De oorlog tegen Oekraïne kwam aanvankelijk als een schok voor de Russische elite. Niemand had de impact op hun bedrijven en persoonlijke vermogens voorzien, laat staan op de positie van hun land in de wereld.

Na verloop van tijd is die eerste schok echter verwerkt. Het Russische machtssysteem is zo opgebouwd dat de overgrote meerderheid van degenen die eraan deelnemen zichzelf niet ziet als onafhankelijke politieke speler. En zelfs als ze dat wel zouden doen, beschikken ze over geen enkele mogelijkheid om Rusland te veranderen zonder hun eigen bevoorrechte positie in gevaar te brengen.

De pogingen van westerse landen om verandering in Rusland af te dwingen bleken tegenstrijdig. Enerzijds werden bijzonder zware sancties opgelegd die de economie, het financiële systeem, bepaalde industriële sectoren en individuele leden van de elite troffen — al werden niet alle sectoren van de economie in dezelfde mate geraakt.

Maar dat had nauwelijks invloed op het gedrag van Rusland, grotendeels omdat het Westen geen duidelijke voorwaarden formuleerde waaronder de sancties zouden kunnen worden opgeheven. In plaats van de elite te splijten, zorgden de sancties ervoor dat een aanzienlijk deel van de Russische heersende klasse zich steviger rond president Vladimir Poetin schaarde.

Velen van hen hadden gehoopt dat er na het veronderstelde succes in de oorlog een soort fundamenteel akkoord met Europa en de Verenigde Staten zou worden gesloten.

Die verwachting leek aanvankelijk te worden bevestigd door de terugkeer van Donald Trump in Washington. Velen geloofden dat hij na zijn herverkiezing Oekraïne tot een compromis zou dwingen, op voorwaarden die aanvaardbaar waren voor het Kremlin.

Voor een deel van de Russische elite is de impasse een bron van irritatie aan het worden

Maar ook die verwachtingen worden niet ingelost. Ondanks de tegenstrijdige retoriek van de nieuwe Amerikaanse regering is er geen snelle uitweg uit de oorlog op voorwaarden die wenselijk zijn voor het Kremlin. Intussen duurt de oorlog voort, net als de sancties en de militair-politieke confrontatie tussen Rusland en het Westen, met uitzicht op verdere escalatie.

Voor een deel van de Russische elite is die impasse een bijkomende bron van irritatie aan het worden. De oorlog levert niet de verwachte overwinning op, de relaties met het Westen normaliseren niet, de sancties blijven van kracht en de vooruitzichten om zonder zware politieke en economische kosten uit het conflict te geraken worden steeds vager.

Oorlog maskeert economische malaise

Het uiteenspatten van al die verwachtingen is bijzonder pijnlijk. Jarenlang ging de Kremlin-elite ervan uit dat een conflict met het Westen Rusland uiteindelijk sterker zou maken. Nu wordt echter steeds duidelijker dat de negatieve situatie een veel langduriger en systemischer karakter krijgt dan aan het begin van de oorlog werd gedacht.

De economische situatie in Rusland verslechtert merkbaar nu de aanvankelijke groeispurt van de oorlogseconomie uitdooft. Volgens de eigen cijfers vanuit Moskou groeit de economie nog steeds, maar steeds meer economen — ook zij die loyaal zijn aan de autoriteiten — erkennen dat die groei kunstmatig is.

Het pompen van gigantische sommen geld in het militair-industriële complex als groeimodel heeft duidelijke grenzen. Militaire productie op zich creëert geen duurzame economische ontwikkeling op lange termijn en onttrekt middelen aan de civiele sector, waardoor het economische systeem nog verder uit balans raakt. Bovendien kampt de Russische economie met een chronisch tekort aan arbeidskrachten, hoge inflatie, het wegvallen van vertrouwde logistieke ketens, technologische afhankelijkheid van import, een gebrek aan investeringen en stijgende kosten voor bedrijven.

Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt bijzonder zwakke groei voor de Russische economie op middellange termijn, ondanks de meevaller van de hoge olieprijzen. Steeds meer experts stellen dat de Russische economie een fase van langdurige verzwakking ingaat. De oververhitting van de economie door de oorlog maskeerde tijdelijk de opeenstapeling van interne onevenwichtigheden en verergert het probleem nu juist.

Onhaalbare doelstellingen

Intussen zijn westerse landen niet gedwongen hun steun aan Oekraïne stop te zetten. Kyiv ontwikkelt eigen geavanceerde militaire capaciteiten, waaronder het vermogen om langeafstandsaanvallen tot diep in de Oeral en sabotageoperaties ver in het Russische binnenland uit te voeren.

