In de Oranjekerk in Amsterdam wordt dinsdag de Russische pianist Pavel Koesjnir herdacht. Het is deze maand twee jaar geleden dat hij werd opgepakt vanwege zijn kritiek op het regime en de oorlog; een gevangenschap die hij niet overleefde. Dénis van Vliet portretteert de muzikale activist die al in 2005 zwoer het Russische volkslied nooit te zullen spelen.

Pavel Koesjnir stierf op 39-jarige leeftijd in een Russische cel na een hongerstaking, nadat hij zich op YouTube had uitgesproken tegen de oorlog in Oekraïne. Foto: VKontakte

'Olja, hoi. Volgens mij schreef je me eens dat jij mijn dagboek zou uitgeven als ik zou komen te overlijden… een dergelijke toekomst lijkt mij echter onwaarschijnlijk…' Die woorden schreef de Russische pianist en anti-oorlogsactivist Pavel Koesjnir in augustus 2023 aan zijn jeugdvriendin Olja Sjkrygoenova in Duitsland. Een jaar later ontving zij een briefje waarin hij schreef dat hij in hongerstaking was gegaan uit protest tegen zijn arrestatie, die hij als onrechtmatig beschouwde. Het was zijn laatste brief: op 27 juli 2024 overleed hij, 39 jaar oud, in een huis van bewaring in Birobidzjan, een kleine provinciestad in Ruslands Verre Oosten.

Koesjnir, in 1984 geboren in het West-Russische Tambov en opgeleid aan het prestigieuze Conservatorium van Moskou, was solist bij de plaatselijke filharmonie in Birobidzjan toen hij in mei 2024 werd gearresteerd. Aanleiding waren vier video's op zijn YouTube-kanaal. Daarin noemde hij Rusland een 'fascistische staat' en de massamoord in Boetsja – waar Russische troepen kort na de grootschalige invasie in Oekraïne honderden burgers vermoordden – ‘een schande voor ons vaderland’. Hij werd beschuldigd van 'het publiekelijk oproepen tot terreur'. In de gevangenis, waar hij al enige tijd vastzat zonder dat er een rechtszaak had plaatsgevonden, ging hij uiteindelijk over tot een droge hongerstaking.

Dagboek uit Birobidzjan

Sjkrygoenova, in het dagelijks leven pianiste in Berlijn – bekend van het klassieke kwartet Salut Salon en sinds 2023 actief met het kindermuziekduo Klavieriki – hield na zijn dood haar woord. Het dagboek dat Koesjnir haar had toegestuurd was geschreven tijdens de Russische gedeeltelijke mobilisatie in de herfst van 2022, de periode waarin hij folders tegen de oorlog uitdeelde op straat en zijn verzet steeds openlijker werd. Vorig jaar verscheen het bij de uitgeverij van het onafhankelijke medium Meduza onder de titel Birobidzjanski dnevnik ('Dagboek uit Birobidzjan').

Zijn vrienden en collega’s van vroeger proberen de herinnering aan Koesjnir ook op andere manieren levend te houden. Zo verscheen afgelopen voorjaar een documentaire over zijn leven, en dinsdag houden muzikanten een concert ter nagedachtenis aan hem in de Oranjekerk in Amsterdam. De opbrengsten gaan naar de naar hem vernoemde Pavel Kushnir Scholarship, een fonds dat muziekstudenten uit Rusland, Oekraïne en Belarus helpt te studeren aan toonaangevende conservatoria wereldwijd. Alleen al dit jaar kregen dertien studenten via het fonds steun voor hun opleiding. 

Pavel Koesjnir speelt de Fantasie in C groot van Schumann, een van de meest veeleisende en vrije werken uit het romantische pianogenre.

