De Duitse Ruslandpolitiek is willens en wetens uitgedraaid op het ‘grootste diplomatieke fiasco in de geschiedenis van de Bondsrepubliek’. Ook na de entree van Poetin in 2000 bleef Duitsland ziende blind en horende doof, ongeacht wie er in Berlijn regeerde. Pas in 2022 begon het te dagen dat er iets gruwelijk mis was gegaan, zij het niet bij de verantwoordelijke bondskanseliers Schröder en Merkel. Hubert Smeets recenseert het jongste boek over het falen van de Duitse Ostpolitik.
De Russische president Vladimir Poetin en de toenmalige Duitse bondskanselier Angela Merkel net voor hun gezamenlijke persconferentie in het Kremlin op 20 augustus 2021. Het was het twintigste en laatste bezoek van Angela Merkel aan Rusland als bondskanselier.
Foto: ANP / Alexander Zemlianichenko / POOL / AFP
Historisch schuldgevoel over de Tweede Wereldoorlog heeft Duitsland afgelopen kwart eeuw zo verblind dat opeenvolgende regeringen geen oog hadden voor het revanchisme van het Poetin-regime om het verlies van het Russische Rijk te wreken. Wiedergutmachung van het naziverleden was relevanter geworden dan realiteitszin.
Historische trouw aan de onfeilbaarheid van Ostpolitik heeft Duitsland sinds de millenniumwisseling zo verdoofd dat Berlijn niet hoorde wat de leiders in Moskou eigenlijk zeiden. De slogan Wandel durch Handel, waarmee de gaspijpleidingen Nord Stream werden gerechtvaardigd, was belangrijker dan de leuze Wandel durch Annäherung, waarmee bondskanselier Willy Brandt in de jaren zeventig dacht het communisme in Oost-Europa te kunnen verzachten.
Economisch eigenbelang deed de rest. Verslaafd aan goedkoop aardgas liet zowel de industriële als de politieke elite van Duitsland zich decennialang corrumperen door het Kremlin en Gazprom. In 1986 teerde DDR en BRD voor 29 procent op Russisch gas. Vlak voor de invasie in 2022 was die afhankelijk van Duitsland toegenomen tot 55 procent. Tegelijkertijd daalden de defensie-uitgaven van 4,9 procent van het (Westduitse) nationale inkomen naar 0,79 procent van het herenigde Duitse bbp.
Vanaf het moment dat president Vladimir Poetin in 2000 aan de macht kwam, sloten de Duitse regeringen, of die nu door de sociaaldemocraat Gerhard Schröder dan wel door de christendemocrate Angela Merkel werden geleid, de ogen voor zijn (on)verholen boodschappen.
Dat Poetin in 2001 in Berlijn openlijk zei geen bezwaar te hebben tegen uitbreiding van de NAVO in oostelijke richting werd met graagte omarmd als bevestiging van de nieuwe Ostpolitik
Wensdenken was de politieke norm. Dat Poetin in 2001 in Berlijn openlijk zei geen bezwaar te hebben tegen uitbreiding van de NAVO in oostelijke richting (‘Na gut. Got segne die NAVO’) werd met graagte omarmd als bevestiging van de nieuwe Ostpolitik. Nadat Poetin in 2012, na tussenpaus Dmitri Medvedev, met veel fraude en geweld was teruggekeerd in het Kremlin, bleven de ogen gesloten. Weliswaar achtte de Duitse regering de tijd rijp om wat toekomstscenario’s te schetsen, maar de kans dat Rusland zou afglijden naar een ‘imperiaal-autoritair bewind’ werd nog steeds het ‘minst waarschijnlijk’ geacht.
Zelfs toen het fiasco van dit apaiserende beleid na de grootschalige Russische oorlog in 2022 niet meer verheimelijkt kon worden, net zo min als de economische gevolgen ervan, waren talrijke verantwoordelijke Duitse politici nog steeds bang om de steven te wenden, ongeacht of ze nu lid waren van de CDU dan wel de SPD.
‘Grootste falen in geschiedenis’
Voormalig SPD-leider Sigmar Gabriel, die heel lang had meegewerkt in het corrupte netwerk van ex-kanselier Gerhard Schröder en in 2015 de oliepijplijn Nord Stream nog een ‘waarborg voor vrede’ had genoemd, was binnen het establishment zelfs een buitenbeentje toen hij in de lente van 2022 gewag maakte van ‘het grootste buitenlands politieke Versagen van de Bondsrepubliek’ en een ‘mercantiele degeneratie van de Ostpolitik’ die in de Koude Oorlog nog een lichtend voorbeeld voor heel Europa was geweest
Bondskanselier Olaf Scholz sprak toen weliswaar van een ‘Zeitenwende’ - een ongekende term in de gelederen van zijn eigen ‘Putin verstehende’ SPD - maar in de praktijk bleef hij behoedzaam uit angst zijn evenknie Vladimir Poetin te provoceren.