Het staat al lang buiten kijf dat Rusland niet in staat is zijn doelstellingen te bereiken in een oorlog tegen een tegenstander die duidelijk zwakker was. In het vijfde jaar van de oorlog kan dat zelfs binnen het machtssysteem zelf niet langer onder het tapijt worden geveegd.

Die gang van zaken veroorzaakt vanzelfsprekend steeds meer irritatie en ontevredenheid binnen de Russische elite. Poetin oogt niet langer als iemand met een duidelijke visie voor zijn land. De legitimiteit van personalistische regimes is altijd gebaseerd op het geloof in de competentie van de leider, op zijn vermogen om stabiliteit, veiligheid en voorspelbaarheid te garanderen. Wanneer het systeem tekenen van een impasse begint te vertonen, brokkelt dat beeld onvermijdelijk af.

Het is veelzeggend dat zelfs binnen loyale kringen de tekenen van groeiende irritatie zichtbaar worden.

Verklaringen van het Kremlin en aanverwante instanties dat de autoriteiten geen buitensporige druk op de samenleving moeten zetten, zijn veelzeggend. Ze kunnen erop wijzen dat men binnen het machtsapparaat beseft dat het almaar verder aandraaien van de duimschroeven niet alleen politieke risico’s creëert, maar ook sociale en psychologische risico’s voor de stabiliteit van het systeem zelf.

Af en toe verschijnen er ook nieuwsberichten over een daling van de populariteitscijfers van Vladimir Poetin — zij het voorlopig een beperkte daling. Uiteraard zijn peilingen in een autoritair systeem moeilijk te interpreteren, zeker tijdens oorlog en repressie. Maar alleen al het feit dat zulke berichten verschijnen, ook in relatief staatsgezinde media, kan eveneens worden gezien als een symptoom van instabiliteit. Daardoor beginnen zelfs voorzichtige signalen over een mogelijke afname van steun vanuit de samenleving, de interne stemming binnen het systeem te beïnvloeden.

Dat alles betekent nog niet dat er binnen de Russische elite een georganiseerde oppositie bestaat. Bovendien hoeven zulke signalen niet noodzakelijkerwijs te leiden tot actieve stappen tegen Poetin. Het Russische machtssysteem is nog altijd extreem gecentraliseerd en repressief.

Interne spanningen, maar geen alternatief

Maar de uitingen van irritatie zijn wel belangrijke indicatoren van een geleidelijke opeenstapeling van interne spanningen.

Personalistische regimes kunnen heel lang volledig monolithisch lijken. Maar wie onder het oppervlak kijkt, ziet dat hun stabiliteit grotendeels afhangt van het geloof van de elites dat de leider de controle behoudt. Wanneer de twijfels toenemen, beginnen zelfs de meest loyale volgelingen zich geleidelijk af te vragen waar het land precies naartoe gaat en hoe lang het bestaande model überhaupt nog stabiel kan blijven.

De kernvraag is echter of die irritatie kan worden omgezet in politieke actie. Daarvoor zijn niet alleen tastbare redenen nodig, maar ook handelingsvermogen, politieke wil, organisatorische mechanismen en het gevoel dat er een alternatief is. Aan al die zaken ontbreekt het de Russische elites.

De veiligheidsdienst FSB beschikt over enorme bevoegdheden en gigantische controlemogelijkheden. Alle hoge functionarissen en zakenlui vrezen afluisterpraktijken en monitoring, ongeacht of ze daadwerkelijk worden gevolgd.

Zo’n klimaat vernietigt vrijwel elk onderling vertrouwen binnen de elite zelf, en zonder vertrouwen is het onmogelijk om een serieuze samenzwering of gecoördineerde actie tegen het regime op touw te zetten.

Maar zelfs dat is niet het grootste probleem. Pas echt cruciaal is dat er geen duidelijk alternatief bestaat. De oorlog is een rechtstreeks gevolg van pogingen om de bestaande machtsstructuren in Rusland te behouden. Het beëindigen van de oorlog zou voor de elite het risico inhouden dat zij hun eigen invloed verliezen — een risico dat ze niet durven nemen.

De houdgreep van de macht

De Russische elite zit daardoor in de val.

Enerzijds wordt het regime steeds harder, met toenemende repressie, censuur, druk op de samenleving en het bedrijfsleven, internetblokkades en beperkingen van vrijheden, terwijl de bevoegdheden van de veiligheidsdiensten verder worden uitgebreid. Dat vernietigt elk perspectief op normale economische ontwikkeling en druist in tegen de belangen van zowel de Russische elite als de gewone bevolking.

