De Russische journalistiek kent sinds de grootschalige oorlog tegen Oekraïne ‘ballingen’ en ‘blijvers’. Michail Fisjman week met The Moscow Times en televisiezender Dozjd uit naar Nederland. Andrej Kolesnikov, die onder meer werkte voor Novaja Gazeta, bleef in Rusland. Van beiden verschenen dit jaar twee toegankelijke boeken over de recente geschiedenis van Rusland. De biografie The Successor over de vermoorde politicus Boris Nemtsov, die Fisjman in 2022 schreef, is recent in Engelse vertaling uitgekomen. Kolesnikov publiceerde dit jaar The Closing of the Russian Mind. Hubert Smeets bespreekt de twee boeken in een polemische recensie.
Opposition supporters take part in a memorial march for Boris Nemtsov to mark the fifth anniversary of his assassination in Moscow, 29 February 2020. Photo: Yuri Kochetkov / ANP / EPA
In het Westen lopen nog steeds analisten rond die Vladimir Poetin en zijn entourage in het Kremlin een doorgrondelijke rationaliteit toedichten. Een van de populairste duiders in die kring is Mark Galeotti, lange tijd vast schrijver voor RAAM. Zo stelde hij dit jaar rond de vierde verjaardag van de Russische invasie in Oekraïne voor het Britse weekblad The Spectator: ‘Poetin blijft een geopolitieke Rorschach-test. Beoordelingen van zijn ware intenties zeggen vaak meer over de ervaringen, vooroordelen en aannames van de waarnemer dan over iets anders. Zijn toespraken en commentaren kunnen worden gebruikt ter ondersteuning van welk perspectief dan ook.’
Vóór het begin van de grootschalige Russische invasie in februari 2022 leverde ook Galeotti zelf talrijke bewijzen voor de stelling van psychiater Hermann Rohrschah dat verschillende mensen verschillende dingen zien in één en dezelfde inktvlektekening. In 2019, toen de laaggradige oorlog tegen Oekraïne al vijf jaar aan de gang was, schreef Galeotti in zijn boek We Need to Talk About Putin. How the West Gets Him Wrong dat Poetin er niet op uit was om Rusland om te vormen tot een totalitaire staat. Wij in het Westen moesten vooral rustig blijven, betoogde hij. Poetin wilde volgens hem geen totalitair systeem vestigen. ‘Hij is een rationele speler, zelfs een voorzichtige. Poetin is een synecdoche [een pars pro toto, HS], een boegbeeld voor een vaak gevarieerde verzameling van mensen en instellingen’. Nuchter blijven was zijn devies. ‘We moeten ervoor zorgen dat zij beseffen dat wij niet hun vijand zijn’. Rusland mag worden gedreven door ‘gevoelens van bedreiging, verlatenheid en minachting die in objectieve termen misschien moeilijk volledig te rechtvaardigen zijn. Ik ben nog steeds optimistisch en geloof dat Rusland langzaam naar Europa en Europese waarden toe beweegt’, aldus Galeotti in 2019.
Nemtsov: ‘God, waarom zijn wij vervloekt?’
Deze lijn van redeneren is niet uniek. In bredere kring werd en wordt zo naar het Kremlin gekeken. Maar is deze benadering nog wel bij de tijd? Twee Russische intellectuele journalisten betogen met kracht dat zoeken naar dat laatste spoortje herkenbare rationaliteit zinloos is.
Andrei Kolesnikov. The Closing of the Russian Mind. How Putin’s Ideology Took the Nation hostage. Polity, 250 pp. €29,00
Mikhail Fishman. The Successor. Boris Nemtsov, Vladimir Putin and the Decline of Modern Russia. Pushkin Press, 778 pp. €49,95
Volgens de journalist Michail Fisjman, die in 2022 met zijn collega’s van The Moscow Times en Dozjd naar Nederland is uitgeweken, is deze analyse sinds de annexatie van de Krim in 2014 niet meer accuraat. Boris Nemtsov, een van de meest in het oog springende gezichten van het Rusland van na 1991 dat zich in Europees democratische richting wilde ontwikkelen maar was verworden tot een ‘wild kapitalistische’ boevenbende, schreef toen vanuit zijn cel: ‘Het monster heeft oorlog nodig. Het heeft het bloed van de mensen nodig. Internationaal isolement, verpaupering en repressie staan Rusland te wachten. God, waarom zijn wij vervloekt?’ Een jaar later werd Nemtsov voor de deur van het Kremlin vermoord. Poetin veroordeelde de moord aanvankelijk, maar dook vervolgens schielijk weg omdat er te veel aanwijzingen waren dat zijn Tsjetsjeense regioleider Ramzan Kadyrov er meer van wist.
