Kun je in Rusland als filmmaker nog gewoon je werk doen, zonder je met politiek te bemoeien? De jonge filmmaker Maya dacht van wel, maar werkte zich voordat ze het doorhad in de nesten. In haar Engelstalige debuutroman The Undead laat de Russische schrijver en journalist Svetlana Satchkova zien hoe Russische kunstenaars verstrikt raken in een angstaanjagend systeem waarin apolitiek zijn geen optie is. Alsu Buiting, docent Russische taalverwerving aan de Rijksuniversiteit Groningen, bespreekt het boek.
‘“Hoe is het leven in Rusland tegenwoordig?” Ze schrok en verstarde. Ze wist wel welk antwoord hij verwachtte. Elke buitenlander wilde weten waarom haar land steeds repressiever werd.’
Op die vraag krijgt de lezer in The Undead: A Novel of Modern Russia een uitgebreid antwoord. Het hoofdpersonage Maya Kotova wil films maken en geen woordvoerder zijn van haar land, laat staan van het regime. Het verhaal draait om het leven in een autocratische staat en de valkuil van de wens om apolitiek te blijven.
The Undead is Svetlana Satchkova’s Engelstalige romandebuut. Satchkova groeide op in Moskou en woont sinds 2016 in de Verenigde Staten. Ze werkt als journalist en schrijver. Eerder publiceerde Satchkova haar romans in het Russisch, maar in het huidige Rusland kan The Undead niet verschijnen. De staat kan haar beeld van Rusland als onpatriottisch bestempelen, met gevolgen die uiteenlopen van stigmatiserende labels als ‘buitenlands agent’, ‘extremist’ en ‘terrorist’ tot daadwerkelijke vervolging. Dat gegeven hangt als een schaduw over de roman. Je leest niet alleen een fictief verhaal, maar ook een tekst die scherp aanvoelt, omdat de beschreven mechanismen niet abstract zijn.
Apolitiek als uitstelstrategie
Op het eerste gezicht verwijst de titel van het boek naar de horrorfilm die Maya wil maken. Wanneer ze een scenario schrijft waarin personages vechten tegen zombies en Lenin die reïncarneert als monster, lijkt dat vooral een gewaagde artistieke keuze. Haar producent voorspelt een groot succes: ‘Het is een arthouse-horror, en hoeveel daarvan bestaan er eigenlijk? Ik kan me niet herinneren dat ik er de afgelopen jaren een heb gezien. Bovendien is de film grappig en geregisseerd door een vrouw.’
Maar juist die scenariokeuze krijgt gevolgen. Er wordt een aanklacht tegen Maya ingediend, omdat haar film volgens de aanklager een verkapte aanval is op de hedendaagse politiek leiders, bedoeld om haat tegen de overheid aan te wakkeren en mensen tot verzet aan te zetten. Vanaf dat moment verschuift het verhaal van persoonlijke ambitie naar overleven en krijgt Maya te maken met een strafzaak, geldzorgen en gezondheidsproblemen. Mensen om haar heen mijden haar alsof ze besmettelijk is, bang dat haar zaak ook hun leven kan beschadigen. Het horrorverhaal speelt zich ineens niet langer af in haar film, maar in haar eigen dagelijkse leven.
Die verschuiving raakt aan een van de centrale vragen van de Russische maatschappij: kun je wegkijken van wat er in het land gebeurt? Maya houdt zichzelf lange tijd voor dat zij apolitiek is, omdat ze gelooft dat ze toch niets kan veranderen. Juist die houding blijkt in The Undead kwetsbaar. Satchkova laat zien hoe ‘wegkijken’ uiteindelijk niet neutraal is: op het moment dat het systeem je raakt, word je gedwongen positie te kiezen, en die keuze schuurt direct langs morele grenzen. Apolitiek zijn is een uitstelstrategie – en het systeem bepaalt wanneer het uitstel voorbij is.
Schijnproces in slapstickdecor
Al snel wordt duidelijk dat The Undead, de titel van het boek, vooral een metafoor is. Niet voor zombies, maar voor een samenleving waarin mensen wel leven, maar moreel en politiek verlamd raken. Die verlamming krijgt ook een gezicht in de rechtszaal, tijdens Maya’s proces. Niet omdat iedereen daar op zichzelf slecht is, maar omdat iedereen een rol speelt in een proces dat nauwelijks nog om waarheid draait.
