Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne trokken tienduizenden Russen naar de Servische hoofdstad Belgrado, onder hen ook veel tegenstanders van president Poetin. Hun komst leidde tot grote anti-oorlogsdemonstraties in Servië, maar inmiddels is er van die Russische oppositie nog maar weinig over, schrijft journalist Max Smedes vanuit Belgrado.

Billboard langs de Servische snelweg waarop de Russische en Servische vlag in elkaar overgaan, voorzien van de tekst 'Samen', verwijzend naar de rol van het Russische Gazprom Neft in de Servische olie-industrie. Foto: Andrej Isakovic / ANP / AFP

De Russische Anna Gorelik voelde zich euforisch. Vlak na haar vertrek uit Moskou stond ze samen met duizenden andere gevluchte Russen op straat, het Plein van de Republiek in het centrum van Belgrado kleurde blauw-geel van alle Oekraïense vlaggen. ‘Ik geloofde het bijna niet. Ik kon gewoon openlijk zeggen wat ik wilde, zonder te worden gearresteerd. De politie was er niet om ons aan te vallen, maar om ons te beschermen.’ Anna en haar mede-Russen liepen de hele stad door. ‘Het voelde echt geweldig.’

Servië is een van de populairste bestemmingen voor Russen die hun land ontvluchtten sinds het begin van de oorlog in Oekraïne. Zo’n 100.000 Russen bevinden zich op dit moment nog in Servië. De komst van de Russen veranderde veel in Belgrado, overal doken hippe koffietentjes en Russische bars op. Er ontstonden Russische gemeenschapshuizen in Belgrado, zoals Sreda, waar een speciale bibliotheek is gewijd aan in Rusland verboden boeken van “buitenlandse agenten”. De grote groep Russen heeft zich ontwikkeld tot een eigen bubbel, want ondanks verschillende initiatieven leven veel Russen en Serviërs nog vrijwel geheel langs elkaar heen.

De Russische Pjotr Nikitin kwam al in 2016, bouwde een leven op in Servië en richtte de Russian Democratic Society op. Met zijn protestvereniging organiseerde hij demonstraties tegen Poetin, die aanvankelijk maar weinig bezoekers trokken. Veel Serviërs hebben nog steeds een zeer positieve kijk op Rusland. Maar na de komst van veel Russische migranten in 2022 werden zijn protesten steeds drukker bezocht. ‘We begonnen klein, met zo’n vijftien mensen’, vertelt hij. “Maar op een gegeven moment stonden we met 2.000 man op straat’. Pjotr groeide uit tot een van de bekendste gezichten van de anti-oorlogsbeweging in Servië, organiseerde grote protesten en was te gast in Servische tv-programma’s.

Vast op het vliegveld

Uit angst voor confrontaties met pro-Poetingroepen uit Servië was bij alle betogingen van Pjotr veel politie op de been. Maar hij merkte al snel dat die er niet alleen was om hen te beschermen. ‘Al bij de eerste protesten nam de politie iedereens gegevens op, pas veel later kregen we daar problemen mee.’ Want met de groei van de protesten groeide ook de repressie.

In juli 2023 kwam Pjotr nietsvermoedend terug van een vakantie in Portugal, toen hij op het vliegveld van Belgrado plotseling werd tegengehouden aan de grens. ‘Volgens de douanier stond ik geregistreerd als risico voor de nationale veiligheid’, vertelt Pjotr. Hij mocht het land niet in en werd op een vlucht naar Frankfurt gezet. Maar Pjotr weigerde te vertrekken. ‘Ik ben in de terminal blijven wachten. Mijn hele leven is hier in Servië, mijn vrouw, mijn kinderen, mijn vrienden, dan kan ik toch niet zomaar verdwijnen?’

Inmiddels zijn al tien vrienden van Pjotr het land uitgezet, nadat ze hadden deelgenomen aan anti-Poetindemonstraties in Servië

Omdat Pjotr vroeger in Maastricht heeft gestudeerd, heeft hij naast zijn Russische ook een Nederlands paspoort. Mede dankzij druk van de Nederlandse ambassade kwam hij na 48 uur toch de grens over. ‘Ik heb twee nachten op een bankje in de terminal geslapen.’ Terug in Servië groeide de repressie tegen zijn beweging. Een van zijn bestuursleden werd het land uitgezet, en de Russian Democratic Society kon nergens meer een Servische bankrekening openen. Er lijkt een zekere samenwerking te zijn tussen de Russische en Servische veiligheidsdiensten, want kort daarna werd zijn vereniging in Rusland tot ‘ongewenste organisatie’ verklaard. Inmiddels zijn al tien vrienden van Pjotr het land uitgezet, nadat ze hadden deelgenomen aan anti-Poetindemonstraties in Servië. Het heeft veel effect op Pjotr: ‘Ik blijf nu veel meer op de achtergrond en reis bijna niet meer naar het buitenland.’

