Terwijl de Russische oppositie in ballingschap vooral verwikkeld is in onderlinge vetes, vechten enkele onverzettelijke individuen binnen Rusland onvermoeibaar voor verandering. Ondanks de constante dreiging van vervolging proberen politici als Jekaterina Doentsova een menselijk alternatief te bieden voor de ijzeren vuist van het Kremlin. ‘Wat ons verbindt, is vrede en democratie’, vertelt de oud-Poetin-uitdaagster aan Dénis van Vliet.

Jekaterina Doentsova in 2023, buiten de Centrale Kiescommissie in Moskou. Foto: Arden Arkman / ANP / AFP

Het is politiek van de daad: geen loze woorden, maar tastbare hulp. Toen Oekraïne in de zomer van 2024 – tweeënhalf jaar na de grootschalige Russische invasie – het conflict naar Russisch grondgebied bracht door de regio Koersk binnen te vallen, sloegen tienduizenden Russen op de vlucht. Vrijwilligers van de beweging Rassvet deden wat de Russische staat grotendeels naliet: voedsel en dekens uitdelen aan de ontheemden.

De leider van de beweging – Jekaterina Doentsova, juriste en moeder van drie kinderen – had ook een vraag aan de ontheemden: had dit alles niet voorkomen kunnen worden als Rusland Oekraïne niet was binnengevallen? ‘We spraken enkele vluchtelingen’, vertelde ze in een videoverslag van haar reis.

‘Zij zeiden dat ze hier sinds het begin van de oorlog waren. Ik vroeg: "Dus jullie zijn hier al sinds 2022?" Ze antwoordden: "Nee, we zijn hier pas zes dagen." Voor hen was de oorlog dus eigenlijk pas een week geleden begonnen. Op mijn vraag wat er daarvoor gebeurde, zeiden ze: daarvoor leefden we gewoon ons leven.’

Voor hen was de oorlog pas een week geleden begonnen

Of de humanitaire hulp van destijds haar later dit jaar electorale winst zal opleveren bij de Doemaverkiezingen, is zeer twijfelachtig. Afgezien van het feit dat verkiezingen in Rusland onvrij verlopen, is het Doentsova tot nu toe niet gelukt om haar beweging als politieke partij te registreren. Dit heeft onder meer te maken met haar anti-oorlogsstandpunt, waardoor zij door het Kremlin is bestempeld als ‘buitenlandse agent’ — een uiterst gevaarlijk etiket in het huidige Rusland.

Desondanks peinst zij er niet over het land te verlaten of haar strijd te staken. Zij is niet de enige; binnen Rusland laten meer moedige individuen ondanks de repressie een tegengeluid horen. Wie zijn zij, hoe verhoudt hun positie zich tot de oppositie in ballingschap en hoe groot is hun daadwerkelijke invloed?

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Anti-oorlogskandidate

Doentsova is buiten de landsgrenzen inmiddels de bekendste oppositiefiguur die nog niet in de gevangenis zit of het land heeft verlaten. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2024 verwierf zij internationale bekendheid door de latere winnaar Vladimir Poetin uit te dagen met een expliciet anti-oorlogsstandpunt. In haar ogen is de oorlog een destructieve keuze die de toekomst en welvaart van de gewone Rus opoffert voor militaire ambities.

Op het moment dat zij de eerste vijfhonderd steunhandtekeningen voor haar kandidatuur had verzameld en via Telegram-kanalen landelijke populariteit begon te winnen, greep het Kremlin naar juridische middelen om haar te verwijderen uit de politiek. Ze werd gediskwalificeerd; de Centrale Kiescommissie (CEC) oordeelde dat haar registratiepapieren meer dan honderd ‘vormfouten’ bevatten.

Doentsova is de bekendste oppositiefiguur die nog niet in de gevangenis zit of het land heeft verlaten

Toen de weg naar het presidentschap juridisch voor haar werd versperd, liet Doentsova zich niet uit het veld slaan. Op 14 januari 2024 kondigde zij de oprichting aan van haar politieke partij Rassvet, Russisch voor Dageraad.

