Jarenlang gold het Nederlandse bedrijf Castor als een trouwe partner van Russische staatsbedrijven zoals Gazprom. De banden zijn officieel verbroken, maar toch dook de naam van de satellietexpert onlangs op in documenten over Starlink-apparatuur voor het Russische leger. Dénis van Vliet verdiepte zich in het schimmige spel waarmee Rusland westerse sancties omzeilt om de gewilde internetontvangers van Elon Musk te bemachtigen.

Een goedkope Russische Molnija-aanvalsdrones met een Starlink-terminal op haar rug voor internetbereik boven Oekraïne. Foto: Serhii Flesh

In de begindagen van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne diende een buitgemaakte Starlink-terminal nog als provisorisch tafeltje voor onwetende Russische soldaten. Inmiddels is de witte schotel, die op een dienblad op pootjes lijkt en snel internet via een satellietverbinding biedt, uitgegroeid tot een cruciaal wapen. Rusland zet de apparaten in om drones aan te sturen, communicatie te onderhouden en zelfs burgers te doden. Volgens Kyiv heeft de vijand duizenden terminals in gebruik, ondanks dat de producent - het ruimtevaartbedrijf SpaceX van techmiljardair Elon Musk - officieel geen zaken doet met Rusland.

De onderzoeksgroep Nordsint onthulde begin januari hoe Rusland gebruikmaakt van een fijnmazig smokkelnetwerk via de Verenigde Arabische Emiraten, Hongkong en Kirgizië om de gesanctioneerde apparatuur toch in handen te krijgen. Stromannen kopen de terminals in het Westen, activeren een abonnement met buitenlandse bankgegevens, waarna Rusland ze via derde landen importeert als een net iets anders omschreven product. Het verschepen van een gesanctioneerde Starlink als dé Starlink van Elon Musk richting Rusland zou onderweg immers argwaan kunnen wekken bij douane en transporteurs.

In dit ondoorzichtige handelsweb dook ook een Nederlandse naam op: Castor Marine, een Utrechtse specialist in maritieme satellietverbindingen en erkend wederverkoper van Starlink. De link kwam aan het licht via een Russisch keuringsdocument, een zogeheten conformiteitsverklaring (deklaratsieja o sootvetstvieji). Hiermee verklaart een importeur dat een product voldoet aan de technische eisen, vaak na tests door een erkend laboratorium. Het is de Russische tegenhanger van de Europese CE-markering en is noodzakelijk om goederen legaal in te voeren.

Vindingrijkheid in het veld: Russische militairen gebruiken een Starlink-schotel wordt gebruikt als geïmproviseerde tafel tijdens een pauze. Foto: Interia Geekweek

Als Rusland Starlinks gewoon legaal had mogen importeren, zou onder het kopje ‘fabrikant’ logischerwijs de naam SpaceX hebben gestaan. In dit geval stond er echter het adres van Castor Marine, en kreeg het apparaat een aangepaste omschrijving: ‘maritieme navigatiekit Starlink’. Omdat Castor Marine Starlink-terminals levert aan maritieme klanten, kwam het Nederlandse bedrijf meteen in het verdachtenhoekje. ‘Hoe Rusland Starlink gebruikt voor de oorlog - gesmokkeld via de VAE en Nederlandse handelaren’, kopte bijvoorbeeld United24, een nieuws- en donatiesite verbonden aan de Oekraïense overheid.

De directie van Castor Marine ontkende meteen elke betrokkenheid en stelde slachtoffer te zijn van misbruik van de bedrijfsidentiteit. Is dat een plausibele verklaring, of is er meer aan de hand?

Het digitale slot op de deur

Directeur Mark Olthuis van Castor Marine laat in een toelichting weten ‘erg ongelukkig’ te zijn met de manier waarop zijn bedrijf in het nieuws is gekomen. ‘Er wordt gesuggereerd dat Castor Marine Starlink-kits en Starlink-diensten levert aan Rusland, en dat is absoluut niet het geval. SpaceX staat Castor Marine niet toe om Starlink-diensten te leveren of te activeren in Rusland en Oekraïne.’

