Willen Oekraïners vrede tegen elke prijs, volhouden tot de overwinning, of iets daar tussenin? Oekraïense peilingen tonen een samenleving die moe is en lijdt, maar ook opmerkelijk veerkrachtig blijft, schrijft historicus Jaroslav Hrytsak. Ondanks angst, pijnlijke verliezen en wantrouwen in de binnenlandse politiek gelooft een grote meerderheid nog altijd in eigen kracht, soevereiniteit en een toekomst in Europa.
Graven van Oekraïense militairen op de Litsjakiv-begraafplaats in Lviv. Foto: Yuriy Dyachyshyn / ANP / AFP
In 2004 schreef de inmiddels overleden Harvard-professor Richard Pipes een artikel met de titel 'What Russians Think and Want'. Daarmee parafraseerde hij de titel van de Hollywoodkomedie 'What Women Want' (2000), maar zijn bedoeling was allesbehalve luchtig. Pipes analyseerde opiniepeilingen uit het begin van de jaren 2000 om te begrijpen welke kant Rusland opging.
Zijn conclusie was somber. Veel experts meenden dat Poetins machtsgreep in het Kremlin het resultaat was van manipulatie door de politieke elite. In werkelijkheid was de situatie nog ernstiger: de Russen waren niet louter gemanipuleerd — zij waren ontvankelijk voor die manipulatie en verlangden er zelfs naar.
Slechts één op de tien Russen hechtte waarde aan democratische vrijheden en burgerrechten. De rest verlangde naar een sterke hand die orde op zaken zou stellen. De Russische samenleving neigde toen al naar eenpartijdominantie zoals in de Sovjettijd, beschouwde democratie louter als bedrog en leefde met het gevoel zich in de loopgraven te bevinden, omringd door vijanden die Rusland wilden vernederen en vernietigen.
De Russische samenleving beschouwde democratie louter als bedrog
Men kan uiteraard speculeren of de oorlog in Oekraïne voorkomen had kunnen worden als westerse politici en analisten Rusland nuchterder hadden beoordeeld. Evenzeer kan men discussiëren over hoeveel Russen Poetin in het vierde oorlogsjaar nog steunen en hoeveel een einde aan de oorlog wensen. Maar die vragen zijn op dit moment van beperkt belang. De gemiddelde Rus heeft geen invloed op het beleid; Poetin heeft hen elke politieke subjectiviteit ontnomen.
Oekraïense democratie blijft springlevend
In Oekraïne ligt dat anders. Daar blijft de samenleving een politieke actor, en president Zelensky kan geen beslissingen nemen zonder rekening te houden met de publieke opinie. Een recent voorbeeld: afgelopen zomer werd hij door massale jongerenprotesten in alle grote steden gedwongen een wet in te trekken die de onafhankelijkheid van anticorruptie-instellingen beperkte.
Wanneer westerse politici en analisten zich dus afvragen of Zelensky wel of niet zou instemmen met een vredesplan van Trump, gaan zij er vaak – ten onrechte – van uit dat dit zijn persoonlijke beslissing zou zijn. Zij begrijpen niet dat Oekraïne geen Rusland is, Zelensky geen Poetin, en dat hij rekening moet houden met wat de Oekraïners denken.
In Oekraïne blijft de samenleving een politieke actor
Men zou kunnen verwachten dat Oekraïners na alle beproevingen en verliezen zouden breken en liever een einde maken aan deze verschrikking dan eindeloos lijden te verduren. Maar zo’n breuk in de publieke stemming is er niet. De Oekraïense samenleving vertoont nog steeds een hoge mate van veerkracht. Dat is de belangrijkste conclusie van de nieuwste peilingen van het Kyivse sociologische onderzoekscentrum Sotsis.
Het onderzoek werd in twee rondes uitgevoerd — vóór en na het grote corruptieschandaal dat de Oekraïense binnenlandpolitiek in de afgelopen maanden beheerste— en besloeg heel Oekraïne, met uitzondering van de bezette gebieden. Belangrijk is ook dat de onderzoekers zich niet beperkten tot gemiddelden op basis van 2.000 respondenten, maar via focusgroepen probeerden te achterhalen wat mensen met hun antwoorden precies bedoelden.
Historicus Jaroslav Hrytsak. Foto: © Володимир Ф (CC BY-SA 3.0)
Enerzijds, anderzijds
Enkele kernbevindingen zijn moeilijk eenduidig te analyseren; meestal geldt hier: enerzijds – anderzijds. Enerzijds vindt een meerderheid van de Oekraïners (63 procent) dat het land zich in de verkeerde richting ontwikkelt. Anderzijds blijft een nog grotere meerderheid (75 procent!) geloven in de overwinning.
De grootste zorgen van Oekraïners zijn bombardementen en luchtalarmen, angst voor het eigen leven en dat van naasten, en corruptie binnen de overheid. Voor dat laatste leggen zij de verantwoordelijkheid bij het parlement en bij president Zelensky persoonlijk. Ze vinden dat de machthebbers moeten worden vervangen, maar pas na een wapenstilstand. Een meerderheid (82 procent) meent dat het tijd is voor vredesonderhandelingen. Dit lijkt overeen te komen met Trumps recente uitspraak dat 82 procent van de Oekraïners 'een vredesakkoord eist'.
