zij krijgen dan verplicht het vak Geestelijk-morele cultuur van Rusland, waarin ze leren over het leven, de opvattingen en heldendaden van prominente figuren uit de Russische geschiedenis – inclusief militaire helden.

Journaliste Jelena Trifonova, redacteur bij het dissidente platform People of Baikal en sinds de invasie uitgeweken naar Letland, vraagt zich af wat verregaande patriottisering en militarisering uiteindelijk met kinderen doet. ‘Er gebeuren nu ronduit krankzinnige dingen’, zegt ze. ‘Het leger neemt letterlijk scholen onder zijn hoede.’