De aanwezigen in de rechtszaal zijn 'ondood' – ze functioneren, maar zijn moreel uitgeschakeld
De aanklager spreekt vlak en stijf, alsof hij zelf niet gelooft wat hij zegt. De rechter leunt ongeïnteresseerd en afwezig met haar kin in haar hand en roept bij Maya het beeld op van Koestodijevs koopliedenvrouw aan de thee. Het proces voelt niet zozeer als een zoektocht naar rechtvaardigheid, maar als de uitvoering van een beslissing die al buiten de zaal is genomen. In die zin zijn de aanwezigen ‘ondood’ – ze functioneren, maar zijn moreel uitgeschakeld.
De rechtszaal is een slapstickdecor, terwijl zich op de achtergrond de ontmanteling van een mensenleven voltrekt – iets wat door Maya’s blik als regisseur pijnlijk zichtbaar wordt. Ze ziet dat de zitting slecht geregisseerd is, maar ook dat dit er niet toe doet. Wanneer er een insect in de zaal verschijnt, wordt het onwerkelijke ineens concreet. Twee gerechtsdienaars zwaaien met hun armen om het beestje weg te meppen, het publiek lacht, en die lach klinkt alsof hij door tranen heen breekt. Satchkova laat zien dat het systeem niet alleen wreed is, maar ook ontregelend en daardoor ontwrichtend.
De realiteit zelf is de horrorfilm
Na een heftige periode krijgt Maya het voorstel tot ‘actieve boetedoening’ om een celstraf te ontlopen. Maar in plaats van gerechtigheid ervaart ze een systeem waarin alles zich ‘achter gesloten deuren’ afspeelt – zonder protocol, zonder papierwerk, zonder handtekeningen. Gaat ze akkoord, dan wordt ze medespeler: ‘Ze bieden je geen ontsnapping, ze maken je deel van hen.’ Juist die vormloosheid is functioneel, want die maakt verzet moeilijk en je kunt nergens tegenin gaan. Als er geen dossier of procedure is, blijft alleen het gevoel over dat je zelf ‘schuld’ hebt aan wat je overkomt. Later komt Maya tot de conclusie waarom het horrorgenre in Rusland nooit echt aanslaat: ‘De realiteit is al zo verschrikkelijk dat kijkers niet bang gemaakt hoeven te worden. Ze hebben er al genoeg van.’
Wat Maya overkomt had zomaar werkelijkheid kunnen zijn, en juist daarom werkt The Undead als tijdsdocument. Om de recente ontwikkelingen in Rusland begrijpelijk te maken, neemt Satchkova haar lezers mee naar de periode vóór COVID-19. Ze plaatst die scènes niet toevallig in de wereld van filmmakers en acteurs, maar doet dat omdat die in de Russische maatschappij jarenlang een belangrijke rol speelde.
Al sinds de Sovjettijd fungeerde de culturele wereld als publieke tegenstem
De culturele wereld fungeerde al sinds de Sovjettijd als publieke tegenstem. Om die reden werd artistieke tegenspraak in de jaren voor de oorlog in Oekraïne door de macht al snel als politieke dreiging behandeld, aldus Carnegie-analist Aleksandr Baoenov – zeker naarmate andere openlijke tegenkrachten verder werden teruggedrongen. Daarom klinkt het protestjaar 2017 nadrukkelijk door in de roman; in het bijzonder de zaak die destijds speelde rond artistiek leider en regisseur Kirill Serebrennikov.
De Serebrennikov-zaak
Serebrennikov werd beschuldigd van grootschalige verduistering van staatssubsidies. Filmregisseur Aleksandr Sokoerov zei destijds dat de zaak pijnlijke herinneringen opriep aan de Stalintijd. Hoewel de cultuurminister bleef benadrukken dat de arrestatie niets met politiek te maken had, sprak de culturele elite van Moskou van een showproces dat het einde markeerde van de onafhankelijkheid van de post-Sovjetcultuur. Veel mensen uit de kunstwereld herkenden het signaal en spraken hun steun uit voor Serebrennikov. 2017 werd een scharnierjaar voor de Russische culturele wereld.
RAAM deed in 2017 en de daaropvolgende jaren veelvuldig en uitgebreid verslag van de zaak tegen Kirill Serebrennikov. Hier vindt u een overzicht van alle artikelen die wij erover hebben gepubliceerd.