Maar dat is slechts de halve waarheid. Wat Trump niet zegt: Oekraïners willen geen vrede tegen elke prijs. Slechts 18 procent is bereid tot een dergelijk scenario. Voor de rest blijven territoriale integriteit en soevereiniteit onbetwistbare waarden.
Oekraïners willen geen vrede tegen elke prijs
Oekraïners zijn alleen bereid tot concessies als die werkelijk gerechtvaardigd zijn en door beide partijen worden gedaan. Het meest waarschijnlijke – zij het niet meest gewenste – vredesscenario is het bevriezen van de vijandelijkheden langs de huidige frontlinie. Volgens Oekraïners is dat alleen mogelijk met actieve betrokkenheid en bemiddeling van westerse leiders.
Tegelijkertijd stelt de bevolking weinig vertrouwen in Trump. Zijn strategie van verzoening en normalisering van de betrekkingen met Rusland wordt niet alleen als fout, maar zelfs als schadelijk beschouwd: ze belemmert de vrede in plaats van die te bevorderen. Rusland kan alleen tot een wapenstilstand worden gedwongen door kracht, niet door toegevingen.
Dubbelzinnige antwoorden
Veel antwoorden lijken dubbelzinnig, maar die dubbelzinnigheid verdwijnt wanneer het gaat om de geopolitieke keuzes. Slechts 4 procent is voor herstel van de betrekkingen van Oekraïne met Rusland. Bij een referendum over toetreding tot de EU en de NAVO zou 75 procent stemmen voor EU-lidmaatschap en 65 procent voor toetreding tot de NAVO.
Tegelijkertijd vrezen Oekraïners dat lidmaatschap van de EU en de NAVO geen absolute garantie biedt tegen een nieuwe oorlog met Rusland, en dat het land altijd kwetsbaar zal blijven voor een nieuwe invasie. Daarom ziet Oekraïne geen andere keuze dan zijn militaire capaciteit te versterken en meer steun van westerse partners te verwerven.
Oekraïners erkennen ook dat hun land moeilijke tijden te wachten staan. In hun verbeelding bestaan twee tegenovergestelde scenario’s:
- een optimistisch scenario waarin Oekraïne uitgroeit tot een succesvolle, technologisch geavanceerde EU-lidstaat met een bloeiende economie, een sterke defensiesector en een hechte samenleving gebaseerd op patriottische waarden;
- een pessimistisch scenario waarin Oekraïne een onleefbaar, door oorlog verwoest en corrupt land wordt, met enorme schulden en gekenmerkt door interne conflicten en verdeeldheid.
Het belangrijkste is echter dit: ondanks hun slechte emotionele en mentale toestand gelooft de meerderheid dat het optimistische scenario waarschijnlijker is.
Sociaal wenselijke antwoorden?
Men zou kunnen vermoeden dat Oekraïners sociaal wenselijke antwoorden geven of zich laten meeslepen door officiële propaganda en de harde realiteit ontkennen. Dat is niet het geval. Dat blijkt onder meer uit de indrukken van buitenlandse kennissen van mij die vaak in Oekraïne zijn. Wat ik van hen hoor: zij zijn positief verrast door de stemming onder de bevolking. Een jaar geleden, zeggen zij, was die aanzienlijk pessimistischer.
Een van hen is journalist Jaanus Piirsalu van de grootste Estse krant Postimees. Hij bericht sinds de begindagen over de oorlog en bezoekt Oekraïne om de paar maanden. Eind november en begin december maakte hij een lange reis door steden en dorpen in heel Oekraïne, inclusief gebieden dicht bij het front langs de noordelijke en oostelijke grens.
Wij kennen elkaar goed; ik hielp hem met contacten, en in ruil deelde hij zijn aantekeningen met mij. Van de tientallen mensen met wie hij sprak zei slechts één persoon, in Odesa, dat Oekraïne de Donbas moest opgeven en de oorlog zo snel mogelijk moest beëindigen. De meerderheid zei bereid te zijn de oorlog te verdragen zolang dat nodig is.
Sterker nog: velen zijn zelfs enigszins bang voor een wapenstilstand. Zij vrezen dat bij het stoppen van de oorlog veel Oekraïners het land zullen verlaten, wetteloosheid zoals in de jaren negentig zal terugkeren en politieke strijd tot chaos kan leiden. 'Als Poetin slimmer was geweest', zei een van zijn gesprekspartners, 'had hij meer bereikt door de oorlog te stoppen. Dan had Oekraïne, door een politieke en sociale crisis, met blote handen kunnen worden veroverd'.
Veel Oekraïners zijn enigszins bang voor een wapenstilstand
Samenvattend: Oekraïners zijn noch pessimisten, noch optimisten. Ze zijn vooral pragmatische realisten, en begrijpen dat de oorlog in zijn huidige vorm nog lang kan duren. Daarom hebben ze geen andere keuze dan stand te houden, te overleven en – misschien niet meteen, maar wel uiteindelijk – te winnen.
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en kennisplatform RAAM verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Rusland, Oekraïne en Belarus.
