Kort na het vertrek van Zelensky’s dubieuze stafchef Andrij Jermak heeft de president een nieuwe stafchef aangesteld. Kyrylo Boedanov, tot vorige week nog de baas van de militaire inlichtingendienst HUR, bekleedt nu een van de belangrijkste posten in de Oekraïense politiek. Het vormt onderdeel van een nieuwe, bredere politieke stoelendans, ziet Chris Colijn in Kyiv.

Volodymyr Zelensky praat met Kyrylo Boedanov. Foto: Volodymyr Zelensky / Telegram

Tot voor kort was Andrij Jermak Oekraïne’s machtigste onverkozen leider. Hij moest in november vertrekken vanwege mogelijke betrokkenheid bij een groot corruptieschandaal, en dat leidt nu tot een verdere herstructurering van het Oekraïense machtssysteem.

‘Volodymyr Aleksandrovitsj [Zelensky, CC] had slechts twee opties’, schrijft politiek verslaggever Roman Romanjoek van Oekraïnska Pravda. ‘De eerste was om op een schimmige manier de invloed van Jermak te behouden, door middel van tussenpersonen. De tweede optie was om het hele systeem radicaal te herstructureren en te proberen zijn [Zelensky’s, CC] macht te versterken met de laatste positieve mensen uit het team.’

‘De president aarzelde ruim een maand, maar besloot uiteindelijk de tweede, veel moeilijkere weg te bewandelen’, gaat Romanjoek verder. ‘De nieuwe herschikking betekent nog niet de definitieve verwijdering van Jermaks tentakels uit het systeem, maar de algemene stemming op de Olympus van de macht geeft reden om aan te nemen dat het slechts een kwestie van tijd is.’

De-Jermakificatie

Oekraïense analisten zijn het grotendeels eens dat Jermak nog steeds enige invloed heeft. ‘Jermak is overal, net zoals voorheen’, schrijft Inna Vedernikova, politiek redacteur van de nieuwssite ZN. ‘We weten niet wat Jermak nu achter de schermen doet, dus ik zou niet te snel concluderen dat zijn hoofdstuk afgesloten is’, zegt analist Ihor Reiterovitsj tegen nieuwssite NV. Maar niemand weet precies wat Jermak nu doet, of hoeveel invloed hij daadwerkelijk heeft behouden.

De benoeming van Kyrylo Boedanov als Jermak’s opvolger suggereert dat Jermak’s invloed snel afneemt. De twee waren jarenlang directe rivalen binnen de staf van Zelensky. Jermak zou minstens vijf en mogelijk zelfs negen keer hebben geprobeerd om Boedanov naar de uitgang te duwen, onder andere omdat de inlichtingenman een ‘onvoorspelbare revolutionair’ zou zijn die aan een ‘eigen politieke machine’ bouwt.

De benoeming van Boedanov suggereert dat Jermak’s invloed afneemt

Boedanov weigerde Jermak te steunen in het grote corruptieonderzoek van afgelopen jaar. En toen duizenden Oekraïense burgers afgelopen zomer de straat op gingen om te demonstreren voor de onafhankelijkheid van de anticorruptie-instellingen NABOe en SAP, stond Boedanov openlijk aan hun kant. Hij koos niet de kant van Jermak, die het onderzoek naar corruptie naar alle waarschijnlijkheid wilde dwarsbomen.

Niet de meest logische kandidaat

Onder normale omstandigheden hoort de stafchef van Zelensky beperkte invloed te hebben, en zelden op de voorgrond te treden. In de afgelopen vier jaar is de macht echter sterk gecentraliseerd geraakt, en daarmee kreeg ook Zelensky’s stafchef meer macht dan ooit tevoren. Andrij Jermak fungeerde als rechterhand van de president, zijn meest vertrouwde adviseur en toegangspoort tot Zelensky. Daarom is ook de benoeming van Boedanov geen kleinigheid.

Chris Colijn

Journalist in Kyiv

Chris Colijn woont en werkt in Kyiv als correspondent voor Kennisplatform RAAM, RTL Nieuws en BNR Nieuwsradio.

De inlichtingenbaas was niet de meest voor de hand liggende kandidaat om stafchef te worden – althans niet volgens de klassieke invulling van die post. Andere kanshebbers op de baan, zoals ministers Mychailo Fedorov en Denys Sjmyhal, zijn technocratische uitvoerders en voldoen daarmee meer aan het profiel. Als hoofd van de militaire inlichtingendienst HUR stond Boedanov daarentegen symbool voor gewaagde militaire operaties en gevoelige speldenprikken tegen Rusland.

