Geen mobiel internet in Moskou en Sint-Petersburg en een verbod op Telegram voor soldaten aan het front. Luitenant-kolonel Peter Schrijver, PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie, legt uit wat de Russische overheid probeert te bereiken — en wat de gevolgen zijn voor de eigen troepen in Oekraïne.

Het Rode Plein in Moskou. Foto: Sergei Ilnitsky / ANP / EPA

Sinds de eerste week van maart ligt het mobiele internet in de Russische hoofdstad Moskou grotendeels plat. In eerste instantie ging het nog om het tijdelijk uitschakelen van het net, maar inmiddels is er sprake van een langdurige digitale lockdown, waardoor miljoenen inwoners niet kunnen appen, mobiel bankieren of online een taxi bestellen. Sindsdien melden de autoriteiten dat ook in Sint-Petersburg het mobiele internet tijdelijk wordt afgesloten vanwege veiligheidsredenen.

De communicatie over de verstoringen en beperkingen vanuit het Kremlin is beperkt. Woordvoerder Dmitri Peskov heeft het over technologische beschermingsmaatregelen tegen ‘geavanceerde Oekraïense aanvallen’. Of dit de daadwerkelijke reden is, is vooralsnog niet duidelijk. Het is weliswaar zo dat de afgelopen dagen volgens de burgemeester van Moskou, Sergej Sobjanin, 250 Oekraïense langeafstandsdrones zijn neergeschoten in de omgeving van de Russische hoofdstad, maar de overheid maakt niet duidelijk wat het verband is tussen deze aanvallen en het blokkeren van het mobiele internet.

Runet

Experts op het gebied van digitale rechten stellen echter dat het Kremlin de Oekraïense droneaanvallen als een voorwendsel gebruikt om verregaande stappen te nemen om het Russische internet te nationaliseren. Dit zogenaamde Runet, de Russische variant van het internet, is in de praktijk nog steeds verbonden met het wereldwijde web, maar de Russische toezichthouder op de media, Roskomnadzor, bouwt al jaren aan een technisch systeem waarmee de autoriteiten internetverkeer kunnen controleren. Het doel is niet per se volledige isolatie, maar de mogelijkheid om regio's of zelfs de gehele bevolking indien nodig los te koppelen van het wereldwijde web.

Het doel is niet per se volledige isolatie, maar de mogelijkheid om regio's of zelfs de gehele bevolking indien nodig los te koppelen van het wereldwijde web

Vorig jaar kregen tientallen andere Russische regio's ook al te maken met internetbeperkingen, wat nu een voorbode lijkt te zijn geweest van de restricties in de twee grootste steden in Rusland. Op Telegram speculeerde het Russische VChK-OGPU-kanaal dat de afsluitingen in Moskou niet zozeer te maken hebben met de dreiging van Oekraïense drones, maar met de angst voor een mogelijke couppoging door de voormalige minister van Defensie Sjojgoe. De Kyiv Independent vroeg diverse experts naar hun mening, maar die lezing werd vooralsnog van de hand gewezen.  

De juridische basis voor de huidige beperkingen is een wet die president Poetin op 20 februari 2026 ondertekende en die op 3 maart in werking trad. De wet verplicht telecomoperators hun diensten te onderbreken op bindend verzoek van de FSB, de Russische veiligheidsdienst, en vrijwaart operators tegelijk van aansprakelijkheid tegenover abonnees bij dergelijke onderbrekingen.

Inmiddels sijpelen de eerste berichten door over de economische gevolgen van de internetblokkades. Bedrijven in Moskou verloren naar schatting tussen de 3 en 5 miljard  roebel (27,5 miljoen tot 46 miljoen euro) in de eerste vijf dagen van de verstoring. Vooral koeriersbedrijven, maaltijdbezorgers, taxibedrijven en kleine ondernemers lopen inkomsten mis omdat digitale betalingen niet mogelijk zijn. Bewoners zoeken ondertussen naar oplossingen. Piepers en walkie-talkies zijn opeens weer populair.

Telegram: onmisbaar aan het front

Sowieso hadden de Russen al te maken met allerlei restricties op het net. WhatsApp is inmiddels geblokkeerd. Er zijn ook beperkingen voor LinkedIn, YouTube, FaceTime, Snapchat en X. De volgende stap zou kunnen zijn dat Telegram ook een verbod krijgt opgelegd. Oekraïense media berichtten eind februari dat het Kremlin een volledige blokkade overwoog voor begin april, maar volgens Meduza lijkt deze maatregel nu al twee weken eerder te zijn ingegaan. Een rigoureuze maatregel, omdat ruim 90 miljoen Russen Telegram gebruiken.

Vooral in de strijdkrachten komt dit hard aan. Telegram is niet alleen een communicatiemiddel, maar het centrale platform voor de zogenoemde oorlogsbloggers: actieve militairen en veteranen die via eigen Telegramkanalen rapporteren over de situatie aan het front. Zij vullen een vacuüm dat het ministerie van Defensie heeft laten vallen: officiële communicatie over militaire operaties is schaars en doorgaans weinig geloofwaardig. Deze bloggers voorzien eenheden en hun familieleden thuis van informatie over troepenposities, logistieke problemen en verliezen, zonder een blad voor de mond te nemen.

