Interview Jaroslav Hrytsak

‘We leven nog altijd in de twintigste eeuw’

De twintigste eeuw is niet voorbij, zegt historicus Jaroslav Hrytsak. Zolang Europa het geweld van die eeuw niet heeft bedwongen, blijft het kwetsbaar. Op 27 november spreekt Hrytsak in Amsterdam de jubileumlezing van RAAM uit. Vooraf sprak Chris Colijn met hem over zijn nieuwe boek, en over de vraag of Europeanen nog weten waar de EU voor dient.

JHrytsak

Jaroslav Hrytsak (1960) is hoogleraar aan de Oekraïense Katholieke Universiteit in Lviv. Buiten Oekraïne kent men hem vooral van Ukraine: The Forging of a Nation, waarin hij de Oekraïense geschiedenis als wereldgeschiedenis vertelt.

Hrytsak woont en werkt normaliter in Lviv, maar verblijft dit najaar in Wenen. Hij werkt er aan een nieuw boek, over Oekraïne’s ‘lange twintigste eeuw’. Het boek moet volgend jaar af zijn.

De lange twintigste eeuw

U schrijft in Wenen aan een geschiedenis van Oekraïne in de twintigste eeuw. Wat wordt de kern van uw nieuwe boek?

‘Ik schrijf dit boek midden in de oorlog, en ik pleit voor een herziening van de Oekraïense én de Europese geschiedenis. We hebben lang gewerkt met het begrip van de korte twintigste eeuw (van de Britse historicus Eric Hobsbawm). Die begon met de Eerste Wereldoorlog in 1914 en eindigde met de val van de Berlijnse Muur in 1991. Mijn stelling is dat de twintigste eeuw niet kort is, maar juist heel lang. We hebben alleen een intermezzo van tien jaar gehad, tussen de ineenstorting van de Sovjet-Unie en 9/11. Daarna zitten we er weer middenin, omdat we de grote problemen van die eeuw niet hebben opgelost. En Oekraïne is het bewijs dat we ons nog steeds in de twintigste eeuw begeven.’

Om welke problemen gaat het dan? Wat zijn voor u de tekenen dat we ons nog steeds in de ‘lange twintigste eeuw’ begeven?

‘Oorlog en geweld. De twintigste eeuw heeft een nieuwe werkelijkheid voortgebracht: de wereldoorlog. Die is er nog steeds, net als totalitaire en autoritaire regimes. Er worden veel vergelijkingen gemaakt tussen het Rusland van Poetin en nazi-Duitsland, ook in de academische literatuur. Of dat terecht is of niet, het geeft te denken dat er gelijkenissen zijn.

‘Mijn favoriete schrijver is Albert Camus, vooral zijn roman De pest. De ziekte is daar een metafoor voor geweld en het kwaad. Sinds de val van de Muur, en waarschijnlijk al eerder, nemen we het kwaad niet meer serieus. We hebben het gerelativeerd. De generaties die de oorlog hebben meegemaakt, vooral denkers als Leszek Kołakowski en Zygmunt Bauman in Oost-Europa, wisten dat het kwaad bestaat, en dat je het niet kunt relativeren. Je moet opstaan en vechten, anders gaat het niet weg.’

En is dat ook waarom u Oekraïne ziet als een sleutelelement ziet in deze ‘lange twintigste eeuw’?

‘Ik schrijf de Oekraïense geschiedenis als een spiegel voor anderen. Mensen die niet uit Oekraïne komen maar uit bijvoorbeeld België, Griekenland of China kunnen het lezen als een spiegel. Omdat het lijkt op de geschiedenis van elk ander land. De geschiedenis van Oekraïne onthult iets wezenlijks wat in andere landen vaak wordt vergeten.’

Gaat het dan om dezelfde ideeën die u ook in uw eerdere boek uitlegt: Ukraine: The Forging of a Nation, over de manier waarop naties ontstaan en hoe staten onafhankelijk worden? 

Ik blijf mijn hoofdlijn volgen. En ik geloof dat het juist de oorlog is die me op die manier heeft doen denken.

