De Russische autoriteiten zijn deze maand begonnen met het vertragen van berichtendienst Telegram. Daarmee hoopt de overheid gebruikers naar het door de staat ontwikkelde alternatief MAX te bewegen. Maar Telegram is voor het Russische leger onmisbaar aan het front, constateert Peter Schrijver, luitenant-kolonel bij Koninklijke Landmacht en PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie.

Foto: Yuri Kochetkov / ANP / EPA

Een Russische dronepiloot spotte onlangs ‘s nachts langs het Oekraïense front een groep infanterie die zich door een ‘grijze zone’ verplaatste. De gestaltes waren alleen zichtbaar als warmtebronnen en onmogelijk te identificeren als vriend of vijand. Binnen enkele seconden stuurde de piloot een bericht naar zijn commandant via Telegram, die op zijn beurt via dezelfde app contact opnam met het naburige regiment. De groep bleek uit Russische soldaten te bestaan. Zonder die vrijwel onmiddellijke berichtenwisseling zou de dronepiloot waarschijnlijk zijn eigen troepen hebben aangevallen.

De anekdote werd opgetekend door oorlogsblogger Callsign Bruce. Het is een van de vele voorbeelden die illustreren waarom het besluit van de Russische telecomtoezichthouder Roskomnadzor om berichtenapp Telegram in Rusland af te knijpen heeft geleid tot ongebruikelijk felle reacties. Niet vanuit liberale oppositiekringen, maar vanuit de pro-oorlogsgemeenschap zelf. Een pelotonscommandant verantwoordelijk voor de evacuatie van gewonden zei dat degenen die Telegram blokkeren ‘zullen branden in de hel’, zo citeerde het kanaal Zergulio. Een andere militair, die wordt geciteerd door Z-kanaal Shakespeare, vroeg om zijn boodschap rechtstreeks aan Roskomnadzor door te geven: elke onnodige dood veroorzaakt door het verlies van communicatie zou op het geweten van de toezichthouder rusten.

Waarom vertraagt Roskomnadzor Telegram?

De Russische telecomwaakhond Roskomnadzor presenteert zijn ingrijpen als het handhaven van de wet. De toezichthouder stelt dat buitenlandse berichtendiensten, waaronder Telegram en WhatsApp, belangrijke instrumenten zijn geworden voor fraude, afpersing en het ronselen van Russische burgers voor sabotage en terrorisme. Telegram heeft volgens Roskomnadzor herhaaldelijk nagelaten te voldoen aan de Russische wetgeving, geweigerd persoonlijke gegevens adequaat te beschermen en geen noemenswaardige stappen ondernomen om crimineel gebruik van het platform tegen te gaan. Het is de voortzetting van een langer traject: al in augustus 2025 begon Roskomnadzor met het gedeeltelijk aan banden leggen van Telegram, in eerste instantie door middel van het blokkeren van spraakoproepen.

De bredere strategie lijkt echter veel verder te gaan dan de aanpak van fraude. Meerdere rapporten wijzen erop dat het afknijpen van de verbinding bedoeld is om Russische gebruikers, zowel burgers als militairen, te dwingen over te stappen naar MAX, een door de Russische staat ontwikkelde berichtenapp. In december 2025 verklaarde Sergej Bojarski, voorzitter van de commissie voor Informatiebeleid van de Doema, dat een volledige blokkade van Telegram niet aan de orde is totdat alle kanalen naar MAX waren gemigreerd. In februari 2026 doken berichten op dat Russische militaire eenheden het bevel kregen om de overstap te maken. Telegram-oprichter Pavel Durov reageerde publiekelijk. Hij beschuldigde de autoriteiten ervan burgers te dwingen naar een platform over te stappen dat is gebouwd voor surveillance en politieke censuur, waarbij hij vergelijkingen trok met Iran.

Vete tussen Roskomnadzor en Telegram is niet nieuw

Het is niet voor het eerst dat de Russische telecomwaakhond Roskomnadzor zijn pijlen op Telegram heeft gericht. Al eind 2017 probeerde de instantie met man en macht de berichtenapp van oprichter Pavel Doerov plat te leggen in Rusland. Doerov weigerde de encryptiesleutels van Telegram te overhandigen aan de veiligheidsdienst FSB, die daarmee toegang zou hebben tot berichtenverkeer van alle gebruikers.

Roskomnadzor ging zo rücksichtslos tekeer dat het een spoor van vernieling aanrichtte op het Russische internet. Grote bedrijven en diensten als Mastercard SecureCode werden getroffen en functioneerden niet meer, terwijl Telegram gewoon in de lucht bleef. In 2020 gaf de toezichthouder het op. De Russische overheid leek Telegram te omarmen, het maakt er zelf veelvuldig gebruik van.

