Na vier jaar oorlog raakte de Russische economie dan toch in een recessie verzeild. De regering bleef optimistisch. De burgers werden wel wat somberder voor de feestdagen. En toen moest de Amerikaanse interventie in Venezuela zich nog aandienen. Die machtsgreep zal de mondiale olieprijs en dus ook de Russische economie niet onberoerd laten. De hamvraag is sindsdien: wordt 2026 voor het eerst sinds de invasie van Oekraïne nu wel het jaar van de economische waarheid voor het Kremlin? Hubert Smeets probeert een voorlopige balans op te maken.

President Poetin geeft tekst en uitleg bij de financiële en economische prognoses, december 2025. Foto: Sergei Ilnitsky / ANP / EPA

Amper een vuiltje aan de lucht, zo voorspelt de Centrale Bank van Rusland over het nieuwe jaar 2026. De inflatie, volgens sociologisch onderzoeksbureau Levada Center inmiddels de grootste zorg van de doorsnee Russen, blijft komend jaar onder de 5 procent. De huidige basisrente van 16 procent kan daarom stapsgewijs verder omlaag naar ongeveer 8 procent in 2027. Een economische groei van 0,5 tot 1,5 procent ligt dit jaar in het verschiet, aldus de Centrale Bank in haar traditionele prognose aan de vooravond van Oudjaarsdag. Analisten verwachten op basis van het beleid van de Centrale Bank dat de roebelkoers stabiel zal schommelen rond 80 roebel voor een dollar en iets meer dan 90 roebel voor een euro.

Ook de regering is optimistisch. De staatsbegroting ziet er na vier jaar oorlogsvoering op een veel dodelijker niveau dan alle oorlogen van Sovjet-Rusland sinds 1945 – inmiddels meer dan 220.000 gesneuvelde Russen – nog steeds stabiel uit. Het federale budget houdt rekening met een gematigde inflatie van 4 procent en een bescheiden financieringstekort van 9,5 procent ofwel 1,6 procent van het nationaal inkomen. Ter vergelijking: Nederland rekent op een tekort van 2,9 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Hubert Smeets

Historicus en journalist

Werkte als journalist voor De Groene Amsterdammer en NRC Handelsblad, o.m. als correspondent in Moskou en lid van de hoofdredactie. In 2015 verscheen zijn boek 'De wraak van Poetin'. Mede-oprichter RAAM.

Schijnbaar evenwicht

Maar de rooskleurige vooruitzichten zijn ten dele schijn. De uitgavenposten van de regering zijn namelijk helemaal niet in balans en ook niet vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Nederlandse rijksbegroting.

In 2026 gaat twee vijfde van het staatsbudget op aan de oorlog tegen Oekraïne: 30 procent wordt besteed aan de krijgsmacht en bijna 10 procent aan de nationale veiligheidsdiensten. Terwijl Rusland ongeveer 9 procent van alle inkomsten moet aanwenden om rente en aflossing op staatschulden te betalen – iets meer dan Nederland – spendeert de regering in Moskou zodoende relatief maar liefst vijf keer meer aan defensie dan het kabinet in Den Haag.

Staatsbegroting voor 2026. Blauw = defensie, rood = sociale zaken, groen = economische zaken, grijs = nationale veiligheid, geel = aflossing staatsschuld, bruin = lokaal bestuur,  paarsrood = gezondheidszorg, zwart = onderwijs.

Die prioriteiten gaan ten koste van drie uitgavenposten die voor de binnenlandse politieke verhoudingen en voor de toekomst van Rusland van groot belang zijn: sociale zekerheid, gezondheidszorg en onderwijs.

Slechts 20 procent gaat in 2026 op aan pensioenen, uitkeringen, medische zorg, ziekenhuizen en andere sociale arrangementen die veelal voor ouderen zijn bestemd. Dat is relatief weinig gelet op het feit dat de gepensioneerde burgerij circa 41 miljoen Russen omvat, met andere woorden 28 procent van heel Rusland en 40 procent van de beroepsbevolking tussen 15 en 65 jaar oud.

Voor onderwijs wordt slechts 4 procent uitgetrokken. In Nederland is dat krap 11 procent. Die 4 procent in Rusland staat niet alleen haaks op de demografische verhoudingen maar ook op de noodzaak om in de naoorlogse toekomst te investeren. Ongeveer 30 procent van de Russische bevolking is jonger dan 25 jaar en zal in het naoorlogse Rusland uiteindelijk een duurzame innovatie-economie moeten kunnen dragen. Met deze budgettaire scheefgroei zijn de perspectieven op een hoogwaardig opgeleide jonge beroepsbevolking niet rooskleurig.