U heeft het over de ‘lange twintigste eeuw’, die nog bezig is. U schrijft dus als historicus over het heden?

‘Ik weet nog niet of ik ook over de actuele gebeurtenissen ga schrijven. Ik twijfel nog of het boek stopt in 2022 of doorloopt. Maar er is een patroon dat zich herhaalt, van de crisis van de zeventiende eeuw via de Eerste en de Tweede Wereldoorlog tot nu. Oekraïne is een geopolitiek heel belangrijk en heel kwetsbaar grensland. Wij hadden liever in de situatie van Zwitserland of Nederland gezeten. Zolang de Oekraïense kwestie op het Europese continent niet is opgelost, komt er geen duurzame vrede in Europa. De Oekraïense kwestie hangt nauw samen met de Russische, en Rusland brengt keer op keer geweld voort. Er staat meer op het spel dan Oekraïne of Rusland. Het gaat om de veiligheid van Europa.

‘De sleutel zit in de zak van Poetin’

Sinds het begin van Trumps tweede termijn wordt er veel gesproken over een einde aan de oorlog. Die ‘onderhandelingen’, tussen aanhalingstekens omdat ze niet erg serieus lijken, gaan gepaard met druk op Oekraïne. Het land wordt keer op keer geacht om gebied op te geven en te erkennen als Russisch, en om af te zien van een NAVO- of EU-lidmaatschap. Hoe kijkt u naar dit ‘vredesproces’?

‘Ten eerste gaat het niet om de NAVO op zich, het gaat om veiligheidsgaranties die Oekraïne nodig heeft. Als de NAVO die kan bieden, prima. Maar we twijfelen er steeds meer aan. Er is een vermoeden dat de NAVO een papieren tijger is. En dan hebben we een nieuwe oplossing nodig, waar ook Europa bij betrokken is. Wat Trump heeft gedaan is de Amerikaanse steun aan de Europese Unie intrekken. Dankzij die steun kon de EU zich richten op politiek, op economie, op al die mooie dingen. Nu is Europa heel kwetsbaar en moet het zelf tot een oplossing komen.

‘Ik sluit me aan bij de woorden van Timothy Garton Ash, hoogleraar in Oxford: Europa staat nu voor drie grote uitdagingen. Een veiligheidsuitdaging van Poetin, een politieke van Trump, en een economische van Xi. Maar veiligheid staat bovenaan, want zonder veiligheid doet al het andere er niet echt toe.

‘Het klinkt misschien paradoxaal, maar in deze situatie kan Oekraïne nu een Europese troef worden. Met het grootste leger in Europa en met oorlogservaring kan het een van de grootste veiligheidsgaranties zijn voor Europa. Maar dat vergt veel nieuw denken en herstructurering.

Alleen Poetin beslist of de oorlog doorgaat of stopt

‘De sleutel tot de vrede zit alleen in de zak van Poetin. Alleen Poetin beslist of de oorlog doorgaat of stopt. Trump kan geen druk op hem uitoefenen, China misschien een beetje. En we kennen Poetins plannen niet. Daar wordt op twee manieren over gedacht. Volgens de één is hij tevreden met de Krim en de Donbas, een kleine overwinning. Volgens een meer apocalyptisch scenario neemt hij geen genoegen met een stuk Oekraïne, omdat hij Rusland wil herstellen als supermacht. Dat kan niet zonder controle over Oekraïne en zonder de NAVO terug te dringen naar de grenzen van vóór 1997. En dat betekent een aanhoudende oorlog.

‘Om een lang verhaal kort te maken: ik geloof niet in een duurzame vrede zolang Poetin er is. Vergelijk het met de Koreaanse Oorlog: de onderhandelingen sleepten zich jaren voort en eindigden pas in 1953. De voorwaarde voor vrede was: Stalin is overleden. Als je moet kiezen tussen een goed en een slecht scenario, bereid je dan voor op het slechte om het goede mogelijk te maken.’

En dus kan de ‘lange twintigste eeuw’ pas eindigen wanneer die veiligheidssituatie op de een of andere manier is opgelost, gestabiliseerd?