Wat begon als een burgerbeweging van sympathisanten moest uitgroeien tot een officiële politieke partij die een democratisch en vreedzaam alternatief biedt voor de huidige koers van het Kremlin. Maar de beweging werd al snel tegengewerkt: bijeenkomsten werden verstoord en in mei 2024 kreeg ze door het ministerie van Justitie dat vermaledijde stempel ‘buitenlands agent’ opgeplakt.

Bewuste afstand

Hoewel opeenvolgende registratiepogingen door de autoriteiten werden gesmoord, blijft ze proberen Rassvet erkend te krijgen als politieke beweging. Die strijd voert Doentsova, die studeerde aan de juridische faculteit van Tver en later tv-verslaggeefster was, zonder steun van emigratie-oppositie. 

Terwijl de Russische oppositie in ballingschap luidruchtig debatteert in Europese hoofdsteden en de laatste tijd vooral elkaar in de haren vliegt – een verdeeldheid die onlangs weer pijnlijk zichtbaar werd door de ophef rondom Navalny-vertrouweling Leonid Volkov (zie het onderstaande kader) – houdt Doentsova bewust afstand.

Dit doet zij mede om de veiligheid van haar aanhangers in Rusland niet in gevaar te brengen. ‘Deelname aan andere initiatieven kan alleen binnen de grenzen van de wet’, zegt Doentsova tegenover RAAM. ‘Elke vermelding van, of betrokkenheid bij, bepaalde organisaties brengt ernstige risico’s voor burgers met zich mee. Daarom volgen we ons eigen pad bij de opbouw van de partij.’

Oud-rechterhand Navalny onder vuur

Moet Leonid Volkov, voormalig rechterhand van de in een strafkolonie overleden Aleksej Navalny, zijn nieuwe thuisland Litouwen verlaten? De politiek directeur van Navalny’s Anti-Corruption Foundation (FBK) ligt onder vuur vanwege een uitgelekt app-gesprek, waarin hij zich grof uitliet over de toenmalige Oekraïense militaire inlichtingenchef Kyrylo Boedanov en Russische oorlogsvrijwilligers aan Oekraïense zijde. 

De Litouwse immigratiedienst startte een onderzoek om te beoordelen of Volkov een dreiging vormt voor de nationale veiligheid. Ook van prominente ballingen kreeg Volkov kritiek: Michail Chodorkovski noemde zijn uitspraken een ‘morele catastrofe’ en Garri Kasparov waarschuwde dat hij het Kremlin-narratief kopieerde. De controverse benadrukt de kloof binnen de Russische diaspora tussen vreedzaam politiek verzet en pleitbezorgers van actieve militaire steun. Terwijl de FBK hamert op corruptiebestrijding en sancties, roepen Chodorkovski en Kasparov op tot onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne.

Inhoudelijke kloof

Maar er is ook een inhoudelijke kloof. Volgens Doentsova hebben de vertrokken politici te weinig oog voor de Russische realiteit. ‘Denken dat discussies onder geëmigreerde politici over zetels in PACE [de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, het pan-Europese forum voor mensenrechten en oppositiestemmen, DVV] Russen bezighouden, is een misvatting. Wat vaak ontbreekt, is een gesprek over de echte problemen.’

Voorbeelden van die echte problemen heeft Doentsova te over. ‘Kijk naar wat er in 2024 gebeurde in Koersk, de gebrekkige aanpak van de olieramp voor de kust van Anapa, en de zorgen van mensen over het Baikalmeer en de toegang tot een vrij internet.’

Volgens Doentsova hebben de vertrokken politici te weinig oog voor de Russische realiteit

Dat haar stem ook door niet-Russische democraten in het Westen nauwelijks wordt gehoord, steekt haar. ‘We zien dat Europese instituties steeds verder af komen te staan van degenen die in Rusland verblijven’, zegt ze. ‘Ze voeren gesprekken met óf de officiële Russische autoriteiten, óf met Russen die in Europa zijn. Natuurlijk zouden we willen dat ook wij gehoord worden — degenen die veel riskeren door in Rusland te blijven en daar politiek actief te zijn om de problemen van mensen op te lossen.’

