Op de vroege ochtend van 15 juni raakte het Holenklooster in het centrum van Kyiv zwaar beschadigd door Russische luchtaanvallen. Het betekende een voltreffer op een van de meest historische plekken van Oekraïne en van het orthodoxe christendom.

De brand in de Kathedraal van de Heilige Maagd Maria-Tenhemelopneming. Foto: Genya Savilov / ANP / AFP

611 drones en 70 raketten vuurde Rusland in de nacht van zondag op maandag af op Oekraïne, zo claimt de luchtmacht van laatstgenoemde. De meeste daarvan zijn onderschept, maar onvermijdelijk heeft een klein deel van de drones en raketten toch doel getroffen.

Het is de tactiek van de overrompeling die Rusland gewoonlijk hanteert bij dergelijke luchtaanvallen: als je maar genoeg drones en raketten lanceert, zijn er ondanks de uitstekende luchtverdediging in met name Kyiv altijd wel een paar voltreffers. Doorgaans hebben deze massa-aanvallen op maandagochtend vroeg plaats.

In Kyiv moeten sinds het begin van de oorlog meestal de buitenwijken het ontgelden, maar in de afgelopen weken is Rusland ook begonnen het stadscentrum te bestoken, waar zich belangrijke regeringsgebouwen bevinden, en dus ook het duizend jaar oude Holenklooster dat nu is getroffen.

Grottencomplex wordt pelgrimsoord

Het Holenklooster stamt uit de Middeleeuwen en staat tegenwoordig op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is een van de belangrijkste plekken van het orthodoxe christendom. Wie vanaf de oostkant van Kyiv over een van de bruggen de Dnjepr oversteekt, ziet de glimmende koepels al van ver boven de stad uittorenen. 

Het klooster werd in de elfde eeuw gesticht door de monnik Antonius, een kleine honderd jaar nadat het Kievse Rijk, de bakermat van het moderne Oekraïne, Belarus en Rusland, was bekeerd tot het christendom. Het was rond de tijd van het grote schisma tussen de katholieke en de orthodoxe kerk. 

Antonius was oorspronkelijk afkomstig uit de omgeving van Tsjernihiv. Voordat hij zich definitief in Kyiv vestigde, bracht hij enkele jaren van zijn leven door op de Berg Athos in Griekenland, een heilige plek in het orthodoxe Christendom waar volgens de overlevering de Heilige Maagd Maria met apostel Johannes aan wal raakte tijdens een storm op zee.

Eenmaal in Kyiv zocht Antonius later, in zijn drang naar afzondering, de heuvels langs de rivier de Dnjepr op. Zo kwam hij terecht in Berestove, waar hij zelf een grot uitgroef om weg van de drukte zijn sober bestaan als monnik te kunnen leiden. Zijn voorbeeld kreeg navolging: langzaam maar zeker vestigden meer monniken zich in zelfgegraven grotten in het gebied en ontstond het complex van ‘holen’.

Onder het abbatiaat van Antonius’ leerling Theodosius groeide het Holenklooster in de tweede helft van de elfde eeuw uit tot het bovengrondse complex zoals we het nu kennen, inclusief de Kathedraal van de Heilige Maagd Maria-Tenhemelopneming. In de twaalfde eeuw schreven monniken in het Holenklooster de beroemde Nestorkroniek, die lange tijd werd beschouwd als een van de belangrijkste historische bronnen over de Vroege Slaven.

Het Holenklooster (in het Oekraïens ‘Petsjerska Lavra’) werd – mede door de natuurlijk gemummificeerde lichamen van de oude monniken – een waar bedevaartsoord en een van de belangrijkste plekken in het orthodoxe christendom. Dit was nog voor de stichting van Moskou en vele honderden jaren voor de latere schisma’s in de orthodoxe kerk.

Annexatie door Moskou en verwoesting door NKVD

Eeuwen later, rond het ontstaan van het Russische Rijk, was het machtscentrum verschoven naar Moskou en had de Orthodoxe Kerk daar zich afgescheiden van het patriarchaat in Constantinopel, waar het Holenklooster in Kyiv nog wel bij hoorde. Eind zeventiende eeuw ‘annexeerde’ het Moskouse patriarchaat het klooster, waarna het werd onderworpen aan Russische religieuze gebruiken.

In de moderne geschiedenis heeft het Holenklooster het zwaar te verduren gehad. Na de Oktoberrevolutie werd de abt van het klooster door bolsjewieken gemarteld en vermoord. In de Sovjet-Unie werd het klooster gesloten en omgetoverd tot een museum over Oekraïne. Bij de terugtrekking van de Sovjettroepen in 1941, toen nazi-Duitsland Kyiv innam, blies de Sovjet-veiligheidsdienst NKVD de Kathedraal van de Heilige Maagd Maria-Tenhemelopneming op, en beschuldigde het vervolgens de nazi’s van de verwoesting.

In 2013 was Vladimir Poetin te gast in het Holenklooster in Kyiv, ter gelegenheid van de 1025^e verjaardag van de bekering van het Kievse Rijk. Dat jubileum greep hij toen aan om te betogen dat Russen en Oekraïners onvermijdelijk ‘één volk’ zijn, om daaraan toe te voegen dat Rusland de keuzes van de Oekraïners over hun toekomst hoe dan ook zou respecteren.

Vladimir Poetin in het Holenklooster in juli 2013. Foto: Kremlin

Scheiding van Rusland in 2023

Tot begin 2023 werd het Holenklooster in Kyiv gebruikt door de Oekraïens-Orthodoxe Kerk die viel onder het patriarchaat Moskou. In maart 2023, een jaar na de grootscheepse Russische invasie, werd daar een eind aan gemaakt door de Oekraïense staat, die deze tak van de orthodoxe kerk ziet als een politiek verlengstuk van het Kremlin, onder meer omdat de Moskouse patriarch Kirill een bondgenoot is van Vladimir Poetin en de oorlog tegen Oekraïne steunt. Bovendien troffen de Oekraïense veiligheidsdiensten eind 2022 bij een inval in het klooster Russische staatsburgers, pro-Russische lectuur en meer dan honderdduizend dollar in contanten aan. Tegenwoordig wordt het complex gebruikt door de autocefale Orthodoxe Kerk van Oekraïne, die volledig losstaat van Rusland.

Eind 2022 stelde de Russische mediapersoonlijkheid en Poetin-aanhanger Margarita Simonjan op de staatstelevisie dat ‘Vladimir Vladimirovitsj [Poetin] nooit of te nimmer het Holenklooster in Kyiv zou bombarderen, omdat onze eigen heiligdommen daar staan. Dat is simpelweg uitgesloten.’

Margarita Simonjan stelt eind 2022 op de Russische staatstelevisie dat Rusland absoluut nooit de 'eigen' heilligdommen in Kyiv zal bombarderen. Video: Svoja Pravda

Na de brand ontkende Rusland dat het het Holenklooster had bestookt en zei het dat het complex was geraakt door een verkeerd afgevuurde Patriot-raket, die Oekraïne gebruikt voor zijn luchtafweer.