Nu hebben de autoriteiten Telegram opnieuw in het vizier. De app wordt doelbewust vertraagd. WhatsApp wordt sinds kort zelfs volledig geblokkeerd. De inspanningen moeten Russen massaal doen overstappen naar de door de staat ontwikkelde super-app MAX. Joost Bosman legde voor RAAM onlangs uit wat MAX is. Peter Schrijver beschreef hoe Rusland de digitale duimschroeven aandraait.

De logica vanuit het perspectief van de Russische staat is helder: Telegram valt niet onder directe overheidscontrole en is daarmee een informatie-ecosysteem dat de autoriteiten noch volledig kunnen monitoren, noch kunnen vormgeven. MAX daarentegen vereist registratie met een echt Russisch telefoonnummer en echte persoonsgegevens, valt onder de Russische jurisdictie en is, volgens de eigen gebruiksvoorwaarden, onderworpen aan officiële monitoring.

Auteurs van Z-kanalen – militaire bloggers die de oorlog tegen Oekraïne steunen – zijn op zichzelf niet tegen het idee van een soevereine Russische berichtendienst. Velen hebben hun steun uitgesproken voor een ontwikkeling in die richting. Het probleem is volgens hen dat MAX ‘simpelweg niet betrouwbaar is, en wanneer het wel werkt, inferieur is aan Telegram zowel qua functionaliteiten als beveiliging’. Oorlogblogger Unofficial Bezsonov stelde dat het MAX jaren zal kosten om de verfijnde anti-phishing-algoritmen en beveiligingsmechanismen van Telegram te reproduceren. MAX brengt ook nieuwe operationele veiligheidsrisico's met zich mee: de vereiste om echte identiteitsgegevens te delen maakt gebruikers kwetsbaarder voor identificatie door Oekraïense inlichtingen- en elektronische oorlogsvoeringssystemen. De eigen speciale berichtenapps van het Russische leger doen het niet beter; die vereisen dat soldaten op eigen kosten compatibele smartphones kopen en die opsturen voor firmware-updates die weken duren. Bovendien crashen die met regelmaat.

Serieuze gevolgen aan de frontlinie

De gedwongen migratie naar Telegram wordt door commentatoren aan het front omschreven als potentieel catastrofaal. Gedurende vier jaar oorlog is Telegram geëvolueerd tot de de facto ruggengraat van de Russische tactische communicatie. Dronespecialist en Z-blogger Platon Mamatov legt uit dat Telegram wordt gebruikt voor coördinatie binnen en tussen eenheden, uitwisseling van inlichtingen, het aansturen van vuurmissies, monitoring van doelen, logistieke ondersteuning en evacuatie van slachtoffers. Gedurende de hele oorlog is er geen serieus alternatief ontstaan, en dat wordt ook niet snel verwacht. Conventionele radiocommunicatie, voornamelijk met behulp van Chinese consumentenhandsets, dient slechts als hulpmiddel voor het uitwisselen van niet-geclassificeerde informatie over afstanden van maximaal tien kilometer.

Foto: Kirill Kudryavtsev / ANP / AFP

Het kanaal Two Majors illustreert de situatie bijzonder treffend: voor mobiele vuurteams die zijn aangewezen om onbemande luchtvaartuigen te bestrijden, is Telegram niet alleen het voorkeurskanaal voor communicatie, maar ook het enige kanaal. Deze teams opereren in gebieden zonder radio-ontvangst en met internetblokkades. Privéchats op Telegram waren hun enige middel voor interdepartementale samenwerking, vooral na de afkoppeling van Starlink aan Russische zijde.

Zonder Telegram zou informatie een keten van radioverbindingen en commandoposten moeten overbruggen; een proces dat naar schatting enkele uren duurt

De operationele gevolgen zijn ernstig. Archangel Spetsnaz, een andere prominente ‘milblogger’, geeft een concreet voorbeeld: een Mavic-drone-eenheid die vijandelijke bewegingen detecteert, kan momenteel binnen één à twee minuten coördinaten via Telegram doorgeven aan officieren, wat een vrijwel onmiddellijke reactie mogelijk maakt. Zonder Telegram zou diezelfde informatie een keten van radioverbindingen en commandoposten moeten overbruggen; een proces dat naar schatting enkele uren duurt. En dat terwijl inlichtingen die op deze manier worden verzameld binnen tien tot vijftien minuten irrelevant worden, waardoor vuurmissies zinloos zijn. Volgens de inschatting van frontcommentatoren zou dit de Russische strijdkrachten min of meer terugwerpen naar de capaciteiten die ze hadden aan het begin van de oorlog.

