Sviatlana Tsichanouskaja bracht deze week voor het eerst een officieel bezoek aan de Oekraïense hoofdstad Kyiv. De Belarussische president-in-ballingschap reist op een bijzonder moment af naar Zelensky: eerder deze maand waarschuwde Oekraïne dat Belarus verder de oorlog ingetrokken wordt door Rusland.

Tsichanouskaja bij de Muur van Herinnering in Kyiv. Foto: Tetiana Dzhafarova / ANP / AFP

Op maandagochtend stond Sviatlana Tsichanouskaja ineens in Kyiv. Ze kwam aan met de trein, zoals ook de meeste andere hooggeplaatste bondgenoten van Oekraïne. ‘Voor ons is het van cruciaal belang dat Oekraïne een vrij Belarus als partner en buurland ziet, en niet als een bedreiging’, schreef ze op X. ‘We hebben meer wederzijds vertrouwen nodig, meer contacten tussen mensen, deskundigen, het maatschappelijk middenveld en democratische instellingen. Poetin en Loekasjenko hebben er alles aan gedaan om de vriendschappelijke banden tussen onze volkeren te vernietigen, maar wij zullen die zeker herstellen.’

Ongemakkelijke relatie

De relatie tussen Oekraïne en Belarus is inderdaad ingewikkeld te noemen. Minsk doet officieel niet mee aan de oorlog tegen Oekraïne, maar Belarus werd in 2022 wel gebruikt als lanceerbasis voor de eerste Russische aanval op Kyiv. Toen dat offensief faalde en de grens tussen Oekraïne en Belarus weer rustiger werd, probeerde Oekraïne een minimaal niveau van contact in stand te houden met zijn noorderburen.

‘Kyiv richtte zich op afschrikking, op het versterken van de noordgrens en het vermijden van stappen die de Belarussische dictator Aleksandr Loekasjenko tot directe militaire betrokkenheid zouden kunnen aanzetten’, schrijft de Belarussische analist Hanna Liubakova voor denktank Atlantic Council. ‘Daardoor is de samenwerking met de democratische Belarussische oppositie beperkt en informeel gebleven.’

‘Het bezoek van Tsichanouskaja is een duidelijk teken dat Oekraïne nu een andere koers vaart’, schrijft ze verder. ‘Kyiv toont zich steeds meer bereid om in het openbaar onderscheid te maken tussen het huidige Belarussische regime onder leiding van Loekasjenko en de aspiraties van het land voor een democratische toekomst.’

Ontmoeting met Zelensky

Pas op dinsdag, na ruim 24 uur, kreeg Tsichanouskaja gelegenheid Zelensky te ontmoeten op een internationale conferentie met afgevaardigden uit 24 geallieerde landen. De bijeenkomst stond in het teken van samenwerking tussen gemeenten, steden en regionale overheden in Oekraïne en partnerlanden, en was een enigszins onverwachte ontmoetingsplek.

‘Onlangs zei Loekasjenko nog dat het tijd wordt dat de presidenten van Oekraïne en Belarus elkaar ontmoeten’, zei Zelensky tijdens zijn toespraak op de conferentie in Kyiv. Na die zin keek hij Tsichanouskaja aan met een glimlach, waarna applaus uit de zaal volgde. ‘Grappig hoe dat is gelopen: Loekasjenko heeft het gezegd, maar Sviatlana Tsichanouskaja kwam opdagen. Leuk om je te zien, Sviatlana’, sprak hij haar in het Oekraïens toe.

De kwinkslag geeft een indruk van de ingewikkelde band die Oekraïne met Tsichanouskaja heeft. Enerzijds is ze in Oekraïne geliefd, en wordt ze gezien als bondgenoot. Maar ze heeft weinig echte macht, en daarom krijgt ze weinig aandacht of erkenning. De president-in-ballingschap kreeg geen ontvangst in het Marinskypaleis waar Zelensky veel staatshoofden ontmoet, en moest het doen met een gesprek op een conferentie waar ze eigenlijk weinig mee te maken had. 

Nuttige relatie met Minsk

De relatie met Tsichanouskaja is ook ingewikkeld omdat Loekasjenko de afgelopen jaren nog een nuttige rol vervulde voor Kyiv. Hoewel de Belarussische ambassade in Kyiv sinds 2022 gesloten is, was er op de achtergrond nog enig diplomatiek contact. En door de relatie met Loekasjenko niet totaal te verbreken, wilde Oekraïne vermijden dat Minsk een actievere rol zou gaan spelen in Ruslands oorlog.

Oekraïense staatsburgers konden de afgelopen jaren via Belarus terugkeren uit Rusland en de bezette delen van Oekraïne, omdat er in het noorden van Oekraïne nog een open grensovergang is die dient als humanitaire corridor. En toen Belarus in december 2025 ruim honderd politieke gevangenen vrijliet, zette het regime van Loekasjenko ze af bij de grens met Oekraïne. Minsk had daar contact over gehad met de Oekraïense militaire inlichtingendienst.