Ook de kort daarvoor vertrokken CDU-kanselier Angela Merkel kon na het begin van de vernietigingsoorlog nog niet over haar lippen krijgen dat er iets faliekant fout was gegaan en dat zij daar gedurende haar zestienjarige regeerperiode wellicht mede debet aan was geweest. Volgens Merkel was de oorlog eerder veroorzaakt door de coronapandemie dan de schuld van haar eigen pappen en nathouden.
Die halsstarrigheid van Merkel was op zichzelf verklaarbaar. Het politieke én economische superioriteitsgevoel dat alleen Duitsland in staat was om Rusland bij de les te houden en uiteindelijk in het Europese systeem te integreren, was na de Koude Oorlog zo diep doorgedrongen in alle lagen van de Duitse maatschappij dat kritische stemmen al die tijd genegeerd en zelfs verdacht gemaakt konden worden. De sociaaldemocratische burgemeester van Hamburg vatte die zelfverzekerde stemming in 2004 goed samen toen hij critici van eerbetoon aan de jonge president Poetin simpelweg toebeet: ‘kop dicht’.
Onthutsend en pijnlijk
Twee Duitse weekbladjournalisten - Katja Gloger van Stern en Georg Mascolo van Der Spiegel - schetsen dit pro-Russische en vaak ook anti-Oekraïense klimaat systematisch in hun recent verschenen boek Das Versagen. Dankzij de talrijke documenten die ze hebben opgeduikeld, en interviews met hoofdrolspelers, is hun geschiedenis bij vlagen onthutsend. Wie had er in de hoogste kringen geen roze bril op? Eigenlijk alleen de linkse Die Grünen niet. Soms is het boek ronduit pijnlijk, ook voor Nederland, bijvoorbeeld als Poetin zich bij Schröder beklaagt dat het zo moeilijk is om met de ‘Hollandse homo’s’ handel te drijven.
Soms is het boek ronduit pijnlijk, ook voor Nederland, bijvoorbeeld als Poetin zich bij Schröder beklaagt dat het zo moeilijk is om met de ‘Hollandse homo’s’ handel te drijven
Het is vermoedelijk geen toeval dat de hoofdrolspelers Schröder en Merkel weigerden om beide auteurs te woord te staan.
Het beeld dat ook zonder hun medewerking desondanks oprijst, is het beeld van Duitsland dat wordt geregeerd door elite die zo overtuigd zijn van haar Ruslandbeleid dat ze die zelfs niet wil laten verifiëren door onloochenbare feiten en alternatieve analyses. Duitsland was willens en wetens ziende blind en horende doof.
Een paar voorbeelden.
Wegkijken en wegmoffelen
Een oude Stasi-agent, die Vladimir Poetin nog kent uit zijn KGB-jaren in Dresden, waarschuwt in 1999 dat het aankomende staatshoofd een ‘Groot-Russische nationalist’ is met ‘antisemitische’ trekjes. De kwalificatie werd weggewoven. Sterker nog, in 2001 drukte kanselier Schröder, tegen alle tradities en adviezen in, door dat president Poetin de voltallige Bondsdag mocht komen toespreken.
In 2003, vlak voordat de Verenigde Staten en hun ‘coalition of the willing’ een oorlog in Irak zouden beginnen, gingen de Duitse Bundesnachrichtendienst (BND) en de Russische buitenlandse inlichtingendienst (SVR) samenwerken. Nadat het Kremlin zelf in 2008 een oorlog tegen de voormalige Sovjetrepubliek Georgië had ontketend, en er achter was gekomen dat de Russische krijgsmacht er slecht aan toe was, besloot Berlijn tot militaire samenwerking met Moskou. De regering-Merkel zet Rheinmetall onder druk om mee te doen in een joint venture met Oboronservice - een inkoopbedrijf van het Russische leger. In Rusland werd aan de Volga met Duitse hulp zelfs een modern trainingscentrum ingericht. ‘Meer oorlog kun je in vrede niet bedrijven’, aldus Gloger en Mascolo in een verwijzing naar het Rapallo-akkoord waarmee de Sovjet-Unie en de Weimarrepubliek in 1922 de verdragen met het toenmalige Westen ondermijnden.
Het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken voorspelde in 2007 in een geheime notitie dat Rusland de Krim zou gaan annexeren. De nota werd niet serieus genomen maar verdween in een onderste lade. Het Oekraïnebeleid, voor zover dat überhaupt bestond, was en bleef onderdeel van de grotere Ruslandpolitiek van Berlijn.