‘Ja, dat zou ik wel zeggen. Een van de grootste verworvenheden in de wereldgeschiedenis is het ontstaan van de Europese Unie. En niet vanwege de economie of het vrij reizen. Het is dat de EU een zone zonder oorlog is. Europese landen hebben eeuwenlang gevochten. Nu kun je je nauwelijks een oorlog tussen twee buurlanden voorstellen. Precies dat dreigen Poetin en Trump te ontmantelen. Zodra we dat hebben veiliggesteld, begint wat mij betreft de eenentwintigste eeuw. Dat is te simpel gezegd, ik weet het. Maar laten we zeggen dat we nu leven in de lange schaduw van de twintigste eeuw.’

De kant van de slachtoffers

Hoe ziet u uw eigen werk? U probeert de geschiedenis te vangen en tot een verhaal te vormen, als ik het zo mag zeggen. Heeft u daarmee het gevoel dat u het werk voortzet van Oekraïense historici zoals Mychajlo Hroesjevsky, de eerste die echt een geschiedenis van Oekraïne schreef?

‘Ik probeer heel bescheiden te zijn. Hroesjevsky had een lange baard, en de mijne is veel korter. Maar als ik historici mag noemen die ik als voorbeeld neem, dan is dat in het Oekraïense geval Ivan Lysjak-Roednytsky (1919-1984). Zijn grote verdienste is dat hij Oekraïne uit de schaduw van Rusland haalde en stevig in een Europese context plaatste. Niet door te roepen dat wij Europeanen zijn, maar door te laten zien hoe de structuren werken. Voor veel Oekraïense historici was zijn werk een eye opener: hoe je op een andere manier naar de Oekraïense geschiedenis kunt kijken.

Een historicus die het kwaad niet serieus neemt, verdient het niet om een goede historicus te heten

‘Buiten Oekraïne is mijn held Tony Judt (Brits historicus, 1948-2010, auteur van Postwar). Ik zag hem ooit bij Charlie Rose op de Amerikaanse televisie. Hem werd gevraagd wie zijn intellectuele goeroes waren, en hij zei: Leszek Kołakowski (Pools filosoof, 1927-2009) en Albert Camus. Dat zijn precies de mijne. Als je het werk van Timothy Snyder wilt begrijpen: hij zet het werk van Tony Judt voort. Je kan ook teruggrijpen op Hannah Arendt. Het gaat om mensen die de oorlog hebben overleefd en weten wat oorlog is. En zij begrijpen dat een historicus die het kwaad niet serieus neemt, het niet verdient om een goede historicus te heten.

‘Judt was een goede schrijver, maar bovendien was hij uiterst eerlijk, net als Camus. Hannah Arendt noemde Camus de enige eerlijke man in Frankrijk. Er zit een moreel punt in. Historici horen niet te moraliseren, maar ze hebben wel overtuigingen. De mijne is eenvoudig: in elk conflict kies je de kant van de slachtoffers, wie ze ook zijn. Of het nu Joden, Oekraïners, Polen of Duitsers zijn. En het is niet alleen een geschiedenis van geweld. Het is ook het verhaal van hoe mensen het geweld te boven komen. Ik wil een geschiedenis schrijven die hoop geeft. Dat het zin heeft om de confrontatie met het kwaad, met het geweld, aan te gaan. En de Oekraïense geschiedenis is rijk aan dat soort materiaal.’

U schrijft terwijl de oorlog nog woedt, en u bent natuurlijk een mens van uw eigen tijd. Verandert dat uw blik op de twintigste eeuw?

‘Zonder twijfel. Ik begon te begrijpen wat de revolutie was toen ik op de Majdan stond [de Euromajdan-revolutie tegen president Janoekovitsj in 2013-2014, red.]. En nu nu ik deze oorlog meemaak, begrijp ik de Tweede Wereldoorlog beter. Die ervaring werkt in je voordeel. Marc Bloch (Frans historicus, 1886-1944) zei dat een historicus een mens van zijn tijd moet zijn. Wij schrijven geschiedenis om een antwoord te geven op vragen van nu. Over twintig, dertig jaar zullen jonge historici dit verhaal anders schrijven, hoop ik. Maar mijn boek is een oorlogsgeschiedenis.’