‘Een soldaat zijn communicatiemiddelen afpakken is erger dan het afnemen van zijn wapen’

Zelfs de aan de staat gelieerde oorlogscorrespondent Sladkov, normaal gesproken niet iemand die kritiek uit op officieel beleid, sprak zich publiekelijk uit tegen het afknijpen van de Telegramverbinding. Hij waarschuwde dat een soldaat zijn communicatiemiddelen afpakken zonder een alternatief te bieden, erger is dan het afnemen van zijn wapen. Vanuit het perspectief van de Z-gemeenschap is de conclusie unaniem: de acties van Roskomnadzor komen neer op sabotage van het eigen leger.

Peskov: ‘Onmogelijk voor te stellen’

Toen journalisten aan Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov vroegen of het beperken van Telegram de gevechtsgereedheid van het leger direct zou beïnvloeden, gaf hij een typerend antwoord. Hij verklaarde dat het ‘moeilijk en onmogelijk was voor te stellen’ dat communicatie aan de frontlinie afhankelijk zou kunnen zijn van Telegram of een andere commerciële berichtendienst.

Vanaf het front kwam onmiddellijk reactie. De eerder genoemde Mamatov reageerde met een opsomming van elke functie die Telegram op het slagveld vervult. Het kanaal DShRG Rusych noemde het ‘simpelweg verbazingwekkend’ hoezeer Peskov was losgezongen van de realiteit en voegde eraan toe dat het even onvoorstelbaar was dat Rusland nog steeds geen betrouwbaar, soeverein satellietcommunicatiesysteem had, maar dat strikt gecensureerde rapporten blijkbaar een ander beeld schetsen aan de beleidsmakers.

Peskovs opmerking zette de oorlogsblogger Nikita Tretjakov aan tot het schrijven van een stuk dat onmiddellijk werd herplaatst op tientallen toonaangevende Z-kanalen. Tretjakov nam de formulering van Peskov over en breidde deze uit tot een bredere inventarisatie van wat blijkbaar nog meer ‘onmogelijk voor te stellen’ was in de Russische oorlogsinspanning: dat soldaten nog steeds een groot deel van hun eigen essentiële uitrusting kopen van hun salaris of via vrijwilligersnetwerken; dat het leger afhankelijk is van door burgers gedoneerde civiele voertuigen; dat gemobiliseerde soldaten voor onbepaalde tijd hebben moeten dienen, waarbij velen onder bedreiging werden gedwongen contracten te tekenen; dat gewond personeel op krukken naar het front wordt gestuurd om aan bureaucratische formaliteiten te voldoen; en dat slachtoffers, behalve in de meest flagrante gevallen, simpelweg niet worden meegewogen in de beoordeling van commando-effectiviteit. Z-kanalen documenteren al deze problemen al bijna vier jaar. Geen ervan is opgelost, en geen ervan is ooit officieel erkend.

Een systeem zonder rem

De Telegramcrisis, zo concluderen verschillende Z-bloggers, is geen op zichzelf staande casus van falend beleid, maar legt een structureel onvermogen tot zelfcorrectie bloot. De woorden van Peskov zijn geen persoonlijke mening, dat staat zijn rol hem niet toe. In het openbaar vertolkt hij het standpunt van Vladimir Poetin. Als de woordvoerder van de president iets ‘onmogelijk voor te stellen’ verklaart, kan het probleem niet officieel worden erkend. En problemen die niet erkend kunnen worden, worden ook niet opgelost.

De auteur van het kanaal Verum Regnum kwam met de misschien wel meest gedeelde metafoor van de week: de passagiers van Rusland zitten in een voertuig zonder voorruit, stuur, remmen of achteruitversnelling. De passagiers hebben geen idee waar ze heen gaan of waarom. De chauffeurs, opgesloten achter een gepantserde muur die voor hun eigen veiligheid is gebouwd, kunnen de zorgen van de passagiers niet horen. De zijruiten van de bestuurderscabine zijn afgeplakt met prestatiegrafieken en tevredenheidsrapporten.

Het gevolg is, zo vrezen meerdere Z-kanalen, dat Roskomnadzor waarschijnlijk zal doorgaan met het afknijpen en uiteindelijk blokkeren van Telegram, ongeacht de militaire gevolgen, omdat het systeem dat daartoe opdracht heeft gegeven niet in staat is van koers te veranderen. Of dit leidt tot extra slachtoffers onder de Russische troepen is, binnen de logica van dat systeem, simpelweg geen factor die kan worden meegewogen. Communicatie aan de frontlinie via Telegram is immers ‘moeilijk en onmogelijk voor te stellen.’

Peter Schrijver is luitenant-kolonel bij Koninklijke Landmacht en PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda. Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op zijn eigen Substack-pagina.