In een klooster in Kyiv is deze maand een ondergrondse school ontdekt, waar leerlingen les krijgen over Russische taal en cultuur. De school is inmiddels gesloten, maar de ontdekking zorgt in Oekraïne voor discussie over de grip die de Russische cultuur nog altijd op de samenleving probeert te houden.

Exterieur van het Pokrovski Holosiivski-mannenklooster in Kyiv, waar de 'ondergrondse school' is gehuisvest. Foto: Slidstvo.Info

Volgens de schooldirecteur is de school slechts een ‘gezinsclub’, maar Oekraïense onderzoeksjournalisten van het platform Slidstvo.Info melden dat het gaat om een volwaardige school, bedoeld om kinderen in oorlogstijd te indoctrineren met Russische propaganda. Zo’n zestig leerlingen zouden er les krijgen, op werkdagen van 09:00 tot 14:00 uur. De kinderen zouden officieel staan ingeschreven bij andere scholen in Oekraïne, waar ze in werkelijkheid niet naartoe gaan.

De school bevindt zich op het terrein van het Pokrovski Holosiivski-mannenklooster, in het zuiden van Kyiv. Dat klooster valt onder het Moskouse Patriarchaat van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk. In 2022 verklaarde die kerk weliswaar dat ze onafhankelijk wil zijn van Moskou en dat ze de Russische agressie-oorlog tegen Oekraïne veroordeelt, maar in de formele kerkelijke hiërarchie valt deze tak nog altijd onder de Russisch-Orthodoxe Kerk.

De lessen zouden ongeveer voor de helft in het Oekraïens worden gegeven, maar voor de andere helft in het Russisch. Het vak ‘Slavische taal’ zou een dekmantel zijn voor Russische taallessen. De lesroosters worden wel in het Oekraïens gemaakt.

Het lesrooster in de school is Oekraïenstalig, maar er wordt ook Russische les gegeven. Screenshot: Slidstvo.Info

Een journalist van Slidstvo deed zich voor als een moeder die haar kind op de school wilde laten studeren. Ze sprak de directeur, docenten en meerdere ouders. ‘Het is een groot voordeel dat je hier in de Russische taal leest en studeert, want ik vind dat iemand die Russisch als moedertaal heeft, ook correct in deze taal moet kunnen schrijven’, zegt een van de ouders.

‘Ik vind dat het beter is om een gebed te lezen dan aan de dagelijkse minuut stilte mee te doen [ter ere van Oekraïners die zijn gedood in de oorlog, red.] en steeds die belachelijke hymne te zingen [het Oekraïense volkslied, red.]’, zegt een ouder tegen een verborgen camera.

Geen Russische taal op school

Officieel is de Russische taal bijna geheel verdwenen uit het Oekraïense schoolcurriculum; in 2024 hadden 768 leerlingen op drie Oekraïense scholen officieel nog Russische taallessen op school. In het huidige lesjaar is er zelfs maar één school die nog officieel Russische taallessen geeft: het Angstrem lyceum in Charkiv. Daar hebben 325 leerlingen Russische les. Op een totaal van ongeveer 3,8 miljoen Oekraïense schoolkinderen betekent het dat bijna niemand meer Russische les krijgt.

Officieel is de Russische taal niet geheel verboden op Oekraïense scholen, maar Oekraïens moet wel de voertaal zijn. Alleen middelbare privé-scholen mogen aparte Russische taallessen aanbieden. Na de publicatie van het onderzoek van Slidstvo dienden drie parlementsleden van verschillende oppositiepartijen een voorstel in om Russische taallessen geheel te verbieden.

Gedateerde lesboeken

De onthulling van Slidstvo zorgt voor ophef en discussie in Oekraïne, maar je kan je ook afvragen in hoeverre hier daadwerkelijk sprake is van indoctrinatie, of eerder van een poging om een soort Sovjet-schoolsysteem na te bootsen.

In de ondergrondse school wordt gewerkt met rekenboeken uit 1966, uit de Sovjettijd. Er zouden ook Russische films worden vertoond, en de kinderen zouden liedjes leren uit de Sovjettijd, zoals ‘Onder de blauwe hemel is een gouden stad’ van de Russische rockband Akvarium. De leadzanger van die band, Boris Grebensjtsjikov, staat te boek als criticus van Poetin en is in Rusland zelfs aangeklaagd voor het 'in diskrediet brengen van het Russische leger'. Maar in de context van de oorlog ligt de verspreiding van Russische cultuur, in welke hoedanigheid dan ook, onder een vergrootglas. De meeste Oekraïners kunnen de Russische cultuur momenteel, op z’n zachtst gezegd, niet waarderen – ook niet als het vanuit westers perspectief onschuldig lijkt.

Aartsbisschop Vorzelsky

De leider van het mannenklooster is aartsbisschop Isaakiy Vorzelsky. ‘De bisschop heeft alles speciaal voor de school verbouwd. Hij heeft alles in de zomer volledig gerenoveerd voor de school, al deze klaslokalen’, vertelt schooldirecteur Anna Bolhova aan Slidstvo. De geheime school lijkt dus opgezet zijn met expliciete steun van het klooster van het Moskouse Patriarchaat van de Oekraïens-Orthodoxe kerk.

