Waart de zeer besmettelijke veeziekte mkz rond door Rusland? De officiële lezing luidt van niet, maar de tienduizenden geruimde dieren en de ontsmettingsposten in Siberië vertellen een ander verhaal. Dénis van Vliet beschrijft hoe de wanhoop over de steppen snijdt terwijl het Kremlin probeert miljarden aan exportdeals veilig te stellen door de ziekte simpelweg te ontkennen.
Een dode koe wordt weggetakeld bij een kleine boer in West-Siberië. De mannen in witte pakken zijn inmiddels een bekend en gevreesd beeld op de Russische steppen, waar tienduizenden dieren hetzelfde lot ondergaan. FOTO: Telegramkanaal Landbouwraad
'Ze is gezond! Wat zijn jullie aan het doen?' De rauwe wanhoop in de stem van de oude vrouw snijdt door de kille ochtendlucht van de Russische regio Novosibirsk, in West-Siberië. Terwijl twee mannen in steriele witte pakken haar koe - haar kostbaarste bezit - onverbiddelijk naar de laadklep leiden, zakt ze huilend ineen op de modderige grond. 'Blijf van haar af, ze mankeert niets!'
Sinds half maart overspoelen zulke beelden de Russische Telegramkanalen voor boeren. In Novosibirsk en inmiddels ver daarbuiten zijn al tienduizenden dieren in beslag genomen en gedood. Het gaat vooral om koeien, maar ook geiten, schapen en varkens zijn al het slachtoffer geworden.
'Blijf van haar af, ze mankeert niets!'
Het Russische ministerie van Landbouw houdt vol dat dit noodzakelijk is vanwege hondsdolheid en pasteurellose, een bacteriële longontsteking die doorgaans goed te behandelen valt. Mond-en-klauwzeer, de uiterst besmettelijke veeziekte die begin deze eeuw in het Verenigd Koninkrijk en Nederland grote schade aanrichtte, zou het volgens de autoriteiten zeker niet zijn, al wordt daar wereldwijd steeds meer aan getwijfeld.
Die verklaring verliest echter snel aan geloofwaardigheid nu China heeft bevestigd dat mond-en-klauwzeer zijn grondgebied heeft bereikt. Het Chinese ministerie van Landbouw meldde uitbraken in de provincies Xinjiang en Gansu. Xinjiang grenst via de uitgestrekte Siberische steppen aan Kazachstan en - aan de uiterste noordoostelijke rand - zelfs aan Rusland; precies aan de andere kant van die grens vinden de Russische ruimingen plaats. China en Kazachstan stelden daarop een importverbod in op vee en vleesproducten uit meerdere Russische regio's.
In de getroffen gebieden kijken boeren machteloos toe. Ze klagen dat de ruimingen plaatsvinden zonder dat hun enig document wordt getoond, voelen zich verraden door de eigen staat, en zijn ervan overtuigd dat de officiële lezing niet klopt. Maar dát er iets aan de hand is, betwist vrijwel niemand meer.
Een fundament weggeslagen
Rusland produceert te weinig vlees en zuivel om zelfvoorzienend te zijn, maar streeft daar wel naar - zeker sinds de annexatie van de Krim in 2014 en de westerse sancties die volgden. De overheid pompte er forse subsidies in: moderne grootschalige veebedrijven verrezen de afgelopen jaren rond Moskou en in de regio's Vladimir, Tver en Kostroma.
In het zuiden van Siberië - de regio's die grenzen aan Kazachstan, Mongolië en China - verloopt die schaalvergroting langzamer. Juist daar houdt een brede laag kleine boeren stand. Voor hen is elke koe tegelijk bank, supermarkt en bedrijf: zuivel voor eigen gebruik, een dagelijkse liter of wat extra om te verkopen of te ruilen, en een vleesreserve voor magere tijden.
Moderne grootschalige veebedrijven verrezen de afgelopen jaren rond Moskou en in de regio's Vladimir, Tver en Kostroma
Nu de ruimingen dat fundament wegslaan, roeren kleine boeren zich. Ironisch genoeg zijn ze het op één punt eens met de regering: mond-en-klauwzeer kan het onmogelijk zijn. De enige overheidsdienaar die ooit hardop zou hebben gezegd dat er sprake is van mond-en-klauwzeer, is volgens nieuwskanaal Ostorozjno Novosti gouverneur Denis Pasler van de oblast Sverdlovsk, zelf niet getroffen maar wel een belangrijke verwerkingsregio voor vlees en melk. Pasler werd al snel teruggefloten.
Wat is mond-en-klauwzeer?
Mond-en-klauwzeer is een zeer besmettelijke virusziekte die gespletenhoevige dieren treft: varkens, runderen, schapen, geiten, herten en reeën. Paarden, honden, katten, pluimvee en de mens zijn ongevoelig, al kan de mens het virus wel enkele dagen meedragen en zo van dier op dier doorgeven.
De ziekte verspreidt zich razendsnel via de lucht en via contact tussen dieren. De symptomen zijn kenmerkend: blaren in de muil en op de poten, kwijlen, kreupelheid en bij runderen ook koorts en een plotse daling van de melkproductie. Volwassen dieren overleven de ziekte doorgaans; jonge dieren bezwijken er vaker aan.