In The Successor. Boris Nemtsov, Vladimir Putin and the Decline of Modern Russia – een biografie waarin Nemtsovs politieke leven parallel aan dat van Rusland tijdens presidenten Jeltsin en Poetin wordt beschreven – trekt Fisjman deze lijn van Nemtsov door. ‘Rusland is gedoemd te falen. Boris Nemtsov had geen kans, net als Aleksej Navalny. Niemand van ons had een kans’, aldus Fisjman in de uit 2022 daterende biografie die dit jaar is vertaald en aangevuld.
Maar dan een Oekraïne-obsessie
Poetin is niet eerst en vooral een opportunistische tacticus, maar wordt volgens Fisjman gedreven door ideologisch revanchisme. Vooral jegens Oekraïne. Sinds zijn entree in 2000 had de Russische president daar steeds pijnlijke politieke nederlagen geleden. De burgerlijke Oranjerevolutie van 2004 had een streep getrokken door het plan om de gezeglijke Donbas-clanbaas Viktor Janoekovitsj via frauduleuze verkiezingen tot president te verheffen. Ook na de Euromajdan van 2014 was het Kremlin in Oekraïne minder succesvol dan de annexatie van de Krim deed vermoeden. Poetin slaagde er niet in om met de Minsk-akkoorden – nota bene onder auspiciën van bondskanselier Angela Merkel en president François Hollande – de Oekraïense staat te ontmantelen. Onder schot had president Petro Porosjenko weliswaar de tweede Minsk-overeenkomst moeten ondertekenen, maar Poetin wist de akkoorden niet uit te voeren. Ook Volodymyr Zelensky, die in 2019 was gekozen omdat de Oekraïense burgers in overgrote meerderheid de status quo van ‘oorlog noch vrede’ beu waren, zag al snel in dat de man in het Kremlin in essentie onbetrouwbaar was.
Met de constitutionele wijzigingen en karikaturaal frauduleuze volksraadpleging van 2020 ‘sloeg Poetin de laatste nagel in de doodskist van Jeltsins erfenis’, schrijft Fisjman, in weerwil van Galeotti’s optimisme, over de nieuwe grondwet indertijd. ‘Rusland was nu officieel, op papier, opgehouden een democratie te zijn.’ De grootschalige invasie van Oekraïne op 24 februari 2022 veranderde Rusland in een volledige dictatuur. De mensen hadden vanaf dat moment nog maar één keuze: kop houden of de cel in. De dood van Aleksej Navalny bijna exact twee jaar later ‘markeerde het einde van het Russische democratische project’, stelt Fisjman vast.
Zegt Poetins macht ook iets over onmacht oppositie?
Deze conclusies kunnen een paar jaar na dato geen verrassing meer zijn. Maar dat laat onverlet dat er een paar vragen aan vooraf moeten gaan. Waarom konden twee moorden op twee politici de toekomst van een democratisch Rusland om zeep helpen? Zegt deze ratio van twee Russen op een bevolking van 140 miljoen ook niet iets over de onmacht van de oppositie? Hadden de democraten niet te veel nadruk gelegd op de bovenbouw in Moskou en de basis verwaarloosd? Waren veel politici met een democratisch ideaal meer bezig met de machtsstrijd binnen de hoofdstedelijke elite dan met een minder persoonlijke hervormingsagenda?
Door zijn nadruk op het politieke proces sinds het begin van de perestrojka en de rol daarin van Nemtsov, Jeltsin en Poetin heeft Fisjman minder oog voor de onderstroom die afgelopen decennia kennelijk elke vorm van serieuze democratisering kon wegspoelen.
Andrej Kolesnikov heeft meer aandacht voor de structurele oorzaken van het fiasco. In zijn recent verschenen The Closing of the Russian Mind betoogt Kolesnikov reeds op de allereerste pagina dat het land, waar hij anders dan Fisjman wel is gebleven, begin 2022 in een afgrond is gestort waar het al veel langer naartoe bewoog.
Terugdenkend aan de eerste Russische bombardementen op Kyiv in de vroege ochtend van 24 februari 2022 schrijft hij: ‘Toen verloor al het gepraat over Poetin als een cynische, kleptocratische, maar in essentie rationele en welwillende dictator zijn betekenis. Het is mogelijk een autoritair regime op te bouwen omdat je de macht en vijandige betrekkingen met het Westen wil hebben. Maar een invasie ontketenen die ruikt naar de twintigste eeuw of eerdere imperiale tijden, dat is het teken van een man die geobsedeerd is door ideologie en in de ban is van samenzweringstheorieën en ideeën over de messianistische rol van zijn staat en natie’. Kolesnikov gelooft niet meer dat Poetin een rationeel plan heeft. Hij is een ‘speciaal geval’.
