De gerennomeerde onderzoeksjournalist Mychajlo Tkatsj van Oekraïnska Pravda is vorige week in Wenen gearresteerd op verdenking van spionage. Tkatsj was bezig met een onderzoek naar de gevluchte voormalig procureur-generaal Roeslan Kravtsjenko. De aanhouding past in de moeizame verhoudingen tussen Oostenrijk en Oekraïne.

Mychajlo Tkatsj en zijn cameraman Jaroslav Bondarenko na hun vrijlating. Foto: Mychajlo Tkatsj

Het stoort Kyiv en Wenen al jaren: Oekraïners die na beschuldigingen van corruptie of machtsmisbruik hun land ontvluchten en in Oostenrijk een veilige haven vinden. Over de aanpak liggen de twee landen overhoop. Vorige week werden in Wenen vier Oekraïners gearresteerd, onder wie een journalist die onderzoek deed naar zo’n ‘vip-vluchteling’. Het zet de onderlinge verhoudingen verder op scherp.

Gevluchte procureur-generaal

Het was groot nieuws begin september in Oekraïne: het anticorruptiebureau NABOe doorzocht het Openbaar Ministerie in Kyiv, op zoek naar een criminele organisatie die frauduleuze callcenters zou hebben beschermd. In afgeluisterde gesprekken duikt een ‘chef’ op wiens profiel overeenkomt met dat van toenmalig procureur-generaal Roeslan Kravtsjenko. Die trad af en werd door Zelensky geschorst, maar was toen al vertrokken: in de nacht van 14 september reed hij de grens over, officieel voor een dienstreis, en keerde niet terug.

Al snel doken geruchten op dat Kravtsjenko de benen had genomen naar Oostenrijk. Het land is sinds de grootschalige Russische invasie in februari 2022 uitgegroeid tot een geliefd toevluchtsoord voor Oekraïners die in eigen land in opspraak zijn geraakt. De gelauwerde journalist Mychajlo Tkatsj van Oekraïnska Pravda maakte er dat jaar al een documentaire over, met de schertsende titel De Weense Territoriale Verdediging. Daarin onthulde hij hoe een oud-rechter en een parlementslid in Oostenrijk de oorlog uitzaten, terwijl hun landgenoten aan het front vochten.

Roeslan Kravtsjenko op een archieffoto. Na zijn plotselinge vertrek uit Kyiv werd de gevluchte ex-functionaris het doelwit van een zoektocht door de Oekraïense onderzoeksjournalist Michajlo Tkatsj in Wenen. Foto: Procureur-generaal Roeslan Kravtsjenko

Vorige week reisde Tkatsj opnieuw naar Wenen, dit keer om Kravtsjenko op te sporen. Zijn werkwijze doet denken aan die van wijlen Peter R. de Vries: hij zoekt politici, zakenlieden en gevluchte functionarissen op en confronteert hen voor de camera. Dit keer wachtte hem een onaangename verrassing. Bij een stoplicht werden hij en zijn cameraman Jaroslav Bondarenko door zeven gemaskerde, gewapende mannen uit hun auto gesleurd. ‘Het voelde alsof we als terroristen werden opgepakt’, vertelde Tkatsj later in een video van Oekraïnska Pravda. ‘Er werd helemaal niet met ons gepraat, alleen geschreeuwd, en iedereen richtte zijn wapen op ons.’

Verdenking van spionage

Pas na een halfuur besefte de journalist dat het agenten waren en geen ontvoerders. Volgens Tkatsj werden ze verdacht van spionage voor de Oekraïense militaire inlichtingendienst HOeR. Hij kwam na ruim twaalf uur vrij, Bondarenko later die dag, mede dankzij inspanningen van het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken. Twee andere Oekraïners die dezelfde week werden opgepakt, zitten nog vast. Zij worden verdacht van spionage tegen Oostenrijk. Volgens het persbureau APA gaat het om medewerkers van de HOeR, dezelfde dienst waarvoor ook de journalisten zouden hebben gespioneerd.