Maar ook de officiële lezing - een uitbraak van hondsdolheid en pasteurellose - achten veel boeren hoogst twijfelachtig. In appgroepen circuleren hardnekkige complottheorieën: de dierziektebestrijding zou bewust worden ingezet om kleine boeren te dwingen over te stappen naar grote industriële veebedrijven, en de sector verder te concentreren in handen van enkele vlees- en melkconcerns.
'Wij werken volgens WTO-protocollen'
Veel kwaad bloed zette ook een uitspraak van Verenigd Rusland-politicus Denis Soebottin, lid van de regionale Doema van Novosibirsk en voorzitter van de landbouwcommissie. Hij verklaarde dat Rusland gebonden is aan de regels van de Wereldhandelsorganisatie, waarbij bijna alle landen van de wereld zijn vertegenwoordigd. 'Bij onze toetreding tot de WTO hebben we ons verplicht om volgens hun protocollen te werken - Amerikaanse, Europese - en zo handelen we ook.'
De boeren konden hun oren niet geloven. De Landbouwraad, een belangenorganisatie voor kleine boeren, verwoordde de verontwaardiging scherp: 'Het is inmiddels het vijfde jaar van de speciale militaire operatie, en toch functioneren we nog altijd volgens de richtlijnen van de Wereldhandelsorganisatie. Nu wordt ook duidelijk waarom dieren niet worden behandeld zoals in de Sovjet-tijd, maar worden afgemaakt. Met andere woorden: op dit punt is Rusland volledig afhankelijk van de WTO.'
Rusland is gebonden aan de regels van de Wereldhandelsorganisatie
In allerijl zette de organisatie een petitie op touw, gericht aan president Vladimir Poetin, met het verzoek uit de WTO te treden. Die werd 31.000 keer ondertekend, ook door boeren uit regio's ver buiten het getroffen gebied. Een delegatie activisten trok daarop naar Moskou, maar kwam niet verder dan de deur van het ontvangstbureau van de president.
Zelfs een video-oproep van Russische soldaten in Oekraïne, door het Kremlin doorgaans bejubeld als helden, bracht de president niet op andere gedachten. In plaats daarvan worden oud-strijders die voor de boeren op de bres springen gearresteerd. Dat overkwam bijvoorbeeld Tsjetsjenië-veteraan Ivan Otrakovski, toen hij naar het dorp Kozikha in Novosibirsk afreisde om boeren aan te moedigen zich te verzetten tegen de ruimingen.
De graanexport in gevaar
De onrust onder kleine boeren mag het Kremlin dan koud laten, de economische gevolgen van de crisis reiken inmiddels veel verder. Kazachstan kondigde namelijk niet alleen een importverbod af op Russisch vee en vlees, maar ook op Russisch graan - uit vrees dat dierziekten zich via graantransporten kunnen verspreiden. Dat raakt Rusland harder. Rusland behoort tot de grootste graanproducenten ter wereld, en de export naar Kazachstan was tussen januari en november 2025 goed voor zo'n 109 miljoen dollar. Het wegvallen van die afzetmarkt is nog te overzien, maar als meer landen het voorbeeld van Kazachstan volgen, wordt de schade een stuk groter.
De Amerikaans-Russische epidemioloog Mikhail Favorov, president van DiaPrep System Inc., een onderzoeksinstituut gespecialiseerd in infectieziekten, acht dat een realistisch scenario. In zijn ogen is het Russische vee wel degelijk getroffen door mond-en-klauwzeer.
Hij baseert dat op de veiligheidsmaatregelen die hij ter plaatse waarneemt: in de regio Novosibirsk zijn blokposten opgezet waar de wielen van passerende voertuigen systematisch worden ontsmet. Deze maatregel wordt uitsluitend toegepast bij de bestrijding van mond-en-klauwzeer, vanwege de extreme resistentie van het virus - bij andere infecties gebeurt dit niet.
Als meer landen het voorbeeld van Kazachstan volgen, wordt de schade een stuk groter
Dat Rusland de uitbraak verdoezelt, verklaart Favorov uit economische noodzaak. Zodra mond-en-klauwzeer officieel wordt gemeld, verandert de status van het hele land en treedt er een zwaar internationaal controleregime in werking: vanuit de getroffen regio's mag dan niets meer worden geëxporteerd, van vlees en zuivel tot veevoer en stro.
'Neem China, met anderhalf miljard mensen: dat land valt als importeur volledig weg, omdat het nooit producten zal afnemen uit een land waar mond-en-klauwzeer officieel is vastgesteld', zegt Favorov tegenover het Russischtalige YouTube-kanaal van de Duitse krant Bild. 'Je kunt je de bedragen niet eens voorstellen.'
De Russische graanexport naar China is jaarlijks ruim 7 miljard dollar waard. Om die catastrofale handelsstop te voorkomen, kiest het Kremlin er volgens hem voor de ziekte officieel niet te laten bestaan.