Maar, zo rijst de vraag, is het dan niet mogelijk dat een klant van Castor Marine zijn internetontvangers na activatie direct heeft doorverkocht aan een stroman? Volgens Olthuis is dat zeer onwaarschijnlijk: Castor Marine screent klanten vooraf streng en koppelt elke Starlink-antenne onlosmakelijk aan het eigen accountsysteem. Zelfs wanneer een klant de dienst pauzeert, blijft de hardware technisch ‘aan de ketting’ bij het Utrechtse bedrijf, waardoor het apparaat niet eenvoudig aan een ander abonnement kan worden gekoppeld

Volgens sanctie-expert Sebastiaan Bennink kunnen uit het verschijnen van de bedrijfsnaam op Russische documenten geen harde conclusies worden getrokken. ‘Er zijn in de praktijk incidentele gevallen bekend waarbij gegevens van derden worden vermeld zonder hun medeweten, maar het is niet mogelijk om hier in algemene of statistische zin uitspraken over te doen. Het gebruik van een bedrijfsnaam in een dergelijk document is op zichzelf geen indicatie van schending van sanctieregelgeving of betrokkenheid van het bedrijf.’

Het gebruik van een bedrijfsnaam in een dergelijk document is op zichzelf geen indicatie van schending van sanctieregelgeving of betrokkenheid van het bedrijf

Voor de verdediging van Castor Marine pleit bovendien de verklaring van de Oekraïense ambassade in Den Haag. Hoewel de ambassade nauwgezet bijhoudt welke Nederlandse bedrijven nog banden onderhouden met Rusland, ontbreekt de naam van de Utrechtse satellietexpert op hun lijst, zo blijkt uit navraag.

Een reeks Starlink-satellieten trekt kort na de lancering als een lichtgevend 'treintje' langs de nachthemel. Deze constellatie is ontworpen om wereldwijd breedbandinternet te leveren, zelfs in de meest afgelegen gebieden. Foto: Forest Katsch on Unsplash

 ‘Kwijlende imbeciel': de opmerkelijke rol van Musk in de oorlog

De Amerikaans-Zuid-Afrikaanse ondernemer Elon Musk speelt sinds het begin van de Russische invasie een zichtbare rol in de oorlog tegen Oekraïne. Kort na de inval stelde hij op verzoek van toenmalig vicepremier Mychajlo Fjodorov zijn satellietnetwerk Starlink beschikbaar voor Oekraïne. 

Naarmate de oorlog vorderde, werd zijn houding ambivalenter: eind 2022 schakelde hij Starlink tijdelijk uit om een Oekraïense aanval op de bezette Krim te verhinderen. Inmiddels hebben ook Russische troepen via omwegen toegang tot Starlink-ontvangers, tot groeiende frustratie van Oekraïne en haar partners. 

Die frustratie liep recent hoog op toen de Poolse vice-premier Radosław Sikorski Musk via X aansprak op het Russische gebruik van Starlink, kort na een dodelijke drone-aanval op een passagierstrein bij Charkiv waarbij een Starlink was gebruikt. Musk reageerde scherp en noemde Sikorski een ‘kwijlende imbeciel’. Helemaal aan dovemansoren gericht was de oproep echter niet: Musk zei afgelopen weekeinde dat zijn bedrijf SpaceX maatregelen heeft genomen om het ongeautoriseerde gebruik van Starlink door Rusland tegen te gaan.

Oude banden, nieuwe risico's

Plukken Russische importeurs dan simpelweg willekeurige namen uit adressenbestanden als administratief trucje voor hun smokkel? Volgens een risicoanalyse van het Britse OTSI – de instantie die toezicht houdt op handels- en technologiediensten – gebeurt dat inderdaad. Ze misbruiken de namen van bonafide bedrijven om douane en banken zand in de ogen te strooien. Vooral ondernemingen in elektronica, luchtvaart, automotive en zware machines zijn een gewild slachtoffer voor deze vorm van identiteitsfraude.

Een extra risico lopen bedrijven met een handelsverleden in Rusland. De logica is eenvoudig: door gesanctioneerde technologie te koppelen aan een partij die ooit actief was in Rusland, creëren smokkelaars een schijn van legitimiteit. Een deal met een bedrijf dat eerder ogenschijnlijk onschuldige producten naar Rusland exporteerde, wekt onderweg minder argwaan dan een transactie met een wereldmerk als SpaceX, waarvan algemeen bekend is dat het geen zaken mag doen met Rusland.