Boedanov was niet de meest voor de hand liggende kandidaat

De afgelopen jaren voerde de HUR onder andere drone-aanvallen uit op Russische militaire vliegvelden, olieraffinaderijen en oorlogsschepen. In het najaar leidde Boedanov ook een speciale operatie in de stad Pokrovsk, waarbij zijn mannen een succesvolle luchtlanding uitvoerden in de zwaarbevochten stad. Het presidentiële kantoor op de Bankovastraat in Kyiv wordt nu dus niet geleid door een grijze technocraat, maar door een oorlogsheld.

Boedanov wordt onder andere beschreven als ‘de god van de pokerface’, maar lijkt in interviews ook bewust de headlines te willen maken met opmerkelijke uitspraken. Afgelopen zomer legde hij in gesprek met journalist Natalia Moseitsjoek bijvoorbeeld uit hoe de Oekraïense geheime diensten sekswerkers inzetten om informatie te verzamelen. ‘Mannen onthullen vaak dingen die ze niet zouden moeten onthullen, alleen maar om te laten zien hoe machtig ze zijn.’ In 2023 wist Boedanov zeker dat Poetin kanker had, en noemde hij het een ‘open vraag’ of de Poetin op televisie geen dubbelganger is van de Russische president. Andri Jermak was doorgaans subtieler tegenover media.

Kyrylo Boedanov in gesprek met Volodymyr Zelensky. Foto: Volodymyr Zelensky / Telegram

Boedanov’s band met Amerika

Dat de inlichtingenman nu stafchef wordt, lijkt deels het gevolg van zijn goede contacten in de Verenigde Staten. ’De nieuwe stafchef was in zijn vorige functie een van de weinigen die het aandurfde om achter de schermen parallel aan Jermak contact te onderhouden met verschillende kampen in het team van Trump: van generaal Keith Kellogg tot het team van vicepresident Vance’, schrijft Romanjoek van Oekraïnska Pravda. ‘Hoewel Jermak rechtstreeks en via de president voortdurend probeerde deze kanalen te blokkeren.’

Boedanov onderhield dus zijn eigen contact met Washington, achter de rug van Jermak om. Dat lijkt niet erg bevorderlijk voor de belangen van Oekraïne, dat juist een eenduidig standpunt wil uitdragen. Tegelijk was ook al lange tijd duidelijk dat de Amerikanen Jermak zat waren, en Boedanov lijkt allerminst iemand die de strategische belangen van de Oekraïense staat in de steek laat.

Boedanov onderhield zijn eigen contact met Washington

De nieuwe stafchef van Zelensky heeft al langer een professionele band met de Verenigde Staten. Tijdens de eerste fase van de Russisch-Oekraïense oorlog, rond 2016, was hij lid van de elite-eenheid 2245 van de Oekraïense militaire inlichtingendienst. De groep werd getraind door de Amerikaanse CIA, en speelde ook informatie door aan de Amerikanen over het wapentuig dat Rusland in de Donbas gebruikte. Boedanov nam destijds deel aan gewaagde operaties achter de Russische linies, in de Donbas en op de Krim. Toen hij gewond raakte aan zijn arm, werd hij verzorgd in een militair ziekenhuis in Maryland.

Diplomatieke ervaring

Boedanov heeft in de afgelopen jaren ook zijn diplomatieke waarde bewezen aan de Amerikanen. Toen de VS onlangs succesvol met het regime van Belarus onderhandelden over de vrijlating van meer dan honderd politieke gevangenen, stond Kyrylo Boedanov ze op te wachten aan de Belarussisch-Oekraïense grens. Dat gebeurde op verzoek van de autoriteiten in Minsk, die contact zochten met de HUR om de gevangenen via Oekraïne te overhandigen. Het is onduidelijk waarom Oekraïne de voorkeur kreeg boven EU-buurlanden Polen, Letland of Litouwen.

Hij is de enige Oekraïense topfunctionaris die nog diplomatieke lijnen heeft met zowel Minsk als Moskou. Die connecties zijn er al langer: in 2022 en 2023 zou de HUR berichten hebben overgebracht aan het regime van Loekasjenko, wat ertoe zou hebben bijgedragen dat Rusland sinds 2022 geen grondaanvallen uitvoert vanaf Belarus. De HUR beheert ook het enige officiële communicatiekanaal met Rusland, gericht op onderhandelingen over de uitruil van (krijgs)gevangenen en lichamen. Le Monde beschrijft een geval waarbij Boedanov naar een tent in niemandsland ging om persoonlijk met Russische militairen te onderhandelen over de vrijlating van krijgsgevangenen.