Oorlog brengt natuurlijk ook propaganda mee, ook Oekraïense. Er zijn nu eenmaal narratieven in het spel. Heeft u het idee dat u daardoor wordt beïnvloed?

‘Heel erg, en ik probeer die verleiding te weerstaan. Om terug te komen op Hroesjevsky: hij had een motto uit het Nieuwe Testament: ken de waarheid en de waarheid zal u vrijmaken. Ik ben een historicus die gelooft dat er een historische waarheid is, en dat het zin heeft die te zoeken, ook al vinden we haar waarschijnlijk nooit. Maar we hoeven die zoektocht niet op te geven.

‘Er is veel propaganda, zonder twijfel. En ik begrijp de noodzaak van propaganda, maar voor een historicus werkt het niet, omdat ik moet analyseren. Ik probeer mijn bronnen te spreiden, ik zoek experts op wie ik kan bouwen. Ongeacht of ze Amerikaans, Oekraïens of Russisch zijn.

‘Als historici zijn we verplicht verklaringen te zoeken die niet per se in de propaganda passen. Daarom blijf ik weg van de historische herinnering zoals die tijdens de oorlog wordt gemaakt: een mooi verhaal dat weinig met de werkelijkheid te maken heeft.

‘Een van de grootste slachtoffers van oorlog is de waarheid van het front. Onder Stalin was die taboe, en ook nu is het moeilijk om de betrouwbare teksten te vinden. Als ik u iets mag aanraden, lees het recente boek van de getalenteerde Oekraïense schrijver Artoer Dron: Hemingway weet niets. Een uitstekend boek, omdat het dicht bij de werkelijkheid blijft.’

Ik merk in Oekraïne dat er soms anders naar dingen wordt gekeken dan in West-Europa. Zelensky wordt in Europa vaak nog echt gezien als een oorlogsheld, maar in Oekraïne wordt hij veel kritischer bekeken. Hoe schrijft u over hem?

‘Mijn korte antwoord: Zelensky speelt de rol van Churchill, maar hij is geen Churchill. Soms is hij effectief, soms niet, en ik heb een lange lijst met kritiek. Zelensky is Oekraïne, maar Oekraïne is niet Zelensky. Als hij wordt aanvaard als held, komt dat alleen omdat de Oekraïense bevolking uit helden bestaat.

‘Ik ben wel bang dat hij in de val loopt die ik het Gorbatsjov-effect noem. Gorbatsjov was in het Westen populair, en toch verloor hij zijn land, omdat hij zich niet op de structurele problemen richtte. God verhoede dat het Zelensky overkomt, maar het zou als waarschuwing aan de muur van zijn kantoor moeten hangen.

Zelensky speelt de rol van Churchill, maar hij is geen Churchill

‘Mijn verhaal gaat overigens niet in de eerste plaats over leiders, maar over de samenleving. En over structurele veranderingen. Oekraïne is in één eeuw door drie moderniseringen gegaan: de industriële van de Sovjettijd, de post-Sovjetovergang naar een diensteneconomie, en nu een derde waar we nog geen naam voor hebben. Historici beschrijven dat graag als iets schoons, als iets klinisch bijna. Ik ben beïnvloed door de socioloog Zygmunt Bauman (1925-2017) en zijn Modernity and the Holocaust: we vergeten hoeveel geweld bij zo’n transformatie hoort. Ik kom steeds weer terug op het onderwerp van geweld, omdat dit het cruciale punt is. Ik wil een spiegel ophouden voor mensen die elders wonen, op veilige plekken, en geloven dat oorlog hun niet zal raken. Dat ze het alleen kunnen observeren op een scherm. Maar de regel is heel simpel: hoe minder je om de oorlog geeft, des te groter is de kans dat er oorlog zal ontstaan.

