Wat begon als een opdracht van de Russische autoriteiten, eindigde in verzet. Basisschoolleraar Pavel Talankin filmde hoe staatspropaganda zijn school in de Oeral drastisch veranderde. Hij smokkelde het beeldmateriaal Rusland uit en maakte er de documentaire Mr Nobody against Putin van, die binnenkort ook in Nederlandse bioscopen draait. Joost Bosman sprak voor RAAM met Talankin.

De Russische leraar Pavel Talankin kreeg, als schoolvideograaf, van hogerhand de opdracht alles te filmen wat er op zijn basisschool, diep in de zuidelijke Oeral, aan propaganda over de leerlingen werd uitgestort. Het materiaal plaatste de schoolleiding online als bewijs van loyaliteit aan de autoriteiten en deels ook uit overtuiging. 

Talankin (34) heeft helemaal niets met het gedachtegoed van het Kremlin. Dus deed hij iets wat zijn superieuren nooit hadden verwacht: hij vertrok uit Rusland, smokkelde duizenden uren aan beeldmateriaal het land uit en maakte samen met de in Kopenhagen wonende Amerikaanse regisseur David Borenstein de film Mr Nobody against Putin. 

De documentaire is spannend en tegelijk lichtvoetig en speelt zich af in een school in het mijnstadje Karambasj. Wanneer Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenvalt, verplicht de regering basisscholen hun leerlingen voor te bereiden op een toekomst in het leger. Talankin, een overtuigde democraat, wil het gif van de propaganda niet in de kinderen laten druppelen en verzamelt zijn pupillen geregeld in zijn werkkamer om in gesprek te gaan.

Talankin toont hoe de school verandert onder de nieuwe regels en de oorlog, en hoe leerlingen steeds terughoudender worden om hem te benaderen. Want hun jonge leraar loopt vanwege zijn kritische standpunten al snel in de gaten, al vermoeden collega’s en autoriteiten niets van zijn documentaireplannen. Hij heeft als schoolvideograaf immers opdracht te filmen en is wat dat betreft onverdacht. Niettemin moet Talankin vrezen voor zijn vrijheid - en wellicht erger. In de zomer van 2024 neemt hij de wijk uit Rusland.

Mr. Nobody against Putin viel inmiddels al meerdere keren in de prijzen, onder meer als winnaar van het gezaghebbende Amerikaanse Sundance filmfestival, en staat nu ook op de shortlist voor een Oscar-nominatie. Vanaf deze maand draait Mr Nobody against Putin in Nederlandse bioscopen. RAAM sprak in de aanloop daarnaartoe met Pavel Talankin.

Wat betekent het voor u dat de film op de shortlist voor een Oscar is beland?

‘Voor mij persoonlijk is het geweldig, ik kan het haast niet geloven. Nadat het nieuws over de film in Rusland zich verspreidde, schreven mensen me in allerlei chatgroepen. Ze zeiden: ‘We wachtten tot iemand erover zou beginnen te praten, maar we verwachtten niet dat het uit Karabasj zou komen. Want Karabasj is simpelweg de vuilnisbelt van de hele regio Tsjeljabinsk. En dan komt er vanuit dit moeras ineens een stem, een film, en een Oscarnominatie en alles wat daarmee samenhangt. Het is een prachtig voorbeeld dat wie in eigen land niet wordt begrepen en met niemand kan spreken over wat er in Rusland gebeurt, toch gehoord kan worden.’ 

Hoe kwam het contact met regisseur David Borenstein tot stand? 

‘Ik zag een bericht op Instagram van een Russisch bedrijf, dat een film wilde maken over het begin van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne en alles wat daarmee samenhangt, over hoe het werk van mensen [in Rusland] veranderd was. Ik antwoordde dat dat laatste zeker op mij betrekking had. “Laat de film over mij gaan", zei ik. “Ik heb veel materiaal en ben bereid het te delen. Laat de hele wereld zien wat hier gaande is.” Aanvankelijk toonden ze weinig interesse.  Maar kennelijk hebben ze mijn informatie binnen hun kringen gedeeld. Zo kwam ik uiteindelijk met David in contact.’