Anders dan de nogal traditionele politieke biografie The Successor is The Closing of the Russian Mind – een titel die is ontleend aan een bijna gelijknamig boek uit 1987 van Allan Bloom, maar dan over de Verenigde Staten – eerst en vooral een ideeëngeschiedenis van het Poetinregime.
Neo-mediëvisme als bestuurlijke ideologie
De oorsprong van het bewind over het land zoekt Kolesnikov in het eeuwenoude idee dat (Sovjet-)Rusland en dus ook zijn imperialisme uniek is in zijn soort. Die uniciteit komt niet alleen tot uitdrukking in de idee dat Rusland nu eenmaal een ‘unieke beschaving’ is, een ‘messianistische’ opdracht in de wereld heeft en dus zijn eigen ‘unieke pad’ moet kiezen. Onder Poetin is deze obsessie met de ‘duizendjarige geschiedenis’ van de natie tot hedendaagse politieke ideologie gepromoveerd.
De gedachte dat Rusland al duizend jaar bestaat is een uitvinding van de 19e-eeuwse historiografie, toen de laatste vier tsaren verlegen zaten om een antwoord op de ook in hun rijk ontluikende natiestaat en daarom, net als elders in Europa, zochten naar zo lang mogelijke lijnen in het verleden. Vanuit een geschiedkundig oogpunt is dat eindeloos terug in de tijd terug onhoudbaar. Het volk van Kiev dat in 988 werd gekerstend, beschouwde zichzelf niet als Russisch in de zin die Poetin een millennium later zou suggereren. Maar dat weerhoudt het Kremlin er niet van om ook in de 21e eeuw de bevolking weer mee te nemen naar haar vermeende middeleeuwse wortels, de indruk te wekken dat ze deel is van een vooropgezet historisch plan en haar te voeden met de logica van de re-stalinisatie van het land.
Vladimir Poetin, toenmalig premier Dmitri Medvedev en patriarch Kirill bij de onthulling van een monument voor Vladimir van Kiev – die in 988 verantwoordelijk was voor de kerstening van het Kievse Rijk – in hartje Moskou, pal naast het Kremlin. Foto: Kremlin
De in de Verenigde Staten werkzame historica Dina Chapajeva noemt dit fenomeen ‘politiek neo-mediëvisme’. Met deze term wil Chapajeva duidelijk maken dat het huidige Russische regime de indruk wil wekken dat het opereert in de geest van een lange, trotse traditie, die teruggaat tot in de middeleeuwen, hoewel die ideologische pretentie amper tot geen relatie heeft tot de werkelijkheid van die tijd.
Poetin is de oorlog ook om ideële redenen begonnen. Zo wil hij de, voor Rusland onfortuinlijke, uitkomsten van de geschiedenis corrigeren. ‘Er is geen onderscheid tussen Napoleon, Hitler en de NAVO’, schrijft Kolesnikov.
Staatsgeweld als compensatie van een lullig leven
De oorlog tegen Oekraïne is het gevolg van deze ‘ideocratie’. Poetin is niet alleen ten strijde getrokken tegen het buurland omdat hij denkt dat Rusland in zijn veiligheid wordt bedreigd vanuit de Europese Unie of het Atlantisch bondgenootschap, kortom, vanuit het Westen, zoals Aleksandr Nevski (1221-1263) al bevroedde. Nee, Poetin is de oorlog ook om ideële redenen begonnen. Zo wil hij de, voor Rusland onfortuinlijke, uitkomsten van de geschiedenis corrigeren. ‘Er is geen onderscheid tussen Napoleon, Hitler en de NAVO’, schrijft Kolesnikov. De zogeheten ‘speciale militaire operatie’ tegen Oekraïne is deel van dezelfde Grote Patriottische Oorlog, zoals de Tweede Wereldoorlog in Rusland heet.
Poetin zet het verleden volgens Kolesnikov in omdat hij eigenlijk bang is voor de toekomst van Rusland. Die toekomst is namelijk in het geding omdat ook Poetin niet bereid of in staat is geweest het economische basisconcept van de natie te hervormen. Rusland is nog steeds een staat die is gebaseerd op de expansionele noodzaak van territoriale kolonisatie en de exploitatie van grondstoffen. Van oudsher neemt grond er de plaats in van geld. Demografie is belangrijker dan economie. Traditioneel hebben het leger en andere gewapende machten daarom een cruciale plek in het imperium, omdat alleen zij de veiligheid van het delven en transporteren van die resources kunnen waarborgen. Vroeger ging het in dit militair-territoriale primaat om pelzen en hout, nu om olie, gas en andere ‘ruwe’ grondstoffen.
