In Moskou werd zondag afscheid genomen van mensenrechtenactiviste Nina Litvinova (80). Decennialang bood ze de repressie van de Sovjet-Unie het hoofd en zette ze zich in voor politiek gevangenen. De oorlog tegen Oekraïne en het steeds benauwender wordende klimaat in Rusland deden haar besluiten uit het leven te stappen.

Nina Litvinova. Foto: Daria Kornilova / Facebook

Een goede vriendin van mensenrechtenactiviste Nina Litvinova had al een vreemd voorgevoel, vertelde ze zondag tijdens de uitvaart. Vier dagen eerder, op dinsdag 13 mei, had ze Litvinova nog aan de lijn. Of ze die week nog plannen had. Litvinova aarzelde. 'Misschien', zei ze. 'Ik weet het nog niet.' Een paar uur later, om twaalf uur 's middags, stuurde ze een laatste berichtje: 'Ik wens je alle goeds.' De vriendin stond er even bij stil: een ongewone zin, een beetje formeel, een beetje definitief. Maar ze begreep het nog niet.

'Ik schaam me, maar ik geef het op. Vergeef me.'

Nog diezelfde middag werd Litvinova’s lichaam gevonden op straat, onder het raam van haar flat in de Froenzenskaja-straat in het centrum van Moskou. Ze was 80 jaar. Een dag later maakte haar familie haar afscheidsbrief openbaar. 'Ik moet gaan; het leven is voor mij ondraaglijk’, stond daarin. ‘Sinds Poetin Oekraïne binnenviel en onschuldige mensen doodt, worden hier duizenden mensen eindeloos opgesloten die lijden en sterven omdat ze, net als ik, tegen de oorlog en het doden zijn. [...] Ik schaam me, maar ik geef het op. Vergeef me.'

Praten over zelfdoding kan gratis, anoniem en 24/7 bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113 of via www.113.nl.

Met haar dood krijgt de Russische dissidentenbeweging een nieuw symbool van het diepe morele protest tegen het Kremlin. Litvinova's familie liet er geen misverstand over bestaan dat zij haar suïcide zien als de ultieme consequentie van de verstikkende politieke repressie. 'Poetin heeft haar vermoord’,' schreef haar nicht, de in het Verenigd Koninkrijk wonende journalist Maria Slonim, toen ze de afscheidsbrief openbaar maakte op Facebook.

Verzet zat in haar bloed

Haar dood werd in de kolommen van aan het Kremlin gelieerde media slechts summier gemeld. Het staatspersbureau TASS schreef droogjes dat 'het lichaam was aangetroffen van de kleindochter van Sovjet-volkscommissaris Maksim Litvinov'. Daarmee was Litvinova teruggebracht tot een voetnoot bij haar reeds lang overleden grootvader, een man die in de jaren dertig als minister van Buitenlandse Zaken samenwerking met het Westen zocht en door Stalin werd ontslagen toen die de voorkeur gaf aan een pact met Hitler. Litvinova werkte bij het Instituut voor Oceanologie, merkte TASS nog op. Meer niet.

Litvinova werkte inderdaad meer dan veertig jaar voor dat instituut, gespecialiseerd in slangsterren en andere stekelhuidigen, en beschreef verscheidene tot dan toe onbekende soorten. Maar naast de oceaan was er nog een andere wereld – eentje die TASS niet noemde. Ze kwam uit een familie waar verzet in het bloed zat. Naast grootvader Maksim, die zich tegen Stalin had gekeerd en daarvoor was ontslagen, protesteerde haar broer Pavel in augustus 1968 op het Rode Plein tegen de Sovjet-invasie van Tsjechoslowakije, werd daarvoor vijf jaar naar Siberië verbannen en emigreerde in 1974 naar de Verenigde Staten.

Waar haar broer koos voor emigratie, bleef Litvinova haar hele leven actief in Rusland. Al in de Sovjet-tijd, vanaf de jaren zestig, hielp ze politieke gevangenen: ze verspreidde samizdat – verboden literatuur die in het geheim werd overgeschreven en doorgegeven – en tikte de Kroniek van Lopende Gebeurtenissen over, de ondergrondse publicatie die van hand tot hand ging omdat geen enkele officiële uitgever hem zou drukken. Ze zocht dissidenten op, bracht brieven en pakketjes, woonde rechtszittingen bij. 'Ik denk dat we leefden vanuit een soort gedeeld medeleven,' zei ze er later over. 'Iedereen hielp elkaar.'

Nina Litvinova (vooraan, tweede van rechts) te midden van haar familie, 1973-74. Foto: Archief Lara Litvinova / Memorial

Vrijheid voor iedereen

Na de relatief vrije jaren negentig – de Sovjet‑Unie was uiteengevallen en Rusland tastte naar een nieuwe identiteit – keerde met het aantreden van Vladimir Poetin in 2000 ook de repressie geleidelijk terug. Opnieuw verzette Litvinova zich. Toen Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, werd de repressie naar een nog hoger niveau opgeschroefd: tegenstanders van de oorlog werden massaal opgepakt. Memorial, de mensenrechtenorganisatie waarmee ze nauw samenwerkte, was al in 2021 door een Russische rechter ontbonden. 