Werd de schoolleiding niet achterdochtig toen u aan het filmen was? Ze kenden immers uw kritische standpunten ten aanzien van de oorlog in Oekraïne en Vladimir Poetin. 

‘Nee, pas toen de film uitkwam begrepen ze wat ik had gedaan. En dat terwijl ik al onder politiesurveillance stond. Ze stonden een paar keer per week onder mijn flat. De Russische politie werkt op aanvraag. Als ze bijvoorbeeld opdracht hadden drie mensen uit Karabasj in de gevangenis te gooien, zouden ze meteen bij mij aankloppen. Want mijn standpunt was altijd duidelijk. 

Bovendien hadden ze misschien al door dat ik samenwerkte met een Amerikaanse regisseur. Dan komen ze niet naar je toe om te zeggen: “Pasja, kom op, vertel het ons”. Meestal beuken ze dan gewoon je deur in, rennen ze met de hele club naar binnen en beginnen ze de zaken pas daarna uit te zoeken. Het is natuurlijk heel eng, zeker als je woont in een klein stadje als Karabasj, waar je alle politieauto's kent. Ineens zie je een vreemde wagen, ze arriveren ‘s ochtends, doen hun dienst en ‘s avonds vertrekken ze weer. Dit duurde drie dagen. Je weet niet wat je moet denken. Voor mij was het een schok.’

Pavel Talankin filmde alles op zijn school in de Oeral en smokkelde het materiaal het land uit. Foto: Michal Cizek / ANP / AFP

Kunt u uw ontsnapping uit Rusland beschrijven? 

‘Een van de producenten belde me vanuit Kaapstad. Ze zei dat de film alleen zou worden uitgebracht als ik Rusland verliet. Ze konden me meenemen, maar ik wist nog niet waarheen. Ik vond dat geweldig: je spullen pakken en vertrekken, zonder te weten waarheen. 

Toen belde de assistent-regisseur: ze hadden een retourticket naar Istanbul voor me gekocht. Het was alsof ik zeven dagen op vakantie ging. Ze zeiden dat ik al mijn berichten moest verwijderen, want in Rusland kunnen de autoriteiten je telefoon afpakken en alles doorlezen. Zenders, abonnementen, al dat soort dingen: mensen verwijderen alles als ze vertrekken, zodat ze geen vragen kunnen krijgen. 

Het was echt griezelig. Ik had natuurlijk al mijn apparatuur ingepakt, een heleboel harde schijven, een computer en camera's. De vraag was natuurlijk, waarom ik zeven dagen met die spullen op pad zou gaan. Het was onmogelijk om ze over het hoofd te zien. Maar ze hebben niets bekeken, ze werden afgeleid door iemand anders. Veel mensen schrijven me dat ik geluk heb gehad. Was het willekeur? Ik denk gewoon nalatigheid van de douane.’

Op Russische scholen is het patriottisme doorgeslagen: kinderen krijgen lessen in marcheren en militaire oefeningen. Welke impact heeft dit op kinderen?

‘Natuurlijk werkt propaganda; daarover moet je je geen illusies maken. Maar sommige kinderen zijn er immuun voor, vooral zij die er thuis over kunnen praten. Tegen hen wordt thuis gezegd: “Luister niet, let niet op, kijk uit het raam, droom over iets anders.” Maar weinig ouders praten graag met hun kinderen over wat er op school gaande is. Dan blijft een kind soms alleen achter met zichzelf, met zijn problemen, die het met niemand kan delen.