Er wordt al jarenlang discussie gevoerd over het wel of niet verbieden van de kerk, al helemaal omdat Oekraïne sinds 2018 een volledig onafhankelijke kerk heeft: de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. In 2024 werd wettelijk bepaald dat de Oekraïens-Orthodoxe Kerk ofwel alle banden met Rusland moet verbreken, of wordt verboden. Vooralsnog is er geen verbod, terwijl tientallen priesters uit de kerk al zijn veroordeeld voor collaboratie met Rusland.

Een dag na de publicatie van het onderzoek vluchtte de 61-jarige Vorzelsky naar Moldavië, meldt Slidstvo op basis van bronnen binnen de Oekraïense politie. Oekraïense mannen van tussen de 23 en 60 jaar mogen het land niet verlaten vanwege de dienstplicht, maar mannen vanaf 61 jaar mogen vrij in- en uitreizen.

Ophef

Het onderzoek zorgde voor flinke ophef in de Oekraïense hoofdstad. Kort nadat het verhaal van Slidstvo naar buiten kwam, begon de Oekraïense geheime dienst SBOe een onderzoek naar de school. De Oekraïense kinderombudsvrouw, Natalia Lestsjyk, liet weten dat ‘er tekenen zijn van indoctrinatie van kinderen door het opdringen van Russische verhalen en propaganda’.

De Oekraïense minister van Onderwijs, Oksen Lisovy, noemt de school ‘een rechtstreekse bedreiging voor de kinderen en de staat waarin ze wonen’. Het Moskouse Patriarchaat van de Oekraïens-Orthodoxe kerk ontkent dat het wist van het bestaan van de school.

Connectie met Lavraklooster

Direct naast de ondergrondse school zit het Kyivse Theologische Academie en Seminarie van het Moskouse Patriarchaat van de Oekraïense-Orthodoxe Kerk. De opleiding verhuisde in 2023 naar het terrein van dit klooster, nadat het uit het Kyiv-Petsjersk Lavraklooster werd gezet, het bekendste klooster in Oekraïne.

Het bijna duizend jaar oude Lavraklooster kwam de afgelopen jaren in opspraak omdat het zou hebben gefungeerd als voedingsbodem en uitvalsbasis van Ruslandsympathisanten. In 2022 viel de SBOe er binnen, en vond het onder andere pro-Russische literatuur en Russische paspoorten. Monniken die zich niet wilden aansluiten bij de pro-Oekraïense Orthodoxe Kerk van Oekraïne moesten van de Oekraïense overheid vertrekken.

Patriottische Oekraïners maken zich zorgen over de invloed die Rusland door middel van religie blijft uitoefenen op de Oekraïense samenleving, en de inval bij het Lavra wordt vaak aangehaald als bewijs dat het gehele Moskouse Patriarchaat niet te vertrouwen is. Het Kremlin zegt dat Oekraïne doet aan religieuze discriminatie, maar de Oekraïense overheid stelt dat de kerk een veiligheidsrisico vormt voor de onafhankelijke Oekraïense staat. Er wordt niet gepleit voor enige inhoudelijke theologische of liturgische verandering, maar alleen voor het verbreken van alle banden met Rusland.

Een rapport van vorig jaar van Human Rights Watch erkent de spagaat waarin de Oekraïense overheid zit, omdat die enerzijds de vrijheid van godsdienst wil waarborgen en anderzijds wil voorkomen dat Rusland via de Orthodoxe Kerk invloed blijft uitoefenen. De organisatie stelt tegelijkertijd dat burgers niet per definitie een veiligheidsrisico vormen wanneer ze banden hebben met het Moskouse Patriarchaat, en dat de Oekraïense overheid zich het beste kan blijven richten op individuen die een veiligheidsrisico vormen.

Positieve blik

Een opvallende positieve blik op de situatie komt van de bekende columnist Serhi Foersa van nieuwssite NV. Hij zet de onthulling in perspectief. ‘Het grondige onderzoek van het team van journalisten heeft veel verontwaardiging veroorzaakt. En daar ben ik eigenlijk wel blij om’, schrijft hij. 'Ja, in oorlogstijd waren er ergens 60 kinderen, met 60 paar ouders, die les kregen op een Sovjetschool onder de bescherming van de Moskouse kerk. Maar we hebben het hier over Kyiv, waar 4 miljoen mensen wonen. En we hebben het over 120 ouders, mannen en vrouwen.’

‘Ja, enerzijds hebben we het over een pro-Russische sekte tijdens de oorlog. Anderzijds zeggen we dat het Moskouse patriarchaat, met al zijn financiële mogelijkheden en invloed, momenteel slechts een kleine sekte van 150 mensen kan organiseren, die in Oekraïne al als een vreemde eend in de bijt wordt beschouwd. Zou dat vijf jaar geleden ook zo zijn geweest? Tien jaar geleden? Twintig jaar geleden?’

Maar niet iedereen is zo positief gestemd. Mykola Pidvezyany, de hoofdredacteur van nieuwssite Glavcom, reageert rechtstreeks op Foersa. Hij schrijft dat 313 van de 1300 religieuze instellingen in de hoofdstad bij het Moskouse Patriarchaat van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk horen, vergeleken met 241 instellingen die bij de onafhankelijke Orthodoxe Kerk van Oekraïne horen.

‘Het is een systeem. En het werkt nog steeds in het hele land’, waarschuwt Pidvezyany. ‘Je ogen hiervoor sluiten betekent dat jezelf bewust voor de gek houdt’.