Verschoven verhoudingen

Het bezoek van Tsichanouskaja vindt plaats terwijl de officiële relatie tussen Oekraïne en Belarus een nieuw dieptepunt bereikt. De dreiging vanuit Belarus is momenteel groter dan die in de afgelopen jaren was. ‘Wij denken dat Rusland opnieuw zal proberen om Belarus bij zijn oorlog te betrekken’, schreef Zelensky in april. ‘Volgens inlichtingen vinden in het Belarussische grensgebied wegwerkzaamheden plaats in gebieden die naar Oekraïne leiden, en worden er artillerieposities ingericht.’

Deze maand hield Belarus gezamenlijke militaire oefeningen met Rusland, waarbij onder andere werd getraind op de mogelijke inzet van Russische kernwapens. Analisten van de Oekraïense nieuwssite NV denken dat Poetin mikt op meer betrokkenheid van Belarus in de oorlog, maar zien tegelijkertijd dat Minsk geen imposant leger heeft. Desondanks hintte Loekasjenko op een mogelijke deelname van zijn strijdkrachten aan een grondoffensief. ‘We zullen selectief eenheden van onze strijdkrachten inzetten om ze voor te bereiden op oorlog’, zei hij eerder deze maand. ‘Als God het wil, kunnen we het voorkomen. Maar we bereiden ons allemaal voor op oorlog.’

‘Belarus blijft een vijandig land voor Oekraïne. Maar voor een algemeen militair offensief beschikken Belarus en het Russische militaire contingent op Belarussisch grondgebied niet over voldoende middelen’, zegt de Oekraïense militair analist Oleksandr Kovalenko tegen RAAM. Hij verwacht dat Rusland de noorderburen van Oekraïne kan gebruiken voor provocaties, of als lanceerbasis voor Russische drone- en raketaanvallen. Moskou zou ervoor kunnen kiezen om een nieuw offensief te lanceren vanuit Belarus, zegt Kovalenko, maar daar heeft het een dermate grote troepenmacht voor nodig dat Oekraïne deze al van geruime afstand kan zien aankomen.

Het is ook zeer de vraag hoe de samenleving van Belarus in zo’n scenario reageert. Hoewel het een zeer autoritaire staat is met grootschalige repressie, suggereert sociologisch onderzoek uit de afgelopen jaren dat steun voor de oorlog tegen Oekraïne bijzonder laag is in Belarus.

Oekraïne dwingen tot keuzes

In militair opzicht gebruikt Poetin Belarus dus om de druk op Oekraïne op te voeren, om Zelensky te dwingen tot moeilijke keuzes. Hoewel er momenteel geen aanvallen worden uitgevoerd vanuit het noorden, kan er op elk moment een nieuw front worden geopend. Oekraïne kampt met een tekort aan militair personeel, en zal altijd een contingent aan zijn noordgrens moeten behouden voor het geval zo’n scenario zich voordoet. En als de dreiging nog reëler wordt, zal Oekraïne worden gedwongen om troepen van andere delen van het front over te plaatsen.

De bekende Oekraïense commandant Robert ‘Magyar’ Brovdi, die de Oekraïense Onbemande Strijdkrachten leidt, liet deze week weten dat hij snel wraak kan nemen als Loekasjenko besluit om een actievere rol te spelen in de oorlog. Hij richtte zich tot de ‘Gauleiter van Minsk, Lukasescu’: ‘De eerste 500 doelen staan al op papier. Een gratis en zeer praktisch advies: bemoei je niet met Oekraïne.’

Belarus vormt ook op een andere manier een dilemma voor Kyiv. Als Rusland besluit om drones of zelfs raketten af te vuren vanuit Belarus, en als het besluit om meer wapens te produceren op Belarussisch grondgebied, dan heeft Oekraïne daar geen goed antwoord op. Op dit moment beschiet Oekraïne geen doelen binnen Belarus, omdat het wil voorkomen dat het land een actievere rol gaat spelen in de oorlog. Maar als Russische soldaten Belarussisch grondgebied gebruiken als lanceerbasis en militaire productieplaats, zal Oekraïne steeds nadrukkelijker moeten afwegen of het aanvallen moet gaan uitvoeren op die Russische militaire doelen. Dat is spelen met vuur, want zoals gezegd wil Oekraïne vermijden dat Belarus terugslaat en een nieuw front opent.

Dat Tsichanouskaja juist nu haar eerste bezoek brengt aan Kyiv, lijkt dus geen toeval. Rusland trekt Belarus steeds verder de oorlog in, en Loekasjenko lijkt steeds minder in staat om zich daar tegen te verzetten. De band tussen Kyiv en Minsk heeft een nieuw dieptepunt bereikt, en daarom verstevigt Zelensky voorzichtig zijn relatie met Tsichanouskaja. Erg veel aandacht geeft hij haar niet, maar ze staan duidelijk aan dezelfde kant.