Alleen Boedanov heeft diplomatieke lijnen met Washington, Moskou en Minsk

De combinatie van militaire en diplomatieke ervaring maken Boedanov volgens Zelensky nu de juiste stafchef. ‘Oekraïne moet zich nu meer richten op veiligheidskwesties, op de ontwikkeling van de strijdkrachten en veiligheidsdiensten van Oekraïne, en op de diplomatieke onderhandelingen’, zei de president bij de aankondiging van zijn aanstelling. Boedanov was op dinsdag al in Parijs voor gesprekken met de Coalition of the Willing, en lijkt net als zijn voorganger Andrij Jermak nauw betrokken bij het onderhandelingsproces.

Boedanov als politieke uitdager

Met het aanstellen van Boedanov als stafchef heeft Zelensky niet alleen een oorlogsheld en diplomatieke troefkaart in huis gehaald, maar ook een mogelijke politieke tegenstander aan zich gebonden.

Volgens een recente peiling van de Oekraïense opiniepeiler Socis zou Boedanov de presidentsverkiezingen met 56 procent van de stemmen winnen als hij Zelensky’s enige tegenkandidaat zou zijn. Toen hem vorig jaar werd gevraagd of hij zichzelf kandidaat zou stellen, zei Boedanov er nog niet over te hebben nagedacht. Hij liet de deur op een kiertje staan.

‘Voor Zelensky betekent de benoeming van Boedanov dat hij een belangrijke politieke rivaal uitschakelt’, schrijft Olga Roedenko, hoofdredacteur van The Kyiv Independent, op sociale media. ‘Het zal Boedanov binden aan het imago van deze regering, inclusief mogelijk aan een impopulair vredesakkoord, wat zijn persoonlijke populariteit, die hij heeft opgebouwd door succesvolle inlichtingenoperaties, aanzienlijk kan verminderen.’

Roedenko was van tevoren niet gecharmeerd van het idee dat Boedanov de nieuwe stafchef zou worden, juist omdat hij de enige kandidaat-stafchef was met mogelijke presidentiële ambities. Dat zou niet goed passen bij de rol van een stafchef. ‘Het probleem van Jermak was zijn machtzucht. Het doel zou moeten zijn om hem te vervangen met een persoon die niet alleen competent is, maar die ook niet zal proberen om meer macht te vergaren dan de functie [formeel gezien] behelst. Dat betekent dat Boedanov onder de kandidaten de enige echt riskante keuze is’, schreef ze eind december, vlak voor Boedanov’s aanstelling.

Meer personele wijzigingen

Met het ontslag van Jermak en de nieuwe post van Boedanov heeft president Zelensky meteen ook gekozen om een aantal andere personeelswijzigingen door te voeren. Zo wil Zelensky dat de nog altijd slechts 34-jarige Mychailo Fedorov wordt benoemd als minister van Defensie (op het moment van schrijven moet het parlement deze keuze nog goedkeuren).

Fedorov diende de afgelopen zes jaar als minister van Digitale Transformatie, en is daarmee de langstzittende minister in het kabinet. Hij geniet veel vertrouwen van de president en was daarom naast Boedanov een topkandidaat om stafchef te worden. Fedorov krijgt nu het belangrijkste ministerie onder zijn hoede, ondanks zijn gebrek aan directe militaire ervaring.

Zoals beschreven in een eerder artikel voor RAAM staat Fedorov symbool voor de modernisering en digitalisering van de Oekraïense staat, en voor een van de ideologische pijlers van Zelensky’s bewind: het vervangen van de Sovjet-overblijfselen binnen de overheid door een libertarische, door Silicon Valley geïnspireerde vrijemarktdenken. Hij begon zijn ministerschap met de introductie van Dia, een app en website waarop Oekraïners makkelijk een groot deel van hun interacties met de overheid kunnen regelen.

Fedorov staat symbook voor modernisering en digitalisering

Fedorov heeft zijn ideeën over digitalisering al uitgebreid naar militair terrein. Zo is er de app Rezerv+, waarop Oekraïense mannen zaken kunnen regelen met betrekking tot hun mobilisatie voor het leger. Hij is ook een van de voortrekkers bij pogingen om grootschalige buitenlandse investeringen aan te trekken voor de Oekraïense wapenproductie.

Het is te verwachten dat het ministerie van Defensie onder leiding van Fedorov sneller zal innoveren en nog gretiger gebruik zal maken van nieuwe technologieën, maar hij zal ook voor nieuwe uitdagingen komen te staan. Defensie is, vooral in oorlogstijd, een groot en relatief archaïsch ministerie vergeleken met het in 2019 opgezette ministerie van Digitale Transformatie, waar Fedorov tot nu toe de enige minister is geweest.

