‘Stop alle oorlogen nu!’ Met die woorden nam de Russische videograaf Pavel Talankin zondagnacht in Los Angeles een Oscar in ontvangst voor Mr. Nobody Against Putin. Wereldwijd wordt de winst voor zijn documentaire over de militarisering van het Russische onderwijs als verdiend beschouwd – behalve in Rusland en Oekraïne.

Russische voormalige schooldocent Pavel Talankin, maker van Mr. Nobody Against Putin. Foto: ANP / Angela Weiss / AFP

De jaarlijkse Oscaruitreikingen zijn doorgaans groot nieuws in Rusland. Voor de kijkers van de door de staat gecontroleerde zenders Perviy Kanal, Rossija 1 en NTV was er maandagochtend echter belangrijker nieuws: het succes van de Russische ploeg op de Paralympische Spelen in Italië, de twaalfde verjaardag van de 'hereniging' met het Oekraïense schiereiland de Krim en een verslag van de wereldbeker ritmische gymnastiek in Turkije.

Sinds de première vorig jaar hanteert het Kremlin de tactiek van het doen alsof de film en Talankin niet bestaan. In plaats van hem de gevreesde status van 'buitenlands agent' te geven – wat hem paradoxaal genoeg enige officiële erkenning zou verlenen – wordt hij in Rusland botweg doodgezwegen. Op zijn voormalige school werd collega's verteld: 'Deze persoon bestaat niet meer. Neem geen contact met hem op.'

Propagandabeelden doorgespeeld

Talankin kon zijn documentaire maken dankzij zijn baan op School nr. 1 in de arme Oeralstad Karabasj, de school waar hij ooit zelf leerling was en later aan de slag ging als evenementencoördinator. Na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne in 2022 kreeg hij de taak om vast te leggen of leraren het verplichte propagandacurriculum van het Kremlin trouw uitvoerden.

Die beelden speelde hij in het geheim door aan de Amerikaanse regisseur David Borenstein, met wie hij de film maakte. Pas toen de montage voltooid was, drong het tot Talankin door dat de film alleen kon verschijnen als hij Rusland zou verlaten. En zo geschiedde.

Van zwijgen tot herframing

Ook de geschreven pers in Rusland worstelde maandag met de berichtgeving. Staatspersbureau TASS berichtte wel over de Oscars, maar beperkte zich tot de hoofdprijzen voor beste scenario, film en acteurs. Een apart bericht werd gewijd aan de Russische animator Konstantin Bronzit, die een nominatie in de categorie ‘beste korte animatiefilm’ niet wist te verzilveren. Over het succes van Talankin en Borenstein geen woord. Ook RIA Novosti en Interfax hielden de kaken op elkaar.

Sommige media kozen voor een middenweg. Zakenkrant Kommersant en financieel medium RBK noemden de prijs wel, maar hielden de inhoud vaag: Talankin had 'vastgelegd hoe het onderwijsproces veranderde na het begin van de speciale militaire operatie in Oekraïne'.

Opvallender was de aanpak van Ura.ru, een regionaal medium uit de Oeral, dat kopte: 'Film over president Vladimir Poetin wint Oscar', een formulering die suggereert dat het om een eerbetoon gaat. Een grote regionale nieuwssite van Tsjeljabinsk, 74.ru, noemde de film ronduit 'anti-Russisch', terwijl de lokale editie van de populaire boulevardkrant Moskovski Komsomolets een bericht over de 'schandaalfilm' na publicatie weer geruisloos verwijderde.

'Te ongemakkelijk'

Kinopoisk, de Russische tegenhanger van de bekende filmsite IMDb, vermeldde de volledige lijst met winnaars wel. Maar waar bij elke andere bekroonde film wordt doorgelinkt naar biografieën of streamingdiensten, gebeurde dat niet bij Mr. Nobody. Het was bovendien de enige titel die niet in het Russisch werd vertaald. 'Te ongemakkelijk zeker, deze winst', schreef een gebruiker in de reacties, om direct de wind van voren te krijgen van Kremlingezinde reageerders.