De logica is eenvoudig: door gesanctioneerde technologie te koppelen aan een partij die ooit actief was in Rusland, creëren smokkelaars een schijn van legitimiteit

Maar, zo waarschuwen de Britten, het blijft vaak niet bij administratieve identiteitsdiefstal. Soms wordt er daadwerkelijk ingekocht bij deze bedrijven, zonder dat zij doorhebben wie de klant werkelijk is. De feitelijke eindgebruiker (lees: het Russische leger) benadert de leverancier nooit rechtstreeks en verschijnt niet in het papierwerk. In plaats daarvan wordt een gelaagd netwerk van tussenpersonen en schijnbedrijven opgetuigd om de zending van land tot land te laten gaan, precies zoals ook Nordsint beschrijft.

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Gazprom

Castor, het moederbedrijf van Castor Marine, is een schoolvoorbeeld van dit type kwetsbaarheid: het is een techspeler met bovendien een lange handelshistorie met Rusland. Al in 2010, toen de relatie tussen het Kremlin en het Westen nog in aanzienlijk rustiger vaarwater verkeerde, werkten de Utrechters via een dochterbedrijf samen met RSCC, een staatsbedrijf dat de grootste satellietoperator van Rusland is en direct onder het ministerie van Communicatie valt. De samenwerking draaide om het leveren van ‘tv‑feeds’: tijdelijke satellietverbindingen die livebeelden van grote evenementen rechtstreeks naar internationale studio’s brachten.

Zelfs na de Russische annexatie van de Krim in 2014 bleef de samenwerking intact. Terwijl de geopolitieke spanningen opliepen, sloot Castor bovendien een nieuw partnerschap met Gazprom Space Systems – de satelliettak van het Russische staatsgasbedrijf. Het Nederlandse bedrijf huurde bandbreedte op een Gazprom-satelliet voor een maritiem project nabij het afgelegen eiland Nova Zembla, en ook de banden met RSCC werden verder aangehaald.

De samenwerking ging blijkbaar zo voorspoedig dat de toenmalige Castor-topman, Edwin Cras, daar in 2016 trots over vertelde op de Russische staatstelevisie.

Voormalig Castor-topman Edwin Cras (links) tijdens de ondertekening van de uitgebreide samenwerkingsovereenkomst met Gazprom Space Systems op de IBC 2014-beurs in Amsterdam. Foto: Gazprom

De inval in Oekraïne vormde het breekpunt. Contracten werden afgebouwd en anno 2026 doen Castor en zijn dochters volgens eigen zeggen geen zaken meer met Rusland. Algemeen directeur Olthuis van Castor Marine ziet de recente vermelding in de Russische registers echter niet als een doelbewuste vergeldingsactie voor die verbroken banden: 'Wij geloven niet dat Rusland of onze voormalige leveranciers Castor Marine bewust in een kwaad daglicht willen stellen.'

De Moskouse vergunningenfabriek

Het document waarop het adres van Castor Marine staat vermeld, biedt geen uitsluitsel over het aantal Starlinks dat naar Rusland is gesluisd, noch over de oorspronkelijke verkoper van de apparatuur. Het zegt in feite alleen iets over wie aan Russische zijde de papieren afhandeling van de import verzorgde: het bedrijfje Technologija. Deze Moskouse onderneming werd pas in mei 2024 opgericht, maar heeft sindsdien al voor ruim 15.000 buitenlandse producten de Russische variant van het CE-keurmerk aangevraagd - variërend van eenvoudige microfoons tot zware grondboorinstallaties.

Technologija werd pas in mei 2024 opgericht, maar heeft sindsdien al voor ruim 15.000 buitenlandse producten de Russische variant van het CE-keurmerk aangevraagd

Uit de database van de Federale Dienst voor Accreditatie, ook wel Rosakkreditatsija genoemd, blijkt dat Technologija de ‘Nederlandse’ Starlink op 27 juni 2025 aanbood bij laboratorium Progress in Moskou. De toezichthouder gaf nog diezelfde dag toestemming om de apparatuur, onder de naam ‘maritieme navigatiekit Starlink’, te importeren – geldig tot diep in 2028. Het papieren schild voor de illegale import was daarmee in een handomdraai geregeld.

