Vlak voor Russische raketten zaterdagnacht Kyiv bestookten, liepen agenten in het West-Oekraïense Lviv in een dodelijke val. Een valse inbraakmelding lokte hen naar een winkelcentrum, waar twee bommen ontploften. Een agente kwam om het leven, tientallen raakten gewond. De vermoedelijke daders zijn zogeheten ‘wegwerpspionnen’: via Telegram geronselde passanten die voor relatief weinig geld terreur plegen — een groeiend veiligheidsrisico, ook buiten Oekraïne, schrijft Dénis van Vliet.

Hulpdiensten zaterdagavond in het centrum van Lviv, kort nadat twee bommen ontploften bij een winkelcentrum. Bij de aanslag, die werd ingeleid door een valse melding, kwam een 23-jarige agente om het leven. Foto: Telegramkanaal Andrij Sadovy

Is zij echt een spion voor het Kremlin? De 33-jarige Iryna Savetina leek het zelf nauwelijks te kunnen bevatten toen ze maandag in Lviv werd voorgeleid. De vrouw bekende dat ze afgelopen weekend zelfgemaakte explosieven vol metalen moeren had geplaatst bij een winkelcentrum in het hart van de stad. ‘De opdrachtgever zei dat ik twee pannen moest neerzetten, die ze zouden komen ophalen’.

Slechts een week voor de aanslag werd ze naar eigen zeggen via de berichtenapp Telegram benaderd door een contactpersoon genaamd ‘Mark’. Zijn aanbod: 2.000 dollar voor ‘een klus’. Savetina verklaarde tegenover de rechters dat de Russische connectie pas tot haar doordrong toen de Oekraïense inlichtingendienst SBOe haar daarover informeerde na haar arrestatie.

In de zaak is ook een 18-jarige vrouw uit Charkiv aangehouden. Zij zou de politie hebben gebeld nadat Savetina de explosieven had geplaatst en de plek van de latere ramp had verlaten. Over haar motieven was maandag nog weinig bekend; inmiddels is ze overgebracht naar Lviv.

Van een ander kaliber

Het is niet de eerste keer dat Oekraïne wordt opgeschrikt door misdaden van eigen burgers, uitgevoerd in opdracht van Rusland. Voorheen werden deze ‘wegwerpspionnen’ - de SBOe meldt vrijwel dagelijks nieuwe gevallen - veelal ingezet om coördinaten van defensiestellingen of militaire transporten door te geven, vaak zonder dat zij precies wisten wie hun opdrachtgever was. Maar de wreedheid van deze actie Lviv was van een ander kaliber. De 23-jarige agente Viktoriya Sjpilka verloor het leven; 24 anderen raakten gewond bij de ontploffingen nabij winkelcentrum Magnus.

Amper 48 uur later, op maandag, was het raak in Mykolaiv: bij het wisselen van de wacht raakten zeven agenten gewond door een explosie. Hoewel er nog weinig bekend is over het incident, trok de korpschef van de stad in het zuiden van Oekraïne direct een vergelijking met Lviv: ’Dit is geen toeval.’

Viktoriya Shpilka, de 23-jarige agente die omkwam in Lviv. Foto: Patrouillepolitie van de oblast Lviv

Psychologische oorlogsvoering

Onderzoeker David Kiritchenko van de Henry Jackson Society, ​​een Britse denktank voor buitenlands beleid, stelt tegenover de Poolse zender TVP World dat het geen toeval is dat een stad als Lviv in het relatief rustige westen werd getroffen. Het is een bewuste strategie van Moskou om de boodschap te verspreiden dat geen enkele plek in Oekraïne nog veilig is. ‘Moskou probeert militaire terreur te koppelen aan psychologische oorlogsvoering’, aldus Kiritchenko.

Dergelijke wegwerpterroristen zijn volgens Kiritchenko bovendien moeilijk vroegtijdig te detecteren. Omdat deze ronselnetwerken opereren via Telegram en zich richten op ‘wanhopige mensen’ zonder ideologisch profiel, blijven de daders vaak onder de radar van de veiligheidsdiensten totdat het misgaat. Het ontbreken van een klassiek spionagespoor maakt hen volgens Kiritchenko tot een ‘enorm probleem’ dat de stabiliteit van het hele land ondermijnt. 

Wat verder opviel aan de aanslag in Lviv, is dat vrijwel direct daarna via Telegram het ‘nieuws’ werd verspreid dat Rusland níét achter de daad zou zitten. Er werd gesuggereerd dat het zou gaan om een ruzie tussen concurrerende ondernemers. Burgemeester Andrij Sadovy reageerde verbolgen en spoorde de SBOe aan dergelijke desinformatie-accounts nauwgezet te monitoren.