Oekraïne moet toontje lager zingen
Toen de Krim in 2014 inderdaad werd ingelijfd, reageerde het bejaarde SPD-icoon Helmut Schmidt schouderophalend dat ‘de Krim altijd al Russisch was geweest’. Ook lager in de hiërarchie van de Duitse elite benadrukten zowel socialisten als christendemocraten onmiddellijk dat ‘vrede en vriendschap met Rusland nodig zijn’.
Driekwart jaar later, nadat ook de Donbas in de greep van Ruslands oorlog was geraakt, eiste kanselier Merkel van de Oekraïense president Petro Porosjenko dat hij concessies zou doen om Poetin ‘zonder gezichtsverlies een uitweg’ te bieden.
Hetzelfde gebeurde nadat er in mei 2015 een cyberaanval was gepleegd op de Bondsdag en de Verfassungschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, een speciale eenheid had opgezet om de hybride oorlogsvoering het hoofd te kunnen bieden. We blijven werken aan betere betrekkingen met Rusland, zei Merkel toen. Waarna al snel de bilaterale Hohe Arbeitsgruppe für Sicherheitspolitik haar werkzaamheden in Berlijn en Moskou zou gaan hervatten.
Dit patroon van wegkijken en bagatelliseren ging door tot februari 2022. Toen de latere minister Robert Habeck van Die Grünen, na een reis door Oekraïne in de lente van 2021, ging pleiten voor de levering van defensieve wapens aan Kyiv, kreeg hij de Grote Coalitie in Berlijn nul op het rekest. ‘Lichtvaardig’, zei de SPD. ‘De verkeerde weg’, aldus de CDU, nog geen jaar voordat de grote oorlog zou losbarsten.
Oekraïne zou een oorlog tegen Rusland sowieso snel verliezen, althans dat dacht Berlijn zeker te weten. Als het al tot oorlog zou komen
Oekraïne zou een oorlog tegen Rusland sowieso snel verliezen, althans dat dacht Berlijn zeker te weten. Als het al tot oorlog zou komen. Want ook die voorspellingen van met name de Amerikaanse inlichtingendiensten wimpelde Berlijn heel lang weg. Het feit dat Poetins zeejacht Graceful begin februari 2022 in allerijl de Hamburgse haven verliet, waar de boot werd onderhouden, en de loyale oligarch Alisjer Oesmanov twee dagen voor de aanval zijn bankrekeningen in Frankfurt leeghaalde, waren kennelijk geen aanwijzingen om alarmfase 1 af te roepen. Zelfs een eventuele aftocht van de Duitse ambassade in Kyiv was niet goed voorbereid. Toen de post op de eerste oorlogsdag moest worden geëvacueerd, kwamen de diplomatieke auto’s vast te zitten in de files op de Oekraïense wegen richting het Westen.
Demasqué Merkel
Bijna vier jaar later heeft Duitsland nog steeds moeite om zich aan te passen aan de nieuwe werkelijkheid. De enige partij die al die jaren een realistische kijk had op het revanchistische Rusland van Poetin, Die Grünen onder leiding van de kortstondige minister Habeck, verloor in 2025 de verkiezingen en keerde terug in de oppositie. De grote winnaar werd het radicaal-rechtse Alternative für Deutschland, dat vanuit de bankjes van de Bondsdag niet alleen ageerde tegen de westerse steun voor Oekraïne maar ook spioneerde voor Rusland.
Hoe was die omkering aller waarden in vredesnaam mogelijk? Das Versagen verklaart het. Decennialang was de norm in Duitsland geweest dat Rusland te vertrouwen was en onder Duitse begeleiding een Europees land zou kunnen worden. Dat Poetin in de negentiende eeuw leefde, zoals Merkel na het begin van de oorlog in 2014 terecht opmerkte, was kennelijk een handicap van voorbijgaande aard.
De socialist Gabriel stond ook na 2022 behoorlijk alleen met zijn schuldbekentenis. De christendemocrate Merkel bleef representatiever voor de stemming in Duitsland, toen ze in oktober 2025 in een interview met een Hongaarse krant bleef volhouden dat zij en president Macron in 2021 van de EU de kans hadden gekregen om te onderhandelen met Poetin maar hun beider initiatief stuitte op verzet van andere lidstaten, kortom, dat het mede de schuld was van met name Polen en de Baltische landen dat het zo uit de hand kon lopen.
Gloger en Mascolo tonen in Das Versagen aan dat Merkel met deze verwijten vooral haar eigen straatje schoonveegt. Dat is, behalve ontluisterend voor de ex-kanselier, ook het demasqué van een bredere Duitse elite die een kwart eeuw ogen en oren gesloten hield.
Katja Gloger & Georg Mascolo: Das Versagen. Eine investigative Geschichte der deutschen Russlandpolitiek. Ullstein (2025), 496 blz. € 26,99
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en kennisplatform RAAM verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Rusland, Oekraïne en Belarus.