‘De wortel van deze ideologie is dat een mensenleven niets is: het kan worden weggegeven ten behoeve van een hoger doel’
Zodoende kent Rusland geen gewoon enkelvoudig etatisme, zoals bijvoorbeeld in Frankrijk, maar etatisme in het kwadraat. Dat de staat boven alles gaat, vertaalt zich in de houding van die staat jegens de mens. ‘De wortel van deze ideologie is dat een mensenleven niets is. Het kan worden weggegeven ten behoeve van een hoger doel; een doel dat er meer toe doet dan een mensenleven’, aldus Kolesnikov. Het bejubelen van geweld is niet alleen een eerbetoon aan het Kremlin maar rechtvaardigt ook het geweld van de criminele subcultuur, zoals die onder meer werd uitgedragen door de huurlingenleider Jevgeni Prigozjin toen die in 2024 tevergeefs een mars op Moskou inzette. Voor de gewone man is geweld de keerzijde van een minderwaardigheidscomplex: het compenseert de lulligheid van zijn eigen leven.
Hybride totalitarisme
Dat wil niet zeggen dat alle Russen identiek zijn. Het verklaart wel waarom de maatschappelijke fasen, waarin de ‘vereuropeaniseerde elite’ zich roeren, het in het verleden steeds en ook nu weer bijna onvermijdelijk afleggen tegen het messianisme van de Russische idee. Na een kwart eeuw Poetin is dat idee nu uitgekristalliseerd tot een ‘hybride totalitair’ regime dat heel Rusland maatschappelijk beheerst. Van hoog tot laag wordt dit bewind gedragen door talloze kleine Poetins die de leider met een grote L, de vozjd in het Kremlin, graag kopiëren.
Kolesnikov heeft weinig hoop dat dit snel ten goede kan keren. Net als Fisjman is hij door de Russische regering gebrandmerkt als ‘buitenlands agent’, hetgeen hun leven tot op het meest basale en banale niveau beïnvloedt. Anders dan de biograaf van Nemtsov is hij in Rusland gebleven, wat nog meer risico’s met zich meebrengt.
Toch spreekt Kolesnikov zichzelf op paradoxale wijze moed in met een volkswijsheid. ‘In Rusland moet je lang leven om het ochtendgloren van de vrijheid te kunnen zien’, schrijft hij op de laatste pagina. ‘Maar als je nog langer leeft, kun je getuige zijn van de opkomst van een nieuw despotisme.’ Wat rest is dromen.
Van de elite valt niets te verwachten
Veel meer dan dromen, zit er ook volgens de econome Aleksandra Prokopenko niet in. De politieke, bestuurlijke en ook financiële elites zijn afgelopen kwart eeuw dermate gedepolitiseerd en gecompromitteerd, dat Moskou nu wordt bevolkt door een klasse van egocentrische ‘loyale lafaards’ die vooral bekwaam hun eigen verantwoordelijkheid weten af te schuiven, zoals ze de hoofdstedelijke elite omschrijft in een voorbeschouwing op haar boek From Sovereigns to Servants. How the War Against Ukraine Reshaped Russia’s Elite, dat dit najaar verschijnt.
Een alternatief heeft deze horige kaste daarom niet meer te bieden. Intern zijn machtsstrijd en wisseling van de wacht misschien denkbaar, als de economie van de oorlog niet meer lucratief is en de kosten te hoog worden. Maar de aard van het regime zal daardoor niet meteen veranderen. Doormodderen is eerder het perspectief. Ook dat is een ontnuchterend antwoord op de hoop van westerse waarnemers die de Russische oorlog tegen Oekraïne graag zien als Poetins oorlog.
Hoe verschillend de boeken van Fisjman en Kolesnikov ook zijn – de eerste beperkt zich tot een contemporaine biografische monografie, de tweede durft het juist aan om met een historiografisch traktaat de langere lijnen van de Russische geschiedenis te schetsen – de auteurs maken beiden meer dan aannemelijk dat de Westerse neiging om het Poetinbewind in rationele termen te willen duiden, juist irrationeel is.
Dat de westerse behoefte aan rationaliteit en alternatieven mede wordt ingegeven door het verlangen om de deur naar een post-poetinistisch Rusland op een kier te houden, is geopolitiek en economisch gezien begrijpelijk. Maar dat rationalisme is inderdaad niet veel meer dan een psychologische Rorschach-test op Europese en Amerikaanse divans. Het is geen antwoord op het inmiddels oorlogszuchtige messianisme dat de Russische maatschappij in zijn greep heeft gekregen.
10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig
In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.