Tot die vrienden behoort Maria Nemtsova, een internationaal bekroonde concertpianiste die het herdenkingsconcert in Amsterdam mede organiseert en in 2022 naar Nederland vertrok nadat ze zich tegen de oorlog had uitgesproken. ‘Ik was op vakantie toen ik op Facebook las dat Pasja [de koosnaam voor Pavel, DVV] was overleden’, vertelt ze. ‘Het zullen wel drugs zijn, dacht ik eerst. Ik stuurde een berichtje naar een vriendin en zij vertelde me hoe het echt zat. Ik wist van niets, net als de rest. Het was een totale schok. Pas toen begon de rest van de wereld het ook te horen. Dat was te danken aan Olja Sjkrygoenova, zijn jeugdvriendin.’

Koesjnir stierf uitgerekend op de dag dat in Washington de voorbereidingen voor de grootste gevangenenruil sinds de Koude Oorlog werden afgerond. Op 1 augustus kwamen bekende dissidenten vrij, onder wie Kremlin-criticus Ilja Jasjin en Wall Street Journal-journalist Evan Gershkovich.

Zo ver mogelijk van Moskou

Hoe kwam een getalenteerde pianist, die voorbestemd leek voor een grote carrière, terecht in het afgelegen Birobidzjan? Het antwoord begint met wat hij juist niet wilde.

Koesjnir groeide op in een muzikale Joodse familie: zijn vader was pianist en muziekpedagoog, zijn moeder muzieklerares. Al op zijn zeventiende speelde hij de volledige cyclus van vierentwintig preludes en fuga's van Sjostakovitsj – een uitvoering van ruim twee uur. Zijn jeugdvriendin Sjkrygoenova zei later dat je op één hand kon tellen hoeveel mensen ter wereld daartoe in staat zijn. In 2002 werd hij toegelaten tot het Conservatorium van Moskou, waar hij studeerde bij de gerenommeerde pianist Viktor Merzjanov. Hij studeerde af in 2007.

Een grote carrière in Moskou of Sint-Petersburg zocht hij bewust niet: in de grote steden kon hij niet om pro-regime concerten heen. Hij weigerde de bijpassende honoraria en de status die gepaard ging met het dienen van de macht. Die houding had hij al vroeg. In een interview uit 2005 in de studentenkrant van het Conservatorium van Moskou – hij was pas 21 jaar – werd hem gevraagd welk werk hij onder geen enkele omstandigheid zou spelen. Zijn antwoord luidde: 'Het volkslied van Rusland.'

Hoe verder van het Kremlin, hoe vrijer hij kon spelen

'Bovendien interesseerde het wereldse hem niet echt; hij liep al die jaren in dezelfde jas en dezelfde trui', zegt Nemtsova. Terwijl vakgenoten kozen voor de financiële zekerheid van de staatsconservatoria, koos hij voor de artistieke vrijheid van de provincie. Hoe verder van het Kremlin, hoe vrijer hij kon spelen. In het najaar van 2022 verhuisde hij daarom op uitnodiging van de plaatselijke filharmonie naar Birobidzjan, duizenden kilometers van Moskou, vlakbij de Chinese grens.

'Ik heb het hele land per trein doorkruist, van Moskou naar Vladivostok. Gekeken naar de natuur, naar de mensen in het slaaprijtuig. We zijn een tragisch land, ongelukkige mensen, maar zoveel schoonheid. Dat kun je de fascisten niet geven. De muziek houdt me op de been. Een anker van normaliteit.' ~ Brief aan Olja Sjkrygoenova, 2022

Dat hij uitgerekend daar belandde, had iets toevallig-toepasselijks. Birobidzjan was eind jaren twintig door Sovjetdictator Jozef Stalin gesticht als thuisland voor Joden, maar telt tegenwoordig nauwelijks nog een Joodse gemeenschap. Rijen identieke prefabflats bepalen het straatbeeld. Dat de meest vergeten Joodse stad van Rusland zijn eindbestemming werd, had iets van een onbedoelde echo.

Een tractor maakt de weg sneeuwvrij in het centrum van Birobidzjan, met 69.000 inwoners het hart van de Joodse Autonome Oblast. Foto: Stadsbestuur Birobidzjan

Voor de filharmonie van Birobidzjan was de komst van een afgestudeerde van het Conservatorium van Moskou een grote gebeurtenis. Vrijwel alle lokale media schreven over hem en roemden hem als 'slim en getalenteerd'. Zijn moeder had hem gesmeekt niet te gaan. 'Ik had gewoon een gevoel… Ik heb hem letterlijk gesmeekt. Blijf! Blijf! Ik help je, ik steun je financieel, ga gewoon niet!' Koesjnir luisterde niet.