Toen een journalist Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov maandag tijdens een persmoment vroeg naar de winst, luidde het laconieke antwoord: 'Dat kan ik niet beoordelen, want ik heb de film niet gezien. Om er commentaar op te geven, moet je op zijn minst begrijpen waar het over gaat.'

Het patroon is niet nieuw. In 2023 en 2024 werden de winnende documentaires –respectievelijk over oppositieleider Aleksej Navalny en de belegering van Marioepol door de Oekraïense regisseur Mstyslav Tsjernov – eveneens doodgezwegen. Zodra de Oscar naar een onderwerp gaat dat het Kremlin onwelgevallig is, verdwijnt Hollywood uit het nieuws.

Oekraïense frustratie

Even voorspelbaar als de Russische pogingen om de documentaire te negeren en kleineren, zijn de reacties uit Oekraïne. De pijn zit 'm er deels in dat de Oekraïense inzending voor de Oscars – Tsjernovs nieuwe documentaire 2000 Meters to Andriivka, waarin hij een Oekraïens peloton volgt op een missie om het bezette dorp Andriivka te bevrijden – het niet schopte tot de laatste vijf. In aanloop naar het Oscarseizoen gold de indringende documentaire lange tijd als favoriet, met prijzen op het Amerikaanse festival Sundance en van de Amerikaanse regisseursvakbond DGA – beide belangrijke graadmeters voor het begeerde beeldje.

Maar er speelt nog iets. Veel Oekraïense commentatoren zien de prijs als een typische westerse reflex: iedereen met kritiek op Poetin wordt al snel als held neergezet. De Oekraïense bestsellerauteur Andrij Kokotjocha omschrijft het in zijn column voor de grote nieuwssite New Voice zo: ‘De hoofdpersoon [...] was een nobody – onbekend totdat hij Rusland ontvluchtte. Daarvoor werkte hij als propagandist op een middelbare school en organiseerde hij ‘patriottische’ activiteiten – hij spoelde dus zelf de hersenen van Russische kinderen.’

Volgens recensent Maria Prymytsj van 24 Kanal, een andere grote nieuwssite, riekt de film zelfs naar propaganda – niet omdat Talankin het Kremlin verheerlijkt, maar omdat hij probeert Russen vrij te pleiten door te suggereren dat er 'goede Russen' bestaan die niets te maken hebben met de oorlog. Dat narratief snijdt voor Prymytsj geen hout: Russen tolereren Poetins regime en hebben niets gedaan om de oorlog te voorkomen.

Ook is zij zwaar teleurgesteld in de overwinningsspeeches. Het filmteam sprak tijdens de ceremonie met geen woord over de oorlog in Oekraïne, terwijl Talankin opriep alle oorlogen te stoppen — zonder te specificeren welke, of wie daarvoor verantwoordelijk is. 'Ga Mr. Nobody vooral niet bekijken', is haar boodschap.

Backstage

Het zijn woorden die her en der ook in Russische oppositiekringen klinken. De Russische journalist Aleksandr Nevzorov – in de jaren negentig een fel nationalist en sinds de grootschalige invasie een uitgesproken tegenstander van Poetin – schreef op Telegram: 'Op het podium sprak hij óf niet de juiste woorden uit, óf het werd hem verboden.' Backstage waren Talankin en Borenstein overigens feller: zij stelden dat Poetin kinderen opvoedt voor een 'toekomst van oorlog' en dat steun aan Oekraïne cruciaal is.

Het Russische onafhankelijke medium Meduza was eerder ook al kritisch over de film. Zo zou Talankin zijn oud-collega's en leerlingen ongewild hebben gefilmd en daarmee in een lastig parket hebben gebracht. Daarnaast zou de film een westers georiënteerd verhaal vertellen waarin gewone Russen worden gereduceerd tot willoze marionetten, terwijl Talankin — die tegenwoordig in Tsjechië woont — zichzelf als overwinnaar profileert.  'Zijn verhaal lijkt meer op een komedie dan op een serieus drama, vooral door de gelukkige afloop’, aldus Meduza. ‘Hij slaagde erin zijn beelden het land uit te smokkelen, de film te voltooien en daarmee onmiskenbaar succes te oogsten.'