De burgemeester van Moskou heeft de alarmbel geluid over het onderwijssysteem

Zelfs burgemeester Sobjanin van Moskou, de hoofdstad waar alles anders en vooral beter is dan elders in het land, heeft eind vorig jaar de alarmbel geluid. Alleen al in Moskou is er momenteel een tekort aan ongeveer een half miljoen specialisten in kaderfuncties. ‘In vrijwel elke sector, zonder uitzondering’, zei de burgemeester.

Het onderwijssysteem biedt geen uitkomst. Integendeel, het loopt al jaren op zijn laatste benen, aldus Sobjanin. Het middelbaar en hoger onderwijs leidt een leger van mensen op met een universitaire graad waar geen vraag naar is, terwijl de bedrijven juist geen vakmensen kunnen vinden. Het arbeidstekort zou in Moskou tegen 2030 zomaar kunnen verdubbelen tot het kritiek niveau van één miljoen mensen. Er moeten volgens Sobjanin dus ‘noodmaatregelen’ worden genomen. Maar hoeveel soelaas bieden die met zo’n lage onderwijsbegroting?

Officiële recessie

De onevenwichtigheid tussen de militaire en civiele uitgaven begint zich nu ook te uiten in de economische groeicijfers van Rusland. In 2025 is het tempo er uitgegaan. Nam het nationaal inkomen in het eerste kwartaal nog met 1,4 procent toe, in de zomer was de groei gedaald tot 0,6 procent en in het laatste kwartaal van het jaar was het bbp in de min geraakt. Die krimp zet dit jaar door. Na het eerste kwartaal van 2026 wordt daarom de officiële ‘recessie’ verwacht, die het ministerie van Economische Zaken in de herfst al had voorspeld.

Hoelang die recessie zal duren en hoe diep die zal zijn, is ongewis. Duidelijk is wel welke sectoren van de Russische economie in de problemen zitten. Het is zeker niet het militair-industrieel complex dat op dit moment te lijden heeft. Niet gek: de staat stak vorig jaar 20 procent meer geld in defensie dan in de begroting was voorgenomen. De vliegtuigindustrie floreerde begrijpelijkerwijs (door Westerse sancties mag Rusland niet meer shoppen bij Airbus en Boeing): met 86 procent groei bijna een verdubbeling.

De bestedingen aan het militair apparaat stegen in Rusland zodoende naar 7,3 procent van het nationaal inkomen. Nederland verwacht in 2026 ongeveer 2,2 procent van het bbp aan defensie uit te geven. De keerzijde is dat het oorlogscomplex zich met goedkope staatsleningen wel zwaar in de schulden heeft gestoken: voor bijna 200 miljard euro. Volgens werkgeversorganisatie Russisch Verbond van Industriëlen en Ondernemers verkeren veel bedrijven in deze sector in staat van ‘pre-default’, kortom, in een fase voorafgaand aan eventuele surseance van betaling.

Het is de civiele economie waar nu al de klappen vallen

Het is de civiele economie waar nu al de klappen vallen. De rente is te hoog gebleven en het consumentenvertrouwen en koopgedrag in de winkels nemen af.

Volgens het Russische Centrum voor Macro-economische Analyse en Kortetermijnprognoses (TsMAKP) hadden bijna alle sectoren van de civiele maakindustrie eind vorig jaar ten opzichte van dezelfde periode in 2024 te kampen met een krimp van ongeveer 5 procent.

Uitschieters naar beneden: de automobielindustrie (62 procent in de min), spoorwegaanleg (min 34 procent), staalproductie (ondanks de oorlogsindustrie toch min 20 procent), glas- en bouwmaterialen (min 11-12 procent) en aluminiumoutput (min 9 procent).

In de min of meer dienstverlenende branches zijn de trends vergelijkbaar. Het goederenvervoer via de Russische spoorwegen (RZjD) kromp met ruim 25 procent, het personenvervoer zelfs met meer dan 47 procent. De totale schuldenlast van de RZjD groeide in 2025 tot 45 miljard euro.

Dat de economie kwakkelt, wordt ook zichtbaar in de cijfers van de banken. De zakelijke kredietverlening kromp vorig jaar met meer dan 9 procent. De kwaliteit van de uitstaande leningen verslechterde. Van de leningen in deze categorie was het van 11 procent nog maar de vraag of ze überhaupt kunnen worden terugbetaald. In het particuliere consumentenkrediet is 6 procent dubieus. Hoewel de Centrale Bank afgelopen jaren een groot saneringsprogramma heeft uitgerold in de financiële sector, sluit denktank TsMAKP voor 2026 een ‘systemische bankencrisis’ niet uit.

De Tverskajastraat in hartje Moskou met rechts het gebouw van Sberbank. Foto: Kirill Kudryavtsev / ANP / AFP

Export daalt, belastingschuld stijgt

In Rusland is niet voldoende geld beschikbaar om dit tij te doen keren.