'Weinig ouders praten graag met hun kinderen over wat er op school gaande is'

De gevolgen van de propaganda zullen niet onmiddellijk zichtbaar zijn. Er zullen jaren voorbijgaan – misschien vijf, zeven of zelfs vijftien – voordat we kunnen inschatten wat de impact is. Voorlopig is ze echter succesvol. Zulke gevallen hebben we eerder gezien, bijvoorbeeld bij de Hitlerjugend.’

Geloofden uw collega’s in wat ze de kinderen gedwongen waren te vertellen?

‘Nee. Alle lessen komen van het ministerie, zij schrijven alles voor, van begin tot eind. Er waren leraren die naar me toe kwamen en zeiden dat de jaren negentig in Rusland moeilijk waren, maar dat er tenminste hoop was. Nu is die totaal vervlogen. Een collega kwam naar me toe en vroeg of we misschien iets konden doen, zodat ze die onzin niet tegen de kinderen hoefde uit te kramen. Ik zei: “Begin maar gewoon, dan zorg ik ervoor dat het geluid sist of dat er iets niet werkt.” Een andere leraar zei: “Oké jongens, we hebben deze les al gehad, maar we moeten het filmen, dus doe alsof jullie dit voor het eerst horen.” Het is een groot toneelstuk.’

Hoe gaat de propaganda in zijn werk in het klaslokaal?

‘Kinderen van tussen de zeven en elf jaar oud wordt verteld dat Rusland een geweldig land is, dat we alles hebben: gas, water, bossen en geweldige mensen. Tegen pubers zeggen ze: “nu willen ze [het Westen, red.] alles wat je kende van je afpakken, ze willen je tot slaaf maken, je moet het vaderland verdedigen.” Ze maken daarbij geen onderscheid tussen het vaderland en Poetin, dat is voor hen één en hetzelfde. 

‘Propaganda, ook op scholen, is een signaal dat er iets mis is met de staat. Als iemand oprecht van zijn land houdt, waarom zou je hem dan moeten vertellen dat hij van de staat móét houden? Dus hebben ze ergens een fout gemaakt: met mensen van mijn leeftijd. Zoiets hadden wij niet op school. Ik heb slechts één keer een machinegeweer op school gezien, en dat was van hout. Nu zijn scholen verplicht om wapens aan te schaffen.’

Still uit de film. Een schooljongen richt een geweer op Pavel Talankin, die als schoolvideograaf in opdracht van de overheid alles vastlegt. 

Is het huidige Rusland volgens u een fascistische staat?

‘Natuurlijk. En we hoeven ons geen illusies te maken. Half december was er een moordpartij op een school in Moskou. De dader liep rond en zocht doelgericht naar slachtoffers; hij viel niet zomaar iedereen aan, hij zocht specifiek naar mensen die geen Rus waren. Hij heeft dat niet verzonnen. Dit is de algemene agenda in Rusland. Die is ronduit fascistisch. Onlangs werd een man door de FSB opgepakt en voor een camera verhoord. Achter de verdachte, in het kantoor van die FSB-agenten, hing een naziposter. Van Duits-Russische Russen, maar toch, het zijn nazi's.’

Zijn privéscholen in Rusland ook verplicht mee te gaan in de propagandaverspreiding? 

‘Ik heb een vriendin die zegt dat ze het niet meer aankon. Ze zei dat ze stopte met haar studie en op een privéschool ging werken. Daar doen ze of er niets is gebeurd. Maar de autoriteiten dwingen ook privéscholen inmiddels steeds vaker om portretten van Poetin op te hangen en Gesprekken over Belangrijke Zaken [propagandalessen die het Kremlin na de invasie in Oekraïne verplicht heeft ingevoerd, red.] te houden. Ze roepen de directeuren van deze instellingen bij zich en zeggen: “Als jullie willen blijven bestaan, moeten jullie deze lessen invoeren. Zo niet, dan is het gedaan met jullie.” En zelfs op universiteiten neemt de propaganda toe, terwijl die normaal een plek zijn voor liberale ideeën waar je kritisch wordt opgeleid. Zelfs in tsaristisch Rusland lieten ze degenen die aan universiteiten studeerden met rust.’