Geen werkervaring

Ook Anna Gorelik kreeg te maken met visumproblemen. Nadat een foto van Anna bij een protest rondging op sociale media werd haar Servische verblijfsvergunning plotseling niet meer verlengd. Toen die afliep was ze aangewezen op zogenaamde visa runs: elke dertig dagen reed ze naar de grens tussen Servië en Bosnië om met een nieuwe stempel een nieuw toeristenvisum te laten ingaan.

‘Je weet nooit hoe lang dat goed gaat, dus dat was spannend. Vooral de eerste keer’, vertelt Anna. Toch hield ze het anderhalf jaar vol op deze zogenaamde visa-runs, tot haar verblijfsvergunning kort geleden formeel werd afgewezen. De officiële reden: ‘een gebrek aan professionele ervaring’. En dat terwijl Anna doctor in de economie is, tot voor haar vertrek internationale economie doceerde aan de Staatsuniversiteit van Moskou en nauw samenwerkte met de Wereldbank. Volgens de advocaat van Anna was dit een laatste waarschuwing: als de reden zo overduidelijk onzinnig is, willen ze je laten weten dat je niet meer welkom bent. ‘Wees niet dom’, zei haar advocaat, die Anna aanspoorde om zo snel mogelijk te vertrekken en niet te wachten op deportatie. Anna vertrok halsoverkop naar Litouwen, waar ze via haar partner een verblijfsvergunning hoopt te kunnen regelen.

Vučić en Poetin

De banden tussen Servië en Moskou zijn, ook na de inval in Oekraïne, nog altijd zeer hecht. Zo weigert Belgrado om sancties in te stellen tegen Rusland. Bij een staatsbezoek aan Moskou in september 2025 benadrukte de Servische president Aleksandar Vučić zelfs nog dat ‘alle Russische bedrijven welkom zijn in Servië’. Vučić blijft Poetin steunen: ‘Een vriend in moeilijke tijden is een echte vriend’, zei hij in een interview met het Russische staatspersbureau TASS.

Vučić wijst graag op de goede relatie met Rusland, gevormd door historische, culturele en religieuze banden. Zo doneerde het Russische staatsgasbedrijf Gazprom miljoenen aan de Servisch-Orthodoxe Kerk.

Servië en Rusland werken ook nauw samen op militair gebied en Belgrado is een populaire bestemming voor de Russische veiligheidsdiensten. Russische bedrijven spelen een belangrijke rol in de Servische infrastructuur. De grootste afhankelijkheid zit hem in het Russische meerderheidsaandeel in Naftna Industrija Srbije (Olie-industrie van Servië, NIS), een van de grootste bedrijven van Servië. De inkomsten via NIS zijn verantwoordelijk voor zo’n 12 procent van de Servische begroting. Maar na maanden van zware druk uit Washington lijkt Vučić eindelijk bereid om het Russische aandeel over te hevelen naar een Hongaars bedrijf. Toch is een nieuwe energiedeal al in de maak: Belgrado beoogt de bouw van een kerncentrale van Russische makelij in Servië.

Vučić en Poetin onmoetten elkaar in september in Beijing. Foto: Maxim Shemetov / ANP / EPA

Strategisch komt de vriendschap tussen Vučić en Poetin beide mannen op dit moment erg goed uit. Terwijl Vučić met economische samenwerking de fragiele Russische oorlogseconomie ondersteunt, steunt Poetin hem op zijn beurt bij de massale anti-corruptieprotesten die Servië al meer dan een jaar in hun greep houden.

Zo experimenteerden de Russische en Servische veiligheidsdiensten gezamenlijk met de inzet van sound cannons. Een sonisch wapen, dat met een enorme piep op een pijnlijke frequentie wordt gebruikt om grote menigtes te verdrijven. Zo’n wapen lijkt te zijn ingezet tijdens een betoging in Servië. Het Kremlin zinspeelt daarnaast openlijk op de betrokkenheid van ‘buitenlandse agenten’ in de Servische protesten. Dat is koren op de molen van Vučić, die de protesten graag als een Westers project presenteert, bedoeld om Servië te ondermijnen. Hoewel de uitspraken van Rusland nergens op gebaseerd zijn en activisten in Servië juist klagen over een gebrek aan steun uit Europa, doen ze er wel degelijk toe. Voor een groot deel van de Servische bevolking is Poetin nog steeds een zeer gezaghebbend figuur.