De regering is daarom druk bezig met de uitgifte van staatobligaties en andere waardepapieren. In 2026 denkt ze 60 miljard euro op te kunnen halen op de binnenlandse markt. Maar die staatsobligaties worden minder gekocht door particuliere investeerders en steeds meer door staatsbanken. De spaarinstelling Sberbank kocht vorig jaar alleen al een kwart van de staatsobligaties op. ‘Hoe meer we lenen, hoe minder ruimte de centrale bank heeft om de rente te verlagen’, gaf minister Anton Siloeanov van Financiën vorig najaar toe.

De toestand wordt nog eens gecompliceerd door enkele andere factoren.

De belastingschuld van burgers en bedrijven is afgelopen jaar met 20 procent gegroeid

Ten eerste staan de belastinginkomsten enigszins onder druk. De nood is nog niet hoog: er wordt nog redelijk punctueel betaald en in het verleden was het wel eens slechter. Maar afgelopen jaar is de belastingschuld van bedrijven en burgers wel met 20 procent gegroeid. Een kwart van de uitstaande schuld staat op het conto van de kleine ondernemingen.

Ten tweede is het Nationale Welvaartsfonds (FNB), waarin de overschotten van de exportinkomsten worden opgeslagen, niet meer zo’n stevige buffer. In het fonds zit nog 45 miljard euro. Dat is nog geen 2 procent van het hele bbp van Rusland en amper meer dan het begrotingstekort dat de regering in 2026 verwacht.

En ten derde is er onzekerheid over de staatsinkomsten uit de export van olie en gas. De uitvoer van aardgas naar Europa daalde in 2025 met 44 procent. De omvang ervan staat nu op het peil van een halve eeuw geleden, toen de gashandel van oost naar west net begon. Dat verlies wordt niet voldoende gecompenseerd door de groeiende uitvoer via Azië en de schaduwvloot. De totale inkomsten uit de export van olie en gas leken in het najaar van 2025 met 34 procent te zullen gaan afnemen, volgens persbureau Reuters zelfs met 49 procent. Door de sancties van de Amerikaanse regering van president Trump, die de oliefirma’s Rosneft en Lukoil in de ban deed, verslechterde de situatie voor Rusland.

De Venezuela-factor

De onzekerheid of deze gestage daling simpel en vooral duurzaam in eigen land kon worden gekeerd, was er dus al sinds de herfst van 2025. Maar sinds begin dit jaar is er een nieuwe buitenlandse factor bij gekomen: de Amerikaanse interventie in Venezuela van zaterdag 3 januari 2026 en vooral de plannen van president Donald Trump om de olie-industrie in het Latijns-Amerikaanse land zelf ter hand te nemen. Hoe reëler de kansen op deze machtsovername in Venezuela, des te groter de onzekerheid in Rusland wordt over de continuïteit van de olie- en gasinkomsten waarop de oorlogseconomie wordt gestookt.

De beurs in Moskou nam vast een voorschot op een succesvolle comeback van de Amerikaanse Monroe-doctrine

Voor de Russische oorlogseconomie is de ontwikkeling van de olieprijs na van de Amerikaanse machtsgreep een van de grootste vragen die zich komend jaar aandient. Handelaren op de beurs van Moskou namen maandagmorgen 5 januari, de eerste beursdag van het nieuwe jaar, al een voorschot op een succesvolle comeback van de aloude Amerikaanse Monroe-doctrine op het westelijke halfrond. De aandelen van energieconcerns als Gazprom, Rosneft, Lukoil, Novatek, Tatneft en Soergoetneftegaz verloren waarde.

In overeenstemming met de beurstrends elders in de wereld waren de koersdalingen snel na de gebeurtenissen in Venezuela (nog) niet heel scherp. De geopolitieke consequenties van de Amerikaanse interventie zijn immers ongewis.

Maar de beurs in Moskou anticipeerde wel, in afwachting van wat meer zicht op twee beslissende deelvragen. Ten eerste: gaan de Amerikanen de Venezolaanse olie-industrie inderdaad ‘runnen’ en die macht vervolgens ook gebruiken om de olieprijs te drukken en het Amerikaanse aandeel op de wereldmarkt te vergroten? En ten tweede: handhaven de Verenigde Staten en Europa hun sanctiebeleid tegen de Russische energie-exporteurs?

Kritiek keerpunt: 59 dollar per vat

Olie en gas zijn minder belangrijk geworden voor de staatsbegroting van Rusland. Voor de invasie van 2022 waren de exportinkomsten goed voor iets minder dan de helft van het budget, nu nog voor een kwart. Maar de wereldprijs voor energiegrondstoffen blijft relevant.