Moskou, 23 augustus 2017: Kirill Serebrennikov wordt na afloop van een rechtszitting een politieauto in gedirigeerd. Foto: Sergei Ilnitsky / ANP / EPA
In The Undead legt een collega van Maya de logica achter de zaak-Serebrennikov uit: ‘Deze zaak is politiek. Hij is te veel geworden voor het systeem. Hij is te uitgesproken, te onvoorspelbaar, te vrij. Ze hebben een zaak in elkaar geflanst, niet alleen om hem bang te maken, maar om een boodschap te sturen aan iedereen die het niet oké vindt hoe dit land langzaam terugglijdt naar de donkere middeleeuwen.’
'Iedereen is een potentieel doelwit'
Maya vindt dat haar collega er ‘te veel in leest’, maar hij werpt haar tegen dat zij ‘niet begrijpt wat er aan de hand is.’ Maya’s reactie is veelzeggend. Ze wil het niet zien, of misschien kan ze het niet zien, en juist daarin schuilt het gevaar. Terwijl zij buiten beeld probeert te blijven, richt het systeem zijn ogen toch op haar. Maya begrijpt dat niet; zij is toch geen bekende filmmaker zoals Serebrennikov? Maar juist dat is het punt: ‘Iedereen is een potentieel doelwit.’
Gevangen door het systeem
The Undead stelt de vraag hoe kunst zich moet verhouden tot het regime. Op de voorgrond verschijnt vaak een tweedeling tussen makers die met de staat meebewegen en daarvoor royaal worden betaald, en uitgesproken tegenstanders die leven met een beroepsverbod, rechtszaken, of zich gedwongen voelen te emigreren. Satchkova laat ook zien wat er gebeurt in het brede midden, waar de meeste makers zich bevinden. In dat midden zie je een apolitieke groep, voor wie politiek een onnodig en riskant domein is; gedwongen conformisten die uit angst of vanwege carrièreoverwegingen meespelen met het systeem, en voorzichtige non-conformisten die zoeken naar verkapte vormen van tegenspraak.
De roman laat zien hoe uiteenlopend de manieren zijn waarop mensen proberen te blijven leven in een systeem dat hen tegelijk begrenst en meesleept. Maya’s collega Ksenia zegt dat er een verschil is tussen land en regime, en dat zwijgen ook positie innemen is, zelfs wanneer je overheidsgeld ontvangt voor je projecten. Alleen biedt deze positie geen veilige uitweg, want het regime vraagt geen liefde voor het land, maar zichtbare loyaliteit aan het regime.
Mensen praten hun daden goed, angst vermomt zich als pragmatisme en pragmatisme gaat langzaam op medeplichtigheid lijken
Een andere collega van Maya, Mark, meent dat kunstenaars nooit ‘safe’ kunnen en mogen blijven. Ze moeten kiezen. Maya houdt daarentegen vol dat het leven niet zwart-wit is en dat mensen onder uiteenlopende omstandigheden moeilijke keuzes moeten maken. Satchkova dwingt de lezer zo na te denken over gradaties van verantwoordelijkheid en medeplichtigheid, zonder makkelijke helden of schurken te presenteren.
The Undead is daarmee meer dan een roman over de culturele wereld in Rusland. Het is een scherpe, maar ook tragische verkenning van een systeem dat mensen laat functioneren terwijl geweten en waarheid uit beeld raken. Mensen praten hun daden goed, angst vermomt zich als pragmatisme en pragmatisme gaat langzaam op medeplichtigheid lijken. De complexiteit van de tegenwoordige tijd wordt in het boek kernachtig verwoord door de vriendin van Maya: ‘De waarheid doet er niet meer toe, we leven in de wereld van een absurdistische roman.’
The Undead vanaf vandaag verkrijgbaar
The Undead van Svetlana Satchkova (Melville House Publishing, 304 bladzijden) is vanaf vandaag verkrijgbaar bij onder andere bol.com (paperback, €27,99) en Kobo (e-book, €7,99). Binnenkort is het boek ook verkrijgbaar bij boekhandel Pegasus in Amsterdam (Singel 367).
Meer lezen van Svetlana Satchkova? Hier vindt u alle artikelen die zij publiceerde bij RAAM. Haar meest recente Russische roman, Люди и Птицы, is door Woord in Blik in het Nederlands uitgegeven als Mensen en vogels, vertaald door Arie van der Ent.
Help ons om RAAM voort te zetten
Met uw giften kunnen wij auteurs betalen, onderzoek doen en kennisplatform RAAM verder uitbouwen tot hét centrum van expertise in Nederland over Rusland, Oekraïne en Belarus.