Muisstil

Waar het Rassvet niet lukt om geregistreerd te worden, werd vorig jaar bovendien een andere partij de nek omgedraaid: het Burgerinitiatief van oud-minister van Economische Zaken Andrej Netsjajev (1992–1993). Jarenlang was het muisstil rond de beweging, tot aan de presidentsverkiezingen van 2024.

Nadat Doentsova uit de race was gewipt, meldde de partij zich plots weer. Ditmaal om een andere – zij het gematigder – anti-oorlogskandidaat te steunen: Boris Nadezjdin, een doorgewinterde politicus die al decennialang meedraait in de politieke arena, de wandelgangen van de macht kent en meermaals van politieke kleur wisselde. 

Nadezjdin profileerde zich als onafhankelijk kandidaat, maar liet zich maar wat graag steunen door het Burgerinitiatief: dat vergemakkelijkte de juridische drempel voor zijn deelname aanzienlijk. In plaats van de 300.000 handtekeningen die een volledig onafhankelijke kandidaat moet overhandigen, hoefde hij er dankzij de nominatie door een geregistreerde partij 'slechts' 100.000 te verzamelen.

Boris Nadezjdin en de rijen in de kou

Zijn voorstel om vredesonderhandelingen te starten en de door Rusland bezette gebieden in Oekraïne voorlopig bij Rusland te ‘parkeren', om daarover pas over een aantal jaar een referendum te houden, sloeg aan. Bekend zijn de beelden van Russen die de vrieskou trotseerden om een steunhandtekening te zetten — feitelijk de eerste legale vorm van massaal protest sinds het begin van de invasie. Maar net als Doentsova werd ook hij gediskwalificeerd vanwege onregelmatigheden in de handtekeningen.

Ook voor het Burgerinitiatief liep de hulp aan Nadezjdin slecht af. Het Russische Hooggerechtshof stemde afgelopen zomer in met het verzoek van het ministerie van Justitie om de partij volledig te liquideren. De autoriteiten stelden dat de partij niet voldeed aan de wetgeving rondom de registratie van kandidaten. Oprichter Andrej Netsjajev mopperde nog wat, maar legde zich er uiteindelijk bij neer.

De hele kwestie rondom het burgerinitiatief van Netsjajev en Nadezjdin riep bij critici vooral de vraag op: waren zij werkelijk zo veranderingsgezind, of ging het slechts om schijnoppositie, bedoeld om een illusie van politieke concurrentie te creëren? Dat Nadezjdin uiteindelijk uit de race werd gezet, leek er volgens het oppositiemedium Meduza meer mee te maken te hebben dat hij populairder bleek dan vooraf gedacht en daardoor opeens toch een gevaar vormde voor het Kremlin.

Jabloko: de laatste legale strohalm

Met nog ruim een halfjaar te gaan tot de verkiezingen voor de Doema rijst de vraag of Russen nog iets te kiezen hebben naast de ‘Poetin-partij’ Verenigd Rusland en de zogeheten systeemoppositie, zoals de Communistische Partij en de Liberaal-Democratische Partij (LDPR). Zij stemmen vaak zonder morren in met de meest repressieve wetten en steunen de ‘speciale militaire operatie’ tegen Oekraïne onvoorwaardelijk.

Deelname van Doentsova’s beweging Rassvet is hoogst onwaarschijnlijk, en de partij Burgerinitiatief is de nek omgedraaid — voor zover die partij überhaupt als oppositie kan worden beschouwd. De enige nog legale partij met democratische trekjes is Jabloko, die in de jaren negentig bij parlementsverkiezingen steevast 6 à 8 procent van de stemmen behaalde, vooral onder intellectuelen in Moskou, Sint-Petersburg en de zogeheten naukogrady, oftewel wetenschapssteden.