Maar net als haar inmiddels hoge leeftijd hield ook dat Litvinova niet tegen. Ze woonde zittingen bij in de zaak tegen Oleg Orlov, medevoorzitter van Memorial, die werd vervolgd wegens zijn afkeuring van de oorlog. En in de zaak tegen theaterregisseur Jevgenia Berkovitsj, die in 2023 werd veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf wegens het ‘rechtvaardigen van terrorisme’. Litvinova bracht boeken naar verdachten die onder huisarrest stonden. Ze hielp mensen van wie de namen nooit in de krant kwamen.

'Nina Litvinova belichaamde bescheiden maar onbuigzame moed en waardigheid'

Tot vlak voor haar dood deelde ze op Facebook berichten over politieke gevangenen: martelingen, arrestaties, rechtszaken. Op haar profielfoto was de Russische tekst ‘Svobodoe vsem nemedlenno’ geplakt: 'vrijheid voor iedereen, onmiddellijk'. Op 25 februari 2022, een dag na de invasie, kwam daar nog een Oekraïense vlag bovenop. Memorial – de organisatie werkt, na haar ontbinding in Rusland, vanuit ballingschap verder – schreef in een in memoriam dat ze ‘bescheiden maar onbuigzame moed en waardigheid belichaamde’. En: ‘Ze was er altijd waar de pijn het grootst was.’

Zwarte raven

Tijdens de uitvaart zondag, in de rouwzaal van het Centraal Klinisch Ziekenhuis nr. 1 in het westen van Moskou, kwamen volgens de nieuwssite RusNews zo'n 150 mensen bijeen om afscheid van haar te nemen. Ze lag in een bruinrode kist, met haar zoon en kleindochter aan haar zijde. In de zaal bevond zich ook Olga Bendes, die Litvinova had leren kennen toen ze zelf gevangen zat. Bendes was in 2021 opgepakt tijdens een demonstratie ter ondersteuning van Aleksej Navalny – de oppositieleider die in 2024 in een Russisch strafkamp overleed – en veroordeeld tot twee jaar kamp. 

Met tranen in haar ogen beschreef Bendes hoe Litvinova het buitengewone vanzelfsprekend vond. 'Ze was er altijd voor mij, of ik nu om hulp vroeg of niet. Ze voelde op afstand aan wanneer ze moest bellen of schrijven.' Ze eindigde met een oproep aan de zaal: 'Verlies elkaar niet. Bel elkaar vaker. Praat met elkaar.'

Een vriendin richtte zich met haar slotwoorden rechtstreeks tot Litvinova: 'Zwarte raven achtervolgden je leven en kwamen toevliegen op je dood. Maar hun tijd zal onherroepelijk voorbijgaan.' Het was een directe verwijzing naar de 'tsjornieje voroni' (Russisch voor zwarte raven), de beruchte zwarte wagens waarmee gearresteerden in de Sovjettijd werden afgevoerd.

Vrienden, familieleden en medestanders verzamelen zich rond de kist om afscheid te nemen van Nina Litvinova. Foto: Joeri Samoedoerov / Facebook

‘Als je een naam uitspreekt, bestaat die persoon nog’

Van Litvinova zijn maar weinig interviews in omloop. Maar in een zeldzame archiefvideo is ze te zien bij het herdenkingsmonument voor de slachtoffers van Stalin op het Loebjankaplein – een grote zwerfkei van de Solovetski-eilanden, waar in de jaren twintig het eerste Goelagkamp werd gebouwd. De steen werd in 1990 onthuld recht tegenover het hoofdkwartier van de geheime dienst KGB, het gebouw waar bevelen voor de repressie werden ondertekend en mensen werden gemarteld en gedood. Het was het eerste monument voor politieke gevangenen in Rusland.

In het fragment steekt iemand een microfoon naar haar uit. 'Ik kom hier elk jaar,' zegt ze, 'omdat heel veel mensen die me na stonden – ouders van mijn ouders, vrienden van mijn ouders, familieleden – zijn omgekomen in de kampen. Het is altijd een pijnlijk onderwerp voor mij, en de herinnering voelt heel belangrijk.' Ze vertelt dat ze het mooi vindt dat bij deze bijeenkomst iedereen een naam uitspreekt. 'Want als je een naam uitspreekt, bestaat die persoon nog. Anders zou hij zomaar in het niets verdwijnen.'

In de opname zegt ze zich ook zorgen te maken over wat ze 'wilde stalinistische propaganda' noemt. Schoolkinderen zouden verplicht de steen moeten bezoeken, stelt ze – zodat ze voelen wat er is gebeurd, zodat de geschiedenis niet alleen een abstracte les blijft maar iets wat je in je lijf ervaart. Maar ook die hoop is inmiddels vervlogen: de jaarlijkse herdenking bij de steen wordt door de autoriteiten onderdrukt. Memorial is verboden. En nu is ook Nina Litvinova dood.