Het paste bij zijn rebelse karakter. 'Hij maakte altijd de indruk van een volkomen vrij mens; hij had overal een eigen mening en visie op, maar was tegelijkertijd enorm opmerkzaam', zegt Nemtsova. 'Je voelde dat hij buiten de gebaande paden trad, dat hij een enorme nieuwsgierigheid had naar alles om hem heen.' Jeugdvriendin Sjkrygoenova liet zich kort na zijn dood tegenover de BBC ook zo over hem uit: 'Dit was een tandwiel dat in geen enkele machine paste, en dat was al zo vanaf zijn kindertijd.'

'Weg met de oorlog'

Zijn aversie tegen het Rusland van Vladimir Poetin stak Koesjnir niet onder stoelen of banken. Na zijn afstuderen nam hij deel aan de grote anti-Kremlin protesten op het Bolotnajaplein in 2011 en 2012, de grootste demonstraties in Rusland sinds de val van de Sovjet-Unie, uit protest tegen verkiezingsfraude en de terugkeer van Poetin als president, die tussen 2008 en 2012 tijdelijk had plaatsgemaakt voor Dmitri Medvedev.

De annexatie van de Krim in 2014 maakte Koesjnir woest. Hij nam deel aan protestpiketten en schreef een roman als anti-oorlogsmanifest: Roesskaja narezka (‘Russische snijplank’), opgebouwd uit dagboekfragmenten en passages uit romans over de Tweede Wereldoorlog, volgens de cut-up-techniek waarbij bestaande teksten worden geknipt en herschikt tot iets nieuws. De roman verscheen bij een kleine uitgeverij in Düsseldorf. Weinigen lazen het – tot de auteur stierf althans. Dat ontmoedigde hem niet. In 2018 stond hij op het Poesjkinplein in Moskou met een spandoek: 'Weg met de oorlog, vrijheid voor Rusland.' De politie rukte het bord uit zijn handen.

'Na de beschamende annexatie van de Krim rolden de gebeurtenissen verder, een rode helling af. Stromen vreselijke propaganda kwamen uit elke televisie. Poetin zwol op als een worm, onze fascisten zingen hem halleluja. Ze noemen dit de Russische Lente.' ~ Uit de roman Roesskaja narezka, 2014

Zo mogelijk nog woester werd hij na de grootschalige Russische invasie van februari 2022 in Oekraïne. Zijn betrokkenheid blijkt uit de e-mails die hij Sjkrygoenova stuurde vanaf het begin van de oorlog: 'Vandaag deelde ik folders uit met deze tekst: 'Dnipro: 45 levens, 45 mooie en sterke mensen – gedood door een van onze raketten – Russisch – het land van Joeri Gagarin en Andrej Roebljov: zijn wij nu fascisten, of nog niet?' 

's Nachts plakte hij A4-posters door heel Birobidzjan met de tekst 'FUCK THE DRAFT!' in het Engels, versierd met pacifistische symbolen – een oproep om de militaire dienstplicht te weigeren, gericht aan de Russische mannen die na de gedeeltelijke mobilisatie van september 2022 werden opgeroepen. Hij deed het allemaal alleen. Naast zijn werk en concerten.

Vijf abonnees

Intussen opende hij zijn YouTube-kanaal Inoagent Mulder, een verwijzing naar FBI-agent Fox Mulder uit zijn lievelingsserie The X-Files, gecombineerd met het label van ‘buitenlands agent’ (landverrader) dat het Kremlin op critici plakt. De tagline van de serie – The truth is out there – was ook zijn motto. Vier video's en vijf abonnees werden hem fataal: in mei 2024 arresteerde de geheime dienst FSB hem op verdenking van het aanzetten tot terrorisme. In de cel ging hij uiteindelijk over tot een droge hongerstaking: niet eten én niet drinken.