Er spelen grote externe krachten, vooral als het gaat om de aanschaf van wapens, uitrusting en eten voor soldaten. Meerdere voorgangers kregen in de afgelopen jaren te maken met corruptie in hun ministerie, of werden zelf onder druk gezet om corrupte deals te sluiten, zoals het uitgeven van grote sommen overheidsgeld aan kogelvrije vesten van lage kwaliteit.

Opvallend vertrek

Waar de ene inlichtingenbaas promotie maakt, moet een ander vertrekken. Maandag kwam naar buiten dat Vasyl Maljoek, de baas van de Oekraïense geheime dienst SBOe, door Zelensky werd gevraagd om op te stappen. De dienst had voor 2022 een onbetrouwbaar imago, en er was angst van vergaande Russische infiltratie. Die zorgen zijn onder Maljoek verdwenen, en daarmee heeft hij ook zelf een goede reputatie opgebouwd. Hij werd het gezicht van knappe stunts zoals Operatie Spinnenweb, waarmee Oekraïne drones diep op Russisch grondgebied smokkelde en in één klap dertien Russische vliegtuigen vernietigde of zwaar beschadigde.

Dat Maljoek weg moest, lijkt verband te houden met het grote corruptieschandaal waar ook Andrij Jermak bij betrokken lijkt. Toen er afgelopen zomer een wet werd aangenomen die de onafhankelijkheid van de anticorruptie-instellingen aan banden legde, werden meerdere onderzoekers van die diensten door de SBOe gearresteerd en ondervraagd wegens vermeende banden met Rusland. Geen van hen is schuldig bevonden en alle verdachten zijn inmiddels weer vrij. Volgens oppositie-parlementslid Jaroslav Zjeleznjak wil Zelensky zoveel mogelijk afstand nemen van de corruptie-aantijgingen, en Maljoek wordt juist gezien als een ‘een van de gezichten’ van het onderzoek. Activist Daria Kalenjoek zegt tegen The Financial Times juist dat Maljoek wordt ontslagen omdat hij het corruptieonderzoek niet wilde verstoren.

Zelensky bedankt Vasyl Maljoek voor zijn diensten als hoofd van de SBOe. Foto: Volodymyr Zelensky / Telegram

Maljoek wilde zijn post naar verluidt niet opgeven vanwege lopende operaties die absoluut niet verstoord mogen worden. Er lijkt uiteindelijk een compromis bereikt: ‘Ik blijf binnen het SBOe-systeem om asymmetrische speciale operaties van wereldklasse uit te voeren die de vijand maximale schade zullen blijven toebrengen’, liet Maljoek weten.

‘Vasyl Vasylovitsj weet het beste hoe dit te doen en zal dit binnen het SBOe-systeem blijven doen’, schreef Zelensky in een verklaring over het ontslag van Maljoek. ‘Ik heb Vasyl Maljoek de opdracht gegeven om de leiding van onze asymmetrische operaties de sterkste ter wereld te maken. Daarvoor zijn de middelen en de juiste politieke steun beschikbaar.’ Jevhen Chmara, hoofd van de elite-eenheid Alpha van de SBOe, wordt Maljoek’s opvolger als hoofd van de geheime dienst.

Personele koerswijziging

Sinds zijn aantreden in 2019 voert de president regelmatig personele wisselingen door binnen zijn staf, zowel om zijn collega’s scherp te houden als om aan het Oekraïense volk te tonen dat ondermaats functioneren niet zonder gevolgen blijft. Toch lijkt er nu ook sprake van een diepere koerswijziging: het tijdperk-Jermak wordt afgesloten, met Boedanov hoopt Zelensky zijn positie aan de onderhandelingstafel te verstevigen, en met Fedorov als hoofd van Defensie wil hij zorgen dat de Oekraïense strijdkrachten verder kunnen moderniseren.

Het reflecteert de twee hoofddoelen die Zelensky ziet voor 2026: ‘De eerste prioriteit is het beëindigen van de oorlog, de tweede is voorbereid zijn op negatieve stappen van Rusland vanwege zijn onwil om de oorlog te beëindigen’, zei de president afgelopen weekend. Boedanov is volgens Zelensky geschikt om een zo positief mogelijk resultaat uit de onderhandelingen te slepen. Als dat niet lukt, moet Boedanov er samen met Fedorov voor zorgen dat Oekraïne kan blijven doorvechten. Doorvechten kan alleen wanneer het Oekraïense leger zuinig omgaat met zijn soldaten, en dat wordt weer makkelijker wanneer de strijdkrachten op technologisch vlak voorlopen.