Telegram als wapen

Iryna Veresjtsjoek, plaatsvervangend hoofd van de presidentiële administratie, opperde naar aanleiding van de aanslag om het gebruik van Telegram en andere anonieme platformen in Oekraïne drastisch aan banden te leggen. Volgens haar is de berichtendienst veranderd in een dodelijk wapen dat de nationale veiligheid rechtstreeks bedreigt. ‘We zien keer op keer dat de vijand Telegram systematisch gebruikt om terroristen te ronselen, hun acties te coördineren en aanslagen te plegen’, schreef Veresjtsjoek op Facebook. Voor haar is de keuze inmiddels simpel: ‘Als we de levens van onze mensen willen beschermen, moeten we de mogelijkheden van deze platformen durven beperken.’

Maar hoe realistisch dat is, valt te bezien. De Oekraïense overheid worstelt al jaren met de van oorsprong Russische app, die in de oorlog ook een cruciaal communicatiekanaal is gebleken. Niet alleen Russische propaganda verspreidt zich via Telegram; het platform speelt ook een essentiële rol voor Oekraïners, van officiële overheidskanalen die waarschuwingen delen tot vrijwilligersnetwerken en journalisten. Ook verdenken de Russische autoriteiten Oekraïne ervan van Telegram gebruik te maken voor het organiseren van aanslagen op hooggeplaatse Russische militairen. Die dubbelrol maakt het voor Kyiv bijzonder lastig om de dienst volledig te blokkeren zonder de eigen informatiestroom lam te leggen.

Ook president Volodymyr Zelensky liet zich na het drama in Lviv fel uit over de Russische tactiek. De Oekraïense inlichtingendiensten waarschuwen bovendien dat dit geen incident is; Rusland zou van plan zijn om op korte termijn meer van dit soort brute aanvallen uit te voeren met behulp van lokale handlangers.

De ravage na de explosies in de Danylyshynastraat, nabij winkelcentrum Magnus. De aanslag, uitgevoerd door een lokale vrouw in opdracht van Rusland, kostte het leven aan de 23-jarige agente. Foto: Patrouillepolitie van de oblast Lviv

Ideologische strijd of digitale sabotage?

Ook Oekraïne deinst niet terug voor het inzetten van Russische staatsburgers om chaos te veroorzaken binnen Rusland. Dat is niet alleen een verdenking van de Russische autoriteiten, maar wordt ook gesuggereerd door minder verdachte bronnen. Analisten van de Amerikaanse conflictendatabase Acled stelden vorig jaar zelfs dat de tactiek oorspronkelijk Oekraïens was en later door Rusland is overgenomen. In de eerste fase van de oorlog maakte Oekraïne effectief gebruik van informele netwerken van burgers in bezette gebieden om coördinaten door te geven en kleinschalige sabotage te plegen. Later breidde het die tactiek uit naar Rusland, onder andere via anti-Kremlin-groepen als Atesh en het Vrijheid van Rusland-legioen.

Kyrylo Boedanov, de voormalige chef van de inlichtingendienst HUR en sinds kort stafchef van Zelensky, gaf dat laatste in 2023 zelfs ruiterlijk toe aan The Washington Post. 'Er zijn inderdaad mensen op dat territorium met wie het heel makkelijk samenwerken is', zei hij in 2023 tegen de krant. Volgens Boedanov gaat het niet om vluchtige contacten, maar om Russen die gedreven worden door de fundamentele overtuiging dat 'Rusland anders moet'. Voor Kyiv zijn dit geen pionnen die voor een grijpstuiver klussen uitvoeren, maar ideologische partners die een actieve rol claimen in het verzet tegen het Kremlin.

Ook Oekraïne deinst niet terug voor het inzetten van Russische staatsburgers

Waar Oekraïne spreekt over legitieme verzetsstrijders en een 'intern Russisch conflict', doet Moskou die lezing resoluut af als een rookgordijn voor wat zij bestempelen als plat terrorisme. In de Russische optiek worden deze individuen wel degelijk als wegwerpartikelen gebruikt: kwetsbare burgers die via digitale weg worden verleid of gechanteerd tot het plegen van terreuracties. Eerder rekruteerde Oekraïne nietsvermoedende chauffeurs om opleggers met houten chalets naar Russische luchtmachtbases te rijden tijdens Operatie Spinnenweb. In de huisjes waren tientallen drones verborgen, waarmee dertien militaire vliegtuigen werden vernietigd of zwaar beschadigd.

De Russische staatskrant Rossiyskaya Gazeta en de eveneens aan het Kremlin gelieerde Komsomolskaja Pravda noemen de ronselpraktijken zelfs de belangrijkste reden voor het recent geopende strafrechtelijk onderzoek naar Pavel Doerov. De Telegram-oprichter wordt in zijn geboorteland beticht van medeplichtigheid aan terrorisme omdat met behulp van zijn berichtenapp verschillende geruchtmakende misdrijven zijn gepleegd, waaronder de moorden op de dochter van ‘Kremlinfilosoof’ Aleksandr Doegin en de vooraanstaande generaal Igor Kirillov. Telegram is, zo schrijven de kranten, sinds 2022 uitgegroeid tot 'het belangrijkste instrument [...] van de inlichtingendiensten van NAVO-landen en het Kyiv-regime’.