Atypisch
Ook de Foreign Agricultural Service (FAS), de buitenlanddienst van het Amerikaanse ministerie van Landbouw die wereldwijd agrarische markten monitort, concludeert in een rapport dat de Russische autoriteiten wel degelijk een uitbraak van mond-en-klauwzeer proberen in te dammen - en niet, zoals officieel beweerd, pasteurellose bestrijden. De schaal van de ruimingen en het stilleggen van de export van vlees, zuivel, veevoer en zelfs huiden naar de Euraziatische Economische Unie zijn volstrekt atypisch voor de routineuze aanpak van pasteurellose, aldus de FAS.
Daar komt nog een zorgwekkend detail bij: lokale dierenartsen vrezen volgens de Amerikanen dat de beschikbare vaccins ontoereikend zijn en zelfs schade toebrengen aan kalveren. Als dat klopt, is de uitbraak niet alleen groter dan Moskou toegeeft; ze is ook aanzienlijk moeilijker onder controle te krijgen.
Boycot treft Miratorg
Hoewel het Kremlin er dus alle belang bij heeft de crisis bewust klein te houden, zijn de problemen van de Russische boeren inmiddels doorgedrongen tot de stedelijke bevolking. Maar net als onder de boeren zelf speelt hier niet de angst voor een uitbraak van mond-en-klauwzeer, maar iets anders: woede over wie er beter van wordt. En wie dat is, lijkt voor veel Russen buiten kijf te staan: de vleesgigant Miratorg.
Veel Russen zien het bedrijf als de stille begunstigde van de massale ruimingen: telkens wanneer er een uitbraak is en boeren hun vee verliezen, blijven Miratorg-bedrijven ongemoeid, hooguit wordt er een quarantaine ingesteld. De vrijgekomen plek op regionale markten wordt vervolgens prompt ingenomen door Miratorg-producten. Ruslands grootste vleesproducent zag zich daardoor recentelijk gedwongen zijn prijzen fors te verlagen — in sommige supermarkten tot wel vijftig procent korting. De reden: een spontane consumentenboycot, de Russische variant op 'steun de boer'. De slogan 'Ik eet geen Miratorg' verspreidt zich op Russische sociale media, nu de woede over massale ruimingen ook in de steden oplaait.
Terwijl kleine boeren hun vee – en hun bestaan – verliezen, ziet de bevolking vleesgigant Miratorg als de grote winnaar. Foto: Instagram
De verontwaardiging wordt nog aangewakkerd door de eigendomsstructuur van het bedrijf. Miratorg is in handen van de gebroeders Linnik, van wie wordt beweerd dat zij familiebanden onderhouden met Svetlana Medvedeva - de echtgenote van oud-president Dmitri Medvedev. Zij droeg voor haar huwelijk de achternaam Linnik. De woordvoerder van de regering ontkende ooit een verband, maar Miratorg staat bij de autoriteiten al jaren in bijzonder goed aanzien.
Dat de boycot aanhoudt, heeft ook een onverwacht bijeffect: voor het eerst zien Russen wat vlees daadwerkelijk kost als de winstmarges van een monopolist er niet in zijn verdisconteerd. Zelfs bloggers en influencers die zich normaal gesproken bezighouden met mode en lifestyle hebben zich in de kwestie gemengd. 'Miratorg, vinden jullie het normaal om het vee van de inwoners van de regio Novosibirsk en de regio Altaj te doden om jullie eigen merk op de markt te promoten? Dit is echt compleet klote...', schrijft lifestyleblogger Ekaterina Anatolievna alias Kadigrob.k op het sociale netwerk Threads.
Een merkwaardige spagaat
Door dit alles bevindt het Kremlin zich in een merkwaardige spagaat. Thuis zijn boeren woedend over ruimingen die zij zinloos en verdacht vinden, en roepen consumenten op tot boycots. Tegelijkertijd wenden handelspartners zich af, juist omdat zij wél geloven dat er iets ernstigs aan de hand is. Rusland wordt dus tegelijk verweten te veel te doen én te weinig toe te geven.
Epidemioloog Favorov verwacht dat Rusland er alles aan zal doen om het felbegeerde certificaat van de Wereldorganisatie voor Diergezondheid (WOAH) te behouden dat het land officieel vrijwaart van mond-en-klauwzeer - en daarmee de toegang tot internationale markten voor landbouw- en veeteeltproducten garandeert. Hoewel internationale organisaties vermoedens hebben, acht hij het onwaarschijnlijk dat zij kunnen aantonen dat de veeziekte door Rusland rondwaart.
Instanties zoals de WOAH houden weliswaar toezicht, maar beschikken volgens Favorov niet over de middelen om de Russische autoriteiten tot transparantie te dwingen. Hun controle beperkt zich tot laboratoria en de kwaliteit van vaccins; voor de werkelijke situatie op de grond zijn zij volledig afhankelijk van wat landen zelf officieel rapporteren. 'Ze kunnen niet naar een dorp in de regio Irkoetsk gaan om daar het vee te inspecteren', benadrukt hij. 'De Russische autoriteiten zullen daarom blijven vechten tegen iets dat officieel niet bestaat.'
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