Hebben de propagandalessen effect op het onderwijsniveau in Rusland in het algemeen? 

‘Ja, kijk maar naar de film. In één scène zie je hoe onze directeur de collega’s bij elkaar roept en vertelt dat de percentages gezakten en zittenblijvers schrikbarend zijn toegenomen. De kinderen worden dom. Dit geldt niet alleen voor onze school. In heel Rusland daalt het onderwijsniveau.’

Hoe komt dat? Doordat er minder tijd is voor gewone dingen zoals lezen, schrijven en rekenen? 

‘Ja, er zijn ineens extra taken. Je moet met de klas naar een museum, om naar oorlogsveteranen te luisteren. Je moet de kinderen granaten laten zien. Het neemt allemaal kostbare tijd in beslag. Dus als een leraar, grofweg gezegd, vier uur per week heeft voor één les, en hij of zij wordt plotseling van die les afgehaald, hoeveel uur zijn er dan nog over? Drie of twee misschien. Er is dan onvoldoende tijd om de lesstof te behandelen.

'Schoollessen worden onderbroken om kinderen mee te nemen naar een bijeenkomst met Wagner-huurlingen'

Daarnaast is het een zeer zware last voor de kinderen. Ze worden wakker gemaakt en meegenomen naar een bijeenkomst met Wagner-huurlingen. Reguliere lessen worden daarvoor ook onderbroken. Leraren hebben daardoor geen tijd om de lesstof te voltooien en geven dus extra huiswerk. Het levert allemaal meer last op voor leraren, leerlingen en ouders. Het is een beetje een nachtmerrie.’

Wat waren de reacties op de film van bekenden in Rusland?

De reacties waren zeer uiteenlopend. Iemand schreef me woorden van steun en dankbaarheid. Mijn studenten, oud-studenten, velen schreven. Leraren van andere scholen. Nee, niemand van mijn eigen collega’s schreef. Mensen uit andere steden schreven dat ze niets wisten van wat er in Karabasj gebeurde, helemaal niets. Nadat het nieuws over de film bekend werd, riep de FSB alle directeuren van alle onderwijsinstellingen bijeen en zei tegen hen: “Bel deze persoon niet, schrijf deze persoon niet, hij was er niet en is er niet. En zeg het ook tegen je collega's.” 

Een vriendin van mij belde me; we hadden een hele goede, warme relatie. Ze zei: “Nou, je begrijpt het vast wel, we blijven vrienden, maar we praten nu even niet meer met elkaar." De staat bepaalt met wie je communiceert en met wie niet. Ze bemoeien zich niet alleen met het onderwijs, ze bemoeien zich niet alleen met ieders privéleven, maar ze bepalen ook met wie je wel en niet omgaat. Natuurlijk begrijp ik vrienden en collega’s, want ze zijn heel erg bang.’

Denkt u dat u op dit moment nog steeds gevaar loopt?

‘Ik denk dat ze belangrijker mensen in de gaten houden, ook in het buitenland, en dat ik niet zo'n belangrijk persoon voor hen ben. Ik vorm geen bedreiging en voel me veilig. Maar er zijn altijd een paar fanatici. Van hen ontvang ik zelfs hier in het buitenland bedreigingen. Alleen van fanatici van het Poetinregime. Ik weet niet hoe het regime hierover denkt.’

Wat zou een Oscar betekenen voor het Kremlin?

‘Het zou een dreun voor ze zijn, geloof me.’

Mr Nobody against Putin draait vanaf 15 januari in de Nederlandse bioscopen. Vanaf 9 januari zijn op verschillende plekken in het land (voor)vertoningen, onder andere georganiseerd door Instituut Clingendael, met nagesprek met Ruslandonderzoeker Niels Drost. De hele lijst met data en locaties vindt u hier.