Vlak voor het nieuws over de zaak tegen Doerov ontstond in Rusland al veel commotie over een dreigend verbod op de berichtendienst, die ook door de Russische strijdkrachten actief wordt gebruikt.

Europese sabotagecampagne

En wat Europa betreft? Volgens veiligheidsexpert Arkadiusz Nyzio van de Jagiellonische Universiteit in Krakau hebben veel EU-landen nu al te maken met de gevolgen van Russische jacht op wegwerpspionnen via Telegram – nota bene een app die het Kremlin zelf juist wil verbieden. Het rekruteren verloopt vrijwel altijd via dat platform, niet alleen omdat de dienst populair is onder Russisch- en Oekraïenssprekenden, maar ook omdat het gebrek aan moderatie het tot een vrijplaats voor ronselpraktijken maakt.

In een rapport dat afgelopen najaar verscheen, schrijft Nyzio dat de wegwerpspion voor Rusland het gat vult dat na de invasie is ontstaan, toen meer dan 600 diplomaten - vaak inlichtingenofficieren onder diplomatieke dekking - uit de EU werden gezet. In plaats van te vertrouwen op een kleine elite van hoogopgeleide agenten met diepe dekking, zet Rusland nu in op een leger van snel inzetbare en makkelijk vervangbare krachten om opdrachten in het Westen uit te voeren.

Het rekruteren verloopt vrijwel altijd via Telegram

Door daarbij specifiek - maar niet uitsluitend - Oekraïners te ronselen, hoopt Rusland een extra doel te bereiken: het ondermijnen van het moreel en het aanwakkeren van anti-Oekraïense sentimenten. Wanneer vluchtelingen betrokken raken bij sabotage, kan het Kremlin een narratief van ‘Oekraïense ondankbaarheid’ construeren. Dat moet de kloof tussen Europese gastlanden en vluchtelingen vergroten en wantrouwen voeden. Bovendien versterkt het de Russische propaganda dat de strijd niet gericht is tegen het Oekraïense volk, maar tegen het ‘fascistische regime in Kyiv’.

Dénis van Vliet

Journalist

Dénis van Vliet is journalist. Hij volgt de ontwikkelingen in de (voormalige) Sovjet-Unie en Rusland al sinds zijn jeugd.

Van flyers tot brandstichting

Voorbeelden van de inzet van ‘freelance terroristen’ in Europa zijn er te over. Zo werd in Polen een netwerk van zestien personen opgerold - onder wie twaalf vluchtelingen uit Oekraïne - die via Telegram waren geronseld door de Russische militaire inlichtingendienst GROe. Hun takenpakket begon met het verspreiden van anti-Oekraïense flyers, maar escaleerde snel naar het installeren van verborgen camera’s langs strategische spoorlijnen om wapentransporten te monitoren. Uiteindelijk lagen er zelfs plannen klaar voor brandstichtingen en het laten ontsporen van treinen.

Voorbeelden van de inzet van ‘freelance terroristen’ in Europa zijn er te over

In Estland werden elf personen aangehouden voor het vernielen van de auto's van de minister van Binnenlandse Zaken en een journalist. In Tsjechië leidde Russische rekrutering zelfs tot een poging door een Colombiaanse burger om een busdepot in Praag in brand te steken.

Ook Nederland ontsprong de dans niet. In oktober 2025 onthulde het Openbaar Ministerie dat een 17-jarige jongen werd verdacht van spionage in opdracht van een aan Rusland gelieerde hackersgroep. De jongen stuurde twee leeftijdsgenoten aan om in Den Haag wifi-netwerken in kaart te brengen - het zogeheten ‘wifi-sniffen’ - rondom gevoelige locaties zoals de Canadese ambassade, Europol en Eurojust.

Samenleving als doelwit

Dat deze tactieken vroeg of laat tot doden zouden leiden in Oekraïne of daarbuiten, voorspelde onderzoeker Nyzio al voor het drama in Lviv. Omdat de Russische diensten deze rekruten als puur ‘verbruiksmateriaal’ beschouwen, weegt het risico op slachtoffers niet mee in hun cynische kosten-batenanalyse. Zelfs als een dader wordt opgepakt, ziet Moskou dit vaak als een overwinning: de resulterende chaos en angst dienen precies het doel van de operatie. De waarschuwing in het rapport van Nyzio is dan ook helder: in deze nieuwe fase van hybride oorlogsvoering is de gehele samenleving een ‘legitiem doelwit’.