Een officiële registratie in het Russische EAEU-register voor laagspanningsapparatuur. De fabrikant huist volgens het document op het adres Rijnzathe 4, 3454 PV De Meern, Nederland - het adres van Castor Marine. BRON: Rosakkreditatsija

Dat Technologija, de toezichthouder en het laboratorium hier onder één hoedje speelden, valt niet uit te sluiten. Russische wetgeving verbiedt burgers en bedrijven immers om gebruik te maken van buitenlandse satellietnetwerken; de boetes kunnen oplopen tot een miljoen roebel (omgerekend 11.000 euro). Dat een officiële instantie desondanks binnen 24 uur groen licht geeft voor precies die technologie, roept fundamentele vragen op over de legitimiteit van de keuring. Het suggereert dat de procedure vooral dient als façade voor een doel met hoge prioriteit: de oorlog tegen Oekraïne.

Een andere aanwijzing dat Technologija en Rosakkreditatsija twee handen op één buik zijn, is een rechtszaak die momenteel in Rusland loopt. Het Russische bedrijf ABM, de officiële importeur van grondboormachines van het Chinese merk Zega, heeft de toezichthouder voor de rechter gesleept. ABM is boos omdat Technologija toestemming kreeg om dezelfde machines te importeren. In de rechtszaak eist het bedrijf inzage in de keuringsrapporten, om te achterhalen of Technologija de Chinese machines daadwerkelijk volgens de wet heeft laten keuren, of dat de importvergunning slechts een cadeautje was.

De zaak is al herhaaldelijk uitgesteld, maar opvallend is dat Technologija sinds de start van het proces - vorig najaar - abrupt is gestopt met het laten keuren van nieuwe buitenlandse producten voor de Russische markt. Technologija reageert niet op vragen van deze site.

Registratiestatistieken Technologija per maand. Overzicht van de ruim 15.000 Russische conformiteitsverklaringen die sinds medio 2024 zijn aangevraagd voor diverse buitenlandse goederen. Figuur: Deklaratsii-sootvetstvieja.rus

De knop in handen van SpaceX

Wat leert dit alles? In elk geval dat Rusland een papieren truc heeft om Starlink-apparaten in eigen land in te klaren: door ze onder een net iets andere omschrijving en met een andere fabrikant dan de oorspronkelijke in de boeken te zetten. De grote vraag blijft waar het land de fysieke apparaten koopt. Onderzoeksgroepen en week- en dagbladen brengen regelmatig delen van handelsroutes in kaart, maar het ‘grote lek’ is nog steeds niet gevonden. ‘Als het twintig keer van eigenaar wisselt, is het bijna onmogelijk voor iemand om het te traceren,’ verzucht Ryan X van Nordsint, de onderzoeksgroep die de naam van Castor Marine op de papieren ontdekte.

IT‑expert Brenno de Winter sluit niet uit dat sommige Starlink‑systemen door dit ondoorzichtige schimmenspel uiteindelijk toch van Castor Marine afkomstig zijn, zonder dat het bedrijf zich daarvan bewust was. ‘Je hebt gewoon een abonnement waarmee je de apparatuur wereldwijd kunt gebruiken, en Starlink werkt ook in Oekraïne’, zegt De Winter.

Het valt niet uit te sluiten dat sommige Starlink‑systemen uiteindelijk toch van Castor Marine afkomstig zijn, zonder dat het bedrijf zich daarvan bewust was

De zaak laat volgens hem vooral zien dat sancties op technologisch hoogwaardige apparatuur te complex zijn en daardoor relatief eenvoudig te omzeilen. Daarom pleit hij voor een technische oplossing, waarbij de verantwoordelijkheid bij de daadwerkelijke producent ligt - in dit geval SpaceX. ‘Dat bedrijf heeft hier de technische controle en dus ook de verantwoordelijkheid. Deze systemen kunnen techisch via software worden uitgeschakeld zodra ze in Rusland worden gedetecteerd. Daar kan de firma Musk echt iets aan doen.’