‘In Europa is er nu een derde generatie die niet weet wat oorlog is, en dat is heel gevaarlijk. Want de mensen die oorlog kenden, waren veel slimmer. Ze zijn veel bewuster. Ze hielden de lange termijn beter in de gaten. Nu denken politici alleen na over de korte termijn, over verkiezingen en een volgende politieke termijn. Er is een historicus voor nodig om voorbij dit kortetermijnperspectief te kijken.’

Met die ervaring van oorlog lijkt ook het besef te komen waar je voor vecht. De meeste Oekraïners lijken echt een duidelijk idee te hebben van het punt van deze oorlog. 

‘Toen de oorlog begon, ben ik veel beter gaan begrijpen wat Europa is. Hier in Wenen ging ik naar een lezing van een bekende professor uit Oxford, die probeerde Europa te definiëren. Hij maakte alleen maar grappen, en zei dat er geen definitie te geven is. En dat is niet waar. Europa kan je beter zien vanuit Oekraïne, dan van binnen Europa.

‘Door de oorlog ben ik gaan beseffen, met behulp van mijn collega’s: het voornaamste kenmerk van Europa is emancipatie. Van slaven, vrouwen, lhbti-personen – allerlei groepen. En dat is de verdienste van Europa. De Europese Unie is in één belangrijk opzicht geslaagd: het beperken van geweld tot een aanvaardbaar niveau. Ik denk dat dit inherent is aan het Europese nalatenschap. 

Het voornaamste kenmerk van Europa is emancipatie

‘U kunt sceptisch zijn over Europa, er grappen over maken, omdat u het al heeft. U merkt het niet eens meer. Wij Oekraïners hebben een contrast: Rusland. In Rusland begeleidt geweld een mens vaak van de kleuterschool tot de dood. Ik geef de Russen als zodanig niet de schuld, ik zeg dat de structuur er is. De structuur herhaalt zich, onder Ivan de Verschrikkelijke, Peter de Grote, Lenin of Stalin. 

‘Oekraïne heeft ook deel aan die erfenis. De vraag is in hoeverre Oekraïne Europees is, en dat hangt af van de uitkomst van deze oorlog. Het gaat om emancipatie, om het recht om te kiezen. Dat is een Europese uitvinding waar de meeste Europeanen niet bij stilstaan. Ik ben schaamteloos eurocentrisch.’

Maar ontwikkelt Oekraïne ook geen wrok jegens Europa? Natuurlijk heeft het veel aan de Europeanen te danken, en de verhoudingen zijn nu goed. Maar als partijen als de AfD in Duitsland of Rassemblement National in Frankrijk aan de macht komen, als er meer Oekraïne-sceptische partijen zijn in Europa, dan kan de relatie toch ook veranderen?

‘Die wrok groeit, zonder twijfel, en dat is gevaarlijk voor Oekraïne zelf. Er is altijd een stroming geweest die vindt dat we op onszelf moeten vertrouwen en onze eigen weg moeten bewandelen. Dat is suïcidaal. Geen jong land in zo’n grensgebied houdt het vol zonder geopolitieke steun. Maar dit is het unieke geval waarin Oekraïne Europa nodig heeft en Europa Oekraïne. We moeten alles doen om te voorkomen dat Oekraïne wrokkig wordt over Europa, en Europa over Oekraïne, vanwege corruptie bijvoorbeeld. Russische propaganda heeft daar gemakkelijk spel.

‘Jean Monnet zei ooit: als je een probleem niet kunt oplossen, verbreed dan de context. De uitbreiding van Europa naar Oekraïne is zo’n oplossing. Het is misschien grof gezegd, maar deze oorlog is precies de crisis die Europa nodig had om zichzelf opnieuw vorm te geven.’

Jaroslav Hrytsak spreekt op vrijdag 27 november in de Rode Hoed in Amsterdam de tiende Oktoberlezing van RAAM uit, onder de titel ‘Een Europese geschiedenis: het verborgen verleden van Oekraïne’. De lezing is uitverkocht.

10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig

In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.

Publish the Menu module to "offcanvas" position. Here you can publish other modules as well.
Learn More.