'Wen niet aan het fascisme, wen niet aan de oorlog. En zelfs als er geen toekomst is, laten we geloven in het heden. Maar er is een toekomst. Poetin zal creperen. Het fascistische Poetin-regime zal instorten. Mijn liefde zal blijven leven. Laten we doorgaan met de strijd.' ~ YouTube, januari 2024 

'Natuurlijk was het een politieke zaak; ik denk dat hij is aangegeven,' zegt Nemtsova. 'Hij uitte zijn mening te openlijk voor iemand. Er spreekt zo'n krankzinnige lafheid van het regime uit dit alles, daar in dat door God vergeten Birobidzjan.'

De internationaal bekroonde concertpianiste Maria Nemtsova is een goede vriendin van de overleden dissident Pavel Koesjnir. Foto: Maria Nemtsova

Zijn eigen familie zag het anders. Koesjnirs moeder geloofde dat Oekraïne een grote bedreiging voor Rusland vormde en begreep zijn verzet nooit. 'Mijn oudste zoon en ik hebben geprobeerd hem te overtuigen, soms bijna tot handgemeen aan toe,' zei ze na zijn dood tegen de BBC. 'Maar uiteindelijk praatten we gewoon niet meer veel met elkaar.'

Hoewel hij stierf tijdens zijn hongerstaking, luidt de officiële doodsoorzaak 'gedilateerde cardiomyopathie en congestief hartfalen'. Koesjnir had nooit eerder hartproblemen gehad. Op 8 augustus werd hij gecremeerd; zijn moeder en broer kwamen niet. Er waren elf mensen aanwezig: twee journalisten, twee medewerkers van de filharmonie, twee fans, een vriendin, een dichteres, twee activisten en een scholier.

Foto's van Koesjnir in de kist tonen een blauwe plek boven een oog en bloed op zijn lippen. Zijn moeder weigerde toestemming voor een onafhankelijke lijkschouw. De as werd overgebracht naar Tambov, zijn geboortestad. De exacte doodsoorzaak zal nooit worden vastgesteld.

Op deze begraafplaats in het West-Russische Tambov rust Pavel Koesjnir. Zijn as werd na de crematie in Birobidzjan overgebracht naar zijn geboortestad. Foto: VKontakte

Ironisch genoeg is de artiest die bij leven nooit een gevierd pianist wilde zijn, dat na zijn dood alsnog geworden, in klassieke kringen wereldwijd. Koesjnir geloofde dat echte kunst kon plaatsvinden in een studentenkamer, om vijf uur 's ochtends, in het gezelschap van daklozen en een kamer vol dronken lijven. Nu horen jonge generaties van hem via de studiebeurzen van het Pavel Kushnir Scholarship, en vorig jaar verscheen zijn werk voor het eerst in albumvorm: een gerestaureerde opname van Rachmaninoffs Preludes, opgenomen in 2010 in zijn geboortestad Tambov.

In een open brief, opgesteld door Sjkrygoenova en gepubliceerd in de Frankfurter Allgemeine Zeitung, ondertekend door onder anderen Martha Argerich, Daniel Barenboim en Simon Rattle, schreven tientallen topmusici ter nagedachtenis aan Koesjnir: 'Misschien is de grootste tragedie van Pavels leven wel dat we nu pas beseffen wat een bijzonder artiest, schrijver en denker hij was. We kenden hem simpelweg niet.'

Nemtsova sluit zich daarbij aan. 'Hij speelde buiten de vaste kaders, heel origineel en vrij. Dat weerspiegelde precies zijn karakter.'

'Wat jammer dat ik toch niet ben weggegaan en mijn creativiteit en vrijheid niet heb gered.' ~ Brief aan Olja Sjkrygoenova, begin 2024

Kaartjes voor het concert in de Oranjekerk ter nagedachtenis aan Pavel Koesjnir zijn nog te koop via de website van Localie Hub. Het naar hem vernoemde Pavel Kushnir Scholarship kunt u steunen via een donatie.