Het zijn ook de bloggers die crowdfundingcampagnes organiseren voor hun eenheid, voor nieuwe accu's en batterijen, drones en soms zelfs kleding, want niet alles wordt aangeleverd door het ministerie van Defensie. Analist Ivan Philippov: ‘Als je Telegram kapotmaakt, maak je de crowdfunding kapot’. Ruim een maand geleden lieten al veel bloggers luid van zich horen toen Roskomnadzor begon met het afknijpen van het berichtenverkeer op Telegram. Eén van hen zei het onomwonden: Roskomnadzor helpt 'de vijand' en dwingt Russische troepen terug te vallen op 'postduiven'.

Roskomnadzor helpt 'de vijand' en dwingt Russische troepen terug te vallen op 'postduiven'

Naast crowdfunding dient Telegram ook voor basale operationele zaken aan het front. Een voorbeeld is een groep militairen die tijdens een nachtelijke patrouille wordt opgemerkt door een surveillancedrone: vriend of vijand? De operator vraagt via Telegram aan zijn commandant of hij bij de naburige eenheid even wil informeren of dit hun soldaten zijn of Oekraïners. De commandant stuurt een bericht naar de buren en het blijkt om een Russische drone te gaan. Geen aanval. Het wegvallen van Telegram raakt dus niet alleen de informatievoorziening en het moreel, maar ook de meest elementaire coördinatie aan het front. Een Russische militair verwoordde het tegen Politico kernachtig: ‘Het hele leger draait op Telegram, alle communicatie. Het zou zijn alsof het hele Russische leger zichzelf een kogel door het hoofd schiet’.

Tegelijkertijd is het gebruik van Telegram door Russische militairen ook een veiligheidsrisico gebleken. De Oekraïense inlichtingendiensten, met name de SBU en de HUR, hebben Telegram actief ingezet om inlichtingen te vergaren over Russische eenheden. Berichten die militairen sturen, soms inclusief locatiegegevens, foto's van uitrusting of klachten over posities, leveren bruikbare informatie op voor de tegenstander. Vanuit dit perspectief is een verbod op Telegram voor militair personeel operationeel verdedigbaar. Het probleem is echter dat een verbod weinig betekent als er geen goed alternatief beschikbaar is.

Peter Schrijver

Luitenant-kolonel Koninklijke Landmacht

Peter Schrijver, MA, is luitenant-kolonel (Koninklijke Landmacht) en PhD-onderzoeker aan de Nederlandse Defensie Academie in Breda.

MAX: een surveillancetool als vervanger

Het door de overheid aangewezen alternatief is MAX, een staatsgesponsorde messenger die sinds september 2025 verplicht voorgeïnstalleerd moet zijn op alle nieuwe apparaten in Rusland. Maar critici omschrijven MAX als surveillancesoftware: zo zou de app kunnen detecteren of een gebruiker een VPN gebruikt om censuur te omzeilen. Soldaten aan het front lijken er dan ook weinig trek in te hebben. Desondanks controleert de Russische militaire politie inmiddels actief de telefoons van soldaten om te verifiëren dat Telegram is verwijderd, bericht de Novaya Gazeta. Dit terwijl Kremlin-functionarissen eerder nog verklaarden dat frontlinie-eenheden uitgezonderd zouden worden van het verbod. Die belofte blijkt in de praktijk weinig waard.

Van autoritarisme naar totalitarisme

Het Kremlin staat daarmee voor een dilemma dat breder is dan Telegram alleen. Een Russische journalist citeerde een Telegrampost waarin de gedwongen overgang naar MAX werd gekarakteriseerd als ‘een verplicht abonnement op de Pravda uit 1970, een fundamentele stap van autoritarisme naar totalitarisme’. Of die vergelijking standhoudt, valt te bezien, maar het ongemak is reëel: het streven naar een soeverein, controleerbaar Runet zonder WhatsApp en Telegram botst met de operationele realiteit aan het front, waar connectiviteit letterlijk een kwestie van leven of dood kan zijn.

De gedwongen overgang naar MAX is als ‘een verplicht abonnement op de Pravda uit 1970, een fundamentele stap van autoritarisme naar totalitarisme’

Daar komt nog een dimensie bij die in het debat onderbelicht blijft. Door Telegram te blokkeren snijdt Rusland ook zijn eigen informatiekanalen naar het buitenland door. Militair analist Valeri Sjirjaev wijst erop dat Oekraïners en Belarussen massaal Telegram gebruiken, maar niet snel de Russische staatsapp MAX zullen installeren. ‘Ze hebben simpelweg hun eigen invloed op hun directe buren afgesneden. Het is een schot in de voet, een werkelijk angstaanjagend schot’, aldus Sjirjaev.