De federale begroting van Rusland voor 2026 is gebaseerd op de aanname dat Russische olie niet minder dan 59 dollar per vat oplevert. Schommelend rond deze prijs kan de economie de nulgroei handhaven en blijft de begroting realiseerbaar. Duikt de prijs onder dit getal, dan ontstaan er problemen. In welke mate is niet met zekerheid te zeggen: keihard bewezen formules zijn er niet. Op grond van onderzoek van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds zijn er wel globale indicaties voor de consequenties van een dalende olieprijs. Als de olieprijs met 10 procent daalt, daalt de ontwikkeling van het bbp mee met plusminus 0,6 procent. Concreter: als de olieprijs daalt van 60 naar 50 dollar per vat, dan kan dat leiden tot een krimp van circa 1 procent van het bbp; bij een daling tot 40 dollar is dat percentage om en nabij de 2 procent.

Daalt de olieprijs met 10 procent, dan daalt het bbp mee met ± 0,6 procent

Daar blijft het niet bij. De prijs van Russische olie (zogeheten Oeral-olie) is structureel iets lager dan een vat Brent (Noordzee) of WTI (Amerika), omdat de Oeral-olie wat minder energie oplevert. De kloof tussen Oeral en Brent is echter ook afhankelijk van handelspolitieke factoren.

Door de westerse sancties tegen Rusland is het prijsverschil groter geworden. Kopers van de ruwe Oeral-olie betalen minder voor een vat omdat de doorverkoop meer complicaties met zich meebrengt en dus duurder is geworden. Het vervoer per schaduwvloot kost veel geld. Intermediaire handelaren vragen hogere tarieven om de risico’s af te dekken. De vraag naar Russische olie neemt af, omdat potentiële kopers bang kunnen worden voor eventuele sancties. En ook de contractprijs staat niet van begin tot eind vast, omdat nieuwe sancties roet in het eten kunnen gooien. Nadat de Amerikaanse regering de sancties verruimde en ook de Russische concerns Rosneft (staat) en Lukoil (privaat) op de korrel nam, daalde de prijs van Oeral daarom tot onder de 30 dollar per vat, terwijl Brent boven de 60 dollar bleef schommelen. Met een budgettaire norm van 59 dollar voor Oeral-olie leidt zo’n groot gat met Brent meteen tot zorgen op het ministerie van Financiën in Moskou.

De Amerikaanse interventie in Venezuela kan deze zogeheten ‘korting’ op de Oeralprijs verder verhogen, met alle gevolgen voor de Russische oorlogsbegroting van dien.

Crisis zeker geen wet van Meden en Perzen

Voor de goede orde: het is geen wet van Meden en Perzen dat een dalende olieprijs op de wereldmarkt Rusland fataal wordt. Ten eerste zijn de implicaties van de machtsgreep in Venezuela nog onduidelijk en zullen deze, wegens de slechte toestand van de Venezolaanse olie-industrie waarin grootschalige investeringen nodig zijn, ook niet binnen afzienbare termijn helemaal duidelijk worden. Ten tweede hebben de Russische regering en zakenwereld afgelopen jaren bewezen zeer inventief te kunnen omgaan met sancties. Al sinds de lente van 2022 hoopt het Westen dat snel de noodklok over de economie van Rusland kan worden geluid. Al die jaren weet het Kremlin die onheilstijdingen echter te weerstaan, de schade te beperken en de neergang uit te stellen. Maar de kans is wel groot dat 2026 in het teken komt te staan van een serieuze recessie.

De Russische regering en zakenwereld hebben afgelopen jaren bewezen zeer inventief te kunnen omgaan met sancties

Zo’n economische neergang kan ook niet meer met een paar kortetermijnmaatregelen worden gekeerd. De regering heeft die wel al genomen. Staatsbedrijven zoals de spoorwegen moeten gaan bezuinigingen. Vooral in het domein der belastingen zal veel veranderen. De btw is met twee procentpunt verhoogd tot 22 procent. Het midden- en kleinbedrijf, dat aan de onderkant was vrijgesteld van fiscale heffingen, moet nu belasting gaan betalen. Allerlei uitzonderingsbepalingen voor specifieke sectoren, zoals de ICT, zijn opgeheven. En de gokbranche wordt juist met een extra tarief belast. De btw-verhoging moet 13 miljard euro opbrengen. Maar met een structureel lagere olieprijs voor een vat Oeral is dat niet genoeg om het nu nog bescheiden begrotingstekort te consolideren.

Qua geopolitieke theorie en imperiale nostalgie mag president Vladimir Poetin sinds 3 januari in Donald Trump een praktiserende geestverwant hebben gevonden, de mondiale economische gevolgen daarvan zijn voor het Kremlin vooralsnog minder rooskleurig.