Effectieve repressie

Te midden van al die vriendschappelijkheid is het natuurlijk onprettig voor Vučić dat er geregeld demonstraties tegen Poetin plaatsvinden in Belgrado. Inmiddels is het de Servische overheid redelijk gelukt om de oppositie de mond te snoeren. De protesten in Belgrado drogen op en van de Russian Democratic Society is niet veel meer over. Zonder bankrekening en bestuur zag Pjotr zich genoodzaakt om de vereniging op te heffen. Onder een andere naam gaan ze informeel nog verder, maar de Russische oppositie komt enkel nog in besloten kring bijeen. Uit onderzoek van het onafhankelijke Belgrade Centre for Security Policy blijkt dat in 2025 nog maar 4,4 procent van de Russen in Servië actief was in de anti-oorlogsbeweging.

'De meeste Russen hier hebben genoeg eigen problemen en willen hun familie in Rusland niet in gevaar brengen'

‘Er zijn onder ons geen helden’, zegt Pjotr enigszins terneergeslagen. ‘De meeste Russen hier zijn nooit politiek actief geweest, werken in de IT en zijn geen professionele activisten. Het zijn jonge gezinnen. Ze hebben genoeg eigen problemen en willen bijvoorbeeld hun familie in Rusland niet in gevaar brengen. Iedereen was eventjes enthousiast, maar nu niet meer bereid om daadwerkelijk offers te brengen.’

Door verblijfsvergunningen van kritische Russen in te trekken, weet president Vučić volgens Pjotr veel mensen bang te maken. ‘We kunnen nergens anders terecht’, legt Pjotr uit. Waar hij bewust koos voor een leven in Servië, is het overgrote deel van zijn mede-Russen hier enkel omdat ze maar weinig andere opties hebben.

Gevangen tussen Servië en Europa

Juist daarom is het intrekken van verblijfsvergunningen voor Vučić zo’n effectief middel om de Russische oppositie de kop in te drukken. Want voor Russen uit Servië is het zeer lastig nog een verblijfsvergunning in Europa te krijgen. ‘Waarom hebben jullie zo weinig geprotesteerd?’, hoorden veel Russen toen hun asielaanvraag in Europese landen werd afgewezen. ‘We zitten in een moeilijke situatie, want als je kritiek uit op Poetin ben je hier niet welkom. Maar in Europa zijn Russen uit Servië ook niet welkom, juist omdat men zich hier niet hard genoeg heeft uitgesproken’, legt Pjotr uit. En teruggaan naar Rusland is voor veel mensen geen optie: ‘daar komen we al helemaal in de problemen’. Een kennis van Pjotr werd Servië uitgezet en kon nergens in Europa terecht. Na een zenuwslopende periode kreeg hij uiteindelijk een verblijfsvergunning in Argentinië.

Het is ook de reden dat er geen prominente Russische oppositieleden in Servië zitten. Bekende gezichten als Leonid Volkov en Ilja Jasjin kregen wel asiel in de Europese Unie, waar ze veel vrijer hun werk kunnen doen. Ze zoeken vervolgens maar weinig samenwerking met Russen in Servië, die zeer beperkt zijn in hun mogelijkheden.

Maar dat vindt Pjotr geen probleem. ‘Binnen onze activistengemeenschap waren de opvattingen zo verdeeld over oppositiepartijen, dat we liever met niemand samenwerken. Sommigen waren sterk tegen FBK [de anticorruptiebeweging van wijlen Aleksej Navalny – red.] bijvoorbeeld, anderen waren juist fan of weer geheel apolitiek’, legt Nikitin uit.

Stil verzet

Hoewel er nog maar weinig over is van het Russische verzet in Servië, is het nog niet helemaal verdwenen. Zo vertaalt Pjotr nog dagelijks Russische nieuwsberichten naar het Servisch, in de hoop de publieke opinie te veranderen. ‘Ik snap dat Serviërs van Rusland houden, maar ik wil dat ze weten dat ze niet automatisch van Poetin hoeven te houden. Poetin is niet hetzelfde als Rusland. Sterker nog, hij is de grootste vijand van Rusland!’.

Vanuit Litouwen blijft ook Anna betrokken. ‘Ik ben weg, maar ik ben niet gestopt!’, zegt ze. ‘Ik organiseer nog steeds evenementen in Servië, ik nodig kritische sprekers uit en regel locaties. Ik ben er alleen zelf niet meer bij…’