Verkiezingsdeelname van Doentsova’s beweging is hoogst onwaarschijnlijk

De neergang van Jabloko zette in toen Vladimir Poetin op het politieke toneel verscheen, eerst als premier en later als president. Enerzijds kreeg de partij te maken met liberale concurrentie in de vorm van de charismatische Boris Nemtsov en zijn Unie van Rechtse Krachten (SPS). Anderzijds was er sprake van doelbewuste marginalisering door het Kremlin: door de groeiende staatscontrole op de media verdween de partij nagenoeg van het scherm en werd zij effectief geframed als ‘anti-vaderlandslievend’ vanwege haar principiële verzet tegen de Tweede Tsjetsjeense Oorlog.

Terwijl de SPS in 2008 onder die druk bezweek en Nemtsov in 2015 op een steenworp afstand van het Kremlin werd doodgeschoten – een moordzaak die nooit volledig is opgehelderd – wist Jabloko te overleven. De partij bleef actief op regionaal niveau en deed soms openlijk mee aan politieke koehandel met de machthebbers. In 2013 accepteerde de partij bijvoorbeeld steunhandtekeningen van raadsleden van ‘Poetinpartij’ Verenigd Rusland om te mogen deelnemen aan de burgemeestersverkiezingen in Moskou; een cynische ‘gift’ om die stembusgang van een democratisch vernisje te voorzien.

‘Voor vrede en vrijheid’ 

Ook het royeren van al te radicale figuren – zoals de in een strafkolonie overleden oppositieleider Aleksej Navalny, die in 2007 officieel vanwege 'nationalistische en xenofobe activiteiten' uit de partij werd gezet – droeg eraan bij dat Jabloko binnen de nauwe kaders nog relatief vrij kan opereren. Een plusje was ook dat de partij zich nooit inliet met oppositieleden of bewegingen die naar het buitenland waren uitgeweken met het stempel ‘buitenlands agent’.

Maar ook die mildheid is inmiddels voorbij, door het standpunt van de partij over de oorlog tegen Oekraïne. In 2023 werden drie leden opgepakt en veroordeeld tot jarenlange detentie nadat ze zich kritisch hadden uitgelaten over de oorlog en met de Doemaverkiezingen in het verschiet zijn de duimschroeven verder aangedraaid.

In december, kort nadat de partij had bekendgemaakt onder de slogan ‘Voor vrede en vrijheid!’ te willen meedoen aan de Doemaverkiezingen, werd de gerespecteerde vicevoorzitter Lev Schlossberg uit de West-Russische stad Pskov gearresteerd. Hij zou volgens het Russische OM kort na de invasie via sociale media de Russische strijdkrachten in diskrediet hebben gebracht; zijn voorarrest duurt in ieder geval nog tot 2 februari.

De noodzaak van een breed front

Alles overziend luidt de conclusie: de politieke oppositie in Rusland bestaat nog wel, maar heeft haar stem in het publieke domein nagenoeg verloren. De bewegingsruimte is door het Kremlin gereduceerd tot de uiterste marges van de samenleving, en zelfs een onschuldig bericht op Telegram of Vkontakte – het ‘Russische Facebook’ – kan leiden tot vervolging. Bovendien worstelt de binnenlandse oppositie met een probleem dat ook de ballingen kenmerkt: onderlinge verdeeldheid.

De politieke oppositie heeft haar stem nagenoeg verloren

Toen Doentsova in 2023 werd gediskwalificeerd voor de presidentsrace, zocht zij toenadering tot Jabloko. In theorie had zij het registratieproces opnieuw kunnen doorlopen als die partij haar als kandidaat had voorgedragen. Grigori Javlinski, de inmiddels 73-jarige mede-oprichter van de partij, wees dat verzoek echter bot af met de woorden: ’We kennen haar niet.’

'Desalniettemin is het bundelen van krachten volgens Doentsova de enige weg; zij meent dat er ondanks alle repressie nog winst te behalen valt wanneer democratische krachten in Rusland zelf de handen ineenslaan. ‘Er is daadwerkelijk ruimte om met een breed front op te treden, als Jabloko dat wil en kan, zeker gezien de recente druk op de partij. Wat ons verbindt, is vrede en democratie. En elke vorm van samenwerking die daaraan bijdraagt, is de moeite waard.’