Het gezaghebbende Oostenrijkse weekblad Profil meldde al snel dat de arrestaties niet los van elkaar kunnen worden gezien. Het blad beroepte zich op eigen informatie, zonder bronnen te noemen: de autoriteiten zouden vermoeden dat een groep in opdracht van de Oekraïense inlichtingendienst een huis bespioneerde. Tkatsj en zijn cameraman werden opgepakt omdat zij voor leden van die groep werden aangezien.

Maandag bevestigden de autoriteiten dat. Volgens de Oostenrijkse omroep ORF hield de aanhouding van de journalisten verband met het onderzoek naar de twee gedetineerde Oekraïners. Al is de verdenking tegen Tkatsj en Bondarenko niet hard geworden, formeel zijn ze nog altijd verdachte, bevestigde minister van Binnenlandse Zaken Gerhard Karner. Hij verdedigde het politieoptreden, zonder uit te weiden over wat de Oekraïners precies zouden hebben gedaan en wiens huis werd bespioneerd.

Schuilplaats voor oligarchen

Ook van Oekraïense kant is het stil over wat de twee gedetineerden in Wenen deden. Achter de schermen liggen de twee landen al langer met elkaar overhoop. Sinds 2022 diende Oekraïne 27 uitleveringsverzoeken in bij Oostenrijk; slechts één werd ingewilligd, en dat ging vermoedelijk om een vrijwillige terugkeer. Bij een bezoek aan Wenen in juni 2025 sprak president Volodymyr Zelensky de Oostenrijkers publiekelijk aan: Oekraïense ex-functionarissen en oligarchen zouden zich in Europa, ook in Oostenrijk, aan justitie onttrekken.

Het beeld van Oostenrijk als vrijhaven voor gezochte buitenlanders leeft ook in Wenen zelf. Toen een Weense rechter de Oekraïense oligarch Dmytro Firtasj diplomatieke onschendbaarheid toekende, sloeg het eigen ministerie van Buitenlandse Zaken alarm. Firtasj woont sinds 2014 in Wenen en wordt door de Verenigde Staten gezocht wegens omkoping. Zijn immuniteit ontleende hij aan een benoeming door Belarus bij een VN-organisatie. Volgens juristen van het ministerie dreigde Oostenrijk zo het favoriete toevluchtsoord te worden van fraudeurs, maffiabazen en belastingontduikers. De rechter liet zich niet overtuigen: Firtasj bleef.

Ook Kravtsjenko, de oud-OM-baas die Tkatsj in Wenen hoopte te confronteren, zou volgens de Oekraïense nieuwssite Antikor in Oostenrijk bescherming genieten. Officieel bevestigd is dat niet. Vast staat alleen dat hij zich half september met zijn vrouw inschreef in het Oostenrijkse bevolkingsregister, op een adres in de Weense binnenstad. Volgens de Oostenrijkse krant Der Standard is dat geen woning, maar het kantoor van een bedrijf dat postadressen verhuurt. Op hetzelfde adres staan ook firma’s ingeschreven van mensen die door justitie in Oekraïne worden gezocht. Waar Kravtsjenko werkelijk verblijft, is onbekend. Hij is in Oekraïne voor zover bekend geen verdachte. Zelf zwijgt hij sinds zijn vertrek.

Juridische stappen

De radicaal-rechtse FPÖ, de grootste partij van Oostenrijk, eist dat minister van Buitenlandse Zaken Beate Meinl-Reisinger de Oekraïense ambassadeur op het matje roept, zoals Oostenrijk eerder bij verdenkingen van Russische spionage deed. De partij wil ook weten of aanwijzingen uit Oekraïne aanleiding waren voor de inval bij de journalisten, en of er een uitleveringsverzoek voor Kravtsjenko loopt.

Oekraïnska Pravda, de werkgever van Tkatsj, is not amused over de arrestatie en noemt de gang van zaken ‘ongegrond’ en ‘disproportioneel’. Voor de krant is de kous nog niet af met de vrijlating van Tkatsj. Hoodfredacteur Sevğil Moesajeva kondigt juridische stappen aan.

Op 21 oktober moet de rechter in Oostenrijk beslissen of de twee vermoedelijke HOeR-medewerkers, die nog wel vastzitten, langer in voorarrest blijven.