Anderzijds is het totaal onduidelijk hoe de duimschroeven kunnen worden losgedraaid zonder het bestaande regime te ondermijnen. Dat regime is immers juist gebouwd op het steeds strakker aandraaien van de duimschroeven.

Op het eerste gezicht zou de oplossing kunnen zijn: Poetin uit de weg zien te ruimen zonder de rest van de bestaande orde te veranderen.

Het fundamentele probleem daarbij is echter dat Poetins regime niet gebouwd is op één man, maar dat hij de spin is in een web van afspraken en bescherming. Als de hoofdpersoon wordt verwijderd, kan hij onmogelijk worden vervangen.

De Communistische Partij van de Sovjet-Unie beschikte over een systeem van collectief bestuur dat de samenhang van de partij bewaarde. Daarom stortte dat regime niet in na Stalins dood. In het Rusland van nu is de situatie fundamenteel anders.

Je kunt de Sovjet-Unie na Stalin of China na Mao niet als precedent gebruiken om te pleiten voor het afzetten van Poetin. Zowel de Communistische Partij van de Sovjet-Unie als van China beschikten over systemen van collectief bestuur die de samenhang van de partij bewaarden. Daarom stortten die regimes niet in na de dood van hun boegbeeld.

In het Rusland van nu is de situatie fundamenteel anders. Regeringspartij Verenigd Rusland bestaat enkel als verlengstuk van Poetins persoonlijke macht. De partij heeft geen zeggenschap in de ontwikkelingsstrategie van het land en is niet in staat onafhankelijk van de presidentiële machtsverticale te functioneren.

In die zin lijkt het Russische systeem meer op fascistische regimes zoals nazi-Duitsland, waar de volledige legitimiteit van het politieke systeem voortvloeit uit de leider. Verwijder je dat centrale knooppunt, dan stort alles in.

Daarom is elke mogelijke machtsoverdracht in Rusland onvermijdelijk een uiterst gevaarlijk en onvoorspelbaar proces, waardoor elke discussie over een overgang eigenlijk zinloos is.

Tot slot is het behoud van de status quo, alleen dan zonder Poetin, natuurlijk ook een onaanvaardbare optie voor Oekraïne en bondgenoten. Het probleem ligt niet bij de persoon Poetin, maar in de logica van het bestaan van zijn regime en zijn doelstellingen — doelstellingen die onverenigbaar zijn met het bestaan van een soeverein Oekraïne, normale betrekkingen met het Westen en zelfs met de ontwikkeling van Rusland zelf.

Poetins machtsmodel vereist een voortdurende zoektocht naar een externe vijand. Simpelweg degene aan de top van die structuur vervangen zal daar niets aan veranderen. Zonder de ontmanteling van het systeem zelf is de kans groot dat Rusland exact dezelfde crises, dezelfde agressie naar buiten toe en dezelfde achteruitgang in eigen land, opnieuw zal voortbrengen.

Westen moet op zoek naar strategische partners

In plaats van de huidige passieve benadering van het Westen tegenover de toekomst van Rusland is een proactieve aanpak nodig. Dat betekent niet dat men Rusland van buitenaf moet proberen te besturen of zich rechtstreeks moet mengen in de interne processen, maar wel dat men probeert een positieve koers van Ruslands binnenlandse transformatie te ondersteunen.

Dat betekent: steun bieden aan de krachten binnen Rusland die staan voor verandering. Het Westen moet groepen onderscheiden die een alternatief model voor de ontwikkeling van Rusland willen uitbouwen — een model dat niet is gebaseerd op mobilisatie, militarisering en een extractie-economie, maar op institutionele ontwikkeling en integratie in de moderne wereld.

Daarmee doel ik niet alleen op oppositie in de klassieke betekenis van het woord. Ook bepaalde vertegenwoordigers van de Russische elite zelf kunnen geïnteresseerd zijn in een transformatie van het systeem, als zij een mogelijkheid zien om minstens een deel van hun positie en veiligheid te behouden, in het geval van het einde van het Poetin-model.

Zo’n transformatie is hoe dan ook onmogelijk zonder het huidige regime te verslaan.

Daarom moet de strategie zijn: een gecontroleerde nederlaag voor het Poetin-systeem — geen chaotische ineenstorting van een kernwapenmacht, maar de consequente en grondige ontmanteling van een regime dat niet alleen een bedreiging vormt voor Oekraïne en Europa, maar voor de internationale veiligheid als geheel en voor Rusland zelf.

Dit opinieartikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd door The Moscow Times. Boris Bondarev is voormalig Russisch diplomaat. In mei 2022 nam hij ontslag uit protest tegen de Russische oorlog tegen Oekraïne.