Hoe krijgt Oekraïne voldoende manschappen aan het front? Ondanks nieuwe wetten en hervormingen is het Kyiv tot nu toe niet gelukt de mobilisatiecrisis te bezweren. Analisten van het Stockholm Centre for Eastern European Studies (SCEEUS), Jakob Hedenskog en Andreas Umland, schetsen hoe Europese bondgenoten kunnen helpen.

 Rekruten van de Oekraïense 65e Gemechaniseerde Brigade trainen in de sneeuw in de regio Zaporizja. Foto: ANP / EPA / Persdienst van de 65e Gemechaniseerde Brigade

In de eerste maanden van de grootschalige Russische invasie in 2022, meldden zich talloze Oekraïense vrijwilligers – mannen én vrouwen – bij de Oekraïense strijdkrachten (Zbrojni Syly Oekraïny, ZSU) om hun vaderland te verdedigen. Het aanvankelijke vermogen van de ZSU om het vele malen grotere Russische leger terug te dringen, verraste de buitenwereld. Even opmerkelijk is het feit dat Oekraïne na bijna vier jaar oorlog nog steeds in staat is de Russen tegen te houden. Weinig andere Europese landen zouden daartoe in staat zijn geweest.

Desondanks vormt sinds 2023 de werving van extra Oekraïense mannen en vrouwen voor militaire dienst een steeds groter probleem voor Kyiv. Er ontstaat een groeiende kloof tussen enerzijds degenen die dienen en niet weten wanneer zij zullen worden gedemobiliseerd, en anderzijds mannen die erin zijn geslaagd mobilisatie te ontlopen. Deze ongelijkheid werkt demoraliserend en ondermijnt in toenemende mate de sociaal-politieke samenhang in Oekraïne.

Oorzaken

De belangrijkste oorzaken van het personeelstekort binnen de ZSU zijn institutionele zwakte en corruptie, maatschappelijke oorlogsmoeheid en mentale uitputting, tekortkomingen in militaire opleiding en leiderschap, demografische en economische beperkingen, en de invloed van Russische propaganda. In Oekraïne woedt een intens publiek en politiek debat over hoe deze obstakels kunnen worden overwonnen.

In Oekraïne woedt een intens publiek en politiek debat over hoe deze obstakels kunnen worden overwonnen

Een mobilisatiewet uit 2024, evenals aanvullende hervormingen die momenteel worden ingevoerd of gepland, moeten het verschil verkleinen tussen de aanhoudende behoefte aan militairen en de groeiende terughoudendheid van zowel mannen als vrouwen om te dienen. Zo is het registratiesysteem voor dienstplichtige mannen en potentiële vrouwelijke militairen verbeterd en zijn de mobilisatieregels verduidelijkt. Andere maatregelen omvatten of voorzien in salarisverhogingen voor alle categorieën militair personeel, bonussen bij het tekenen van een contract, meer invloed voor nieuwe rekruten op het type dienst en de eenheid waarin zij zullen dienen, en gunstigere dienstvoorwaarden voor jongeren van 18 tot 24 jaar. Deze stappen hebben tot dusver echter niet geleid tot een afname van het tekort aan actieve militairen.

Erger nog: het onopgeloste mobilisatievraagstuk zet ook de reputatie van Oekraïne bij internationale partners onder druk. Zo hebben sommige Amerikaanse analisten betoogd dat Oekraïne inmiddels de wapens heeft ontvangen die het nodig heeft van zijn westerse bondgenoten, en dat het nu aan Kyiv is om de noodzakelijke mankracht te leveren om deze effectief in te zetten. Militaire rekrutering is daarmee uitgegroeid tot een geloofwaardigheidskwestie voor Oekraïne.

Oplossingen

Niet alleen de Oekraïense regering en relevante ngo’s, maar ook buitenlandse waarnemers buigen zich over mogelijke oplossingen. Tal van commentatoren stellen dat regering en parlement zouden moeten streven naar: (a) rechtvaardigere, eerlijkere en aantrekkelijkere voorwaarden voor militaire dienst; (b) een transparant gereguleerd demobilisatiebeleid; (c) een daadkrachtige aanpak van corruptie en incompetent leiderschap; en (d) grotere inspanningen om het publieke vertrouwen, de sociale cohesie en de nationale eenheid te behouden.

Nieuwe ideeën die worden besproken door de Oekraïense regering, deskundigen en het maatschappelijk middenveld, lopen flink uiteen. De voorgestelde veranderingen zijn vooral gericht op het vergroten van de aantrekkelijkheid van militaire dienst en variëren van hogere financiële prikkels voor frontdienst tot betere training en militaire leiding, het bestrijden van wanbeheer, een bredere inzet van onbemande systemen bij aanvalstaken, meer rotatie en langere verlofperiodes voor militairen. Daarnaast zijn er discussies over genderneutrale dienstplicht en het aantrekken van meer buitenlandse huurlingen.

Hoe bondgenoten kunnen helpen

Internationale partners kunnen de ZSU ondersteunen door te zorgen voor aantrekkelijke salarissen, hoogwaardige uitrusting, eersteklas medische zorg en geavanceerde en voldoende bewapening. Het vermogen van de ZSU om Oekraïne te verdedigen met langeafstandswapens, en om zo veel mogelijk fronttaken uit te voeren met behulp van onbemande systemen, moet worden versterkt. Oekraïense organisaties en individuen die zich inzetten voor militaire hervormingen en corruptiebestrijding verdienen internationale steun voor hun inzet.

Ook de inspanningen van overheid en samenleving om gewonde of getraumatiseerde militairen te behandelen en veteranen te re-integreren, vragen om meer internationale steun. Europese partners zouden binnen het zogeheten SkyShield-initiatief gevechtsvliegtuigen moeten inzetten boven West- en Centraal-Oekraïne, om een geïntegreerde luchtverdedigingszone te creëren die Kyiv in staat stelt troepen en materieel veilig van het achterland naar het oostelijke front te verplaatsen. Verder zouden landen die momenteel grote aantallen Oekraïense vluchtelingen opvangen, samen met Oekraïense ambassades kunnen nadenken over initiatieven en maatregelen om mannen en vrouwen te motiveren terug te keren en zich te melden bij de ZSU.

Europese partners zouden binnen het zogeheten SkyShield-initiatief gevechtsvliegtuigen moeten inzetten boven West- en Centraal-Oekraïne

Tot slot zouden de Kyiv's internationale bondgenoten Oekraïne met alle beschikbare politieke, economische en veiligheidsinstrumenten moeten blijven steunen om de soevereiniteit van het land te waarborgen, zowel tijdens het door de VS-geleide onderhandelingsproces over een einde aan de oorlog als bij het creëren van voorwaarden voor een rechtvaardige en duurzame vrede. Rusland gaat deze onderhandelingen in met eisen die de Oekraïense soevereiniteit beperken, onder meer wat betreft de Westerse veiligheidsgaranties en de omvang van het eigen leger. Dergelijke beperkingen zouden de uitdagingen voor Oekraïne op het gebied van zelfverdediging, mobilisatie en training van militairen, het politieke systeem en de sociale cohesie verder vergroten. Bovendien zouden zij de kans op toekomstige Russische agressie vergroten, met mogelijke directe gevolgen niet alleen voor Oekraïne, maar ook voor andere Europese landen.

Verder lezen over dit onderwerp? Raadpleeg dan het volledige rapport 'The Ukrainian Mobilization Challenge: Military and Society During Full-Scale War' van Jakob Hedenskog en Andreas Umland voor het Stockholm Centre for East European Studies (SCEEUS).