Een op de drie Oekraïense burgers kampt met symptomen van PTSS, blijkt uit nieuw wetenschappelijk onderzoek. Naarmate de oorlog voortduurt wordt dat cijfer alleen maar hoger, en de overheid heeft niet de capaciteit om het probleem goed aan te pakken.

Aangedane bewoners zitten buiten nadat appartementsgebouw in Charkiv is getroffen door een Russische luchtaanval op 13 oktober 2026. De persoon uiterst rechts is een psycholoog die eerste hulp biedt. Foto: Sergey Bobok / ANP / AFP

Luchtalarmen, explosies en het geluid van overvliegende drones horen voor miljoenen Oekraïners inmiddels bij het ‘gewone’ leven. Wie in de grote steden in het midden of oosten van Oekraïne woont, weet dat er op elk moment een aanval kan plaatsvinden. Oekraïners zijn gevoelig geworden voor harde geluiden, hebben vaker last van angstgevoelens, slapeloosheid en de herbeleving van traumatische gebeurtenissen. De verkoop van antidepressiva steeg in Oekraïne met 72 procent tussen 2023 en 2025.

Het is al vierenhalf jaar oorlog, en inmiddels kampt een derde van de Oekraïense bevolking met symptomen van een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of complexe PTSS. Dat blijkt uit nieuw wetenschappelijk onderzoek, uitgevoerd door een groep Oekraïense, Britse, Amerikaanse en Duitse onderzoekers. Het gaat om een schatting op basis van een telefonische enquête die werd uitgevoerd onder 2.500 mensen, vertelt een van de onderzoekers, psychiater Deirdre MacManus van King’s College London, aan RAAM. Dit is de eerste keer sinds het begin van de invasie dat zo’n representatieve studie over PTSS onder Oekraïense burgers wordt uitgevoerd.

‘Ik zou me niet blindstaren op de vraag of het werkelijke cijfer nu precies 31 procent, 25 procent of 35 procent is’, zegt MacManus. ‘De belangrijkste conclusie is dat een zeer aanzienlijk deel van de bevolking last heeft van traumagerelateerde symptomen, genoeg is om een belangrijke uitdaging voor de volksgezondheid te vormen.’

‘Veel deelnemers beschreven ervaringen die onder oorlogsomstandigheden tot de orde van de dag waren geworden’, schrijft onderzoeker Gwendolyn Sasse in een artikel voor de Oekraïense nieuwssite NV. ‘Het ging met name om beschietingen en vernielingen in hun woongebieden (71%), het overlijden of gewond raken van naasten (44,5%) en de gedwongen verhuizing van naasten (32,9%).’

Een probleem van ongekende omvang

‘De bevinding dat ongeveer een op de drie Oekraïense volwassenen mogelijk lijdt aan PTSS of complexe PTSS moet serieus worden genomen, maar dat betekent niet dat een op de drie mensen gespecialiseerde psychiatrische behandeling nodig heeft’, zegt MacManus. ‘Traumagerelateerde symptomen komen in verschillende gradaties voor, en veel mensen blijven veerkrachtig en functioneren ondanks aanzienlijke psychische klachten.’

‘Toch is de omvang van de behoefte ongekend in het moderne Europa. Als een aanzienlijk deel van de bevolking jarenlang met traumagerelateerde symptomen kampt, dan reiken de gevolgen verder dan individueel leed. We kunnen gevolgen verwachten voor de lichamelijke gezondheid, gezinsrelaties, onderwijs, werkgelegenheid, sociale cohesie en economisch herstel. Trauma kan van invloed zijn op de concentratie, de slaap, de emotionele regulatie en het vermogen van mensen om anderen te vertrouwen, wat allemaal op de lange termijn maatschappelijke gevolgen kan hebben.’

'De gevolgen reiken verder dan individueel leed en hebben maatschappelijke gevolgen op de lange termijn'

‘Mensen met een trauma kunnen zich op verschillende vlakken anders gedragen dan mensen zonder trauma, onder meer op de arbeidsmarkt, in de politiek, bij mediaconsumptie, enzovoort’, legt onderzoeker Volodymyr Koelyk van de Kyiv School of Economics uit aan RAAM. ‘In een gerelateerd onderzoek hebben we vastgesteld dat mensen met een ernstige stressstoornis gevoeliger kunnen zijn voor desinformatie, wat op zijn beurt weer van invloed kan zijn op hun politieke opvattingen. Deze kwesties moeten de komende jaren nader worden onderzocht.’

De bezette delen van Oekraïne konden niet worden meegenomen in het onderzoek, zegt Koelyk. ‘Als we vluchtelingen en vooral de bewoners van de bezette gebieden hierin zouden meenemen, denk ik dat de prevalentie van stressstoornissen nog verder zou stijgen, aangezien mensen uit deze groepen gemiddeld genomen ernstigere trauma’s hebben meegemaakt.’

Behandeling

‘Geen enkel land zou in staat zijn om aan miljoenen mensen individuele, op trauma gerichte therapie te bieden’, vertelt MacManus. Ze legt uit dat er moet worden gewerkt aan het opleiden van meer specialisten die trauma’s kunnen behandelen, maar dat er ook initiatieven nodig zijn om getraumatiseerde mensen ondersteuning te bieden buiten het zorgsysteem. ‘Het doel moet niet zijn om een hele bevolking te medicaliseren, maar om een trauma-bewuste samenleving op te bouwen die herstel kan ondersteunen en er tegelijkertijd voor zorgt dat er gespecialiseerde behandeling beschikbaar is voor degenen die dat het hardst nodig hebben’.

‘De bestaande infrastructuur voor psychologische ondersteuning zal aanzienlijk moeten worden uitgebreid’

‘De bestaande infrastructuur voor psychologische ondersteuning zal aanzienlijk moeten worden uitgebreid’, zegt Koelyk. ‘Idealiter zou de staat de hoofdrol moeten spelen. Oekraïners zijn er echter aan gewend dat de staat voor veel belangrijke zaken niet genoeg geld heeft. Daarom zal de bijdrage van ngo’s en lokale gemeenschappen van cruciaal belang zijn.’

Toegang tot ondersteuning

Er zijn de laatste jaren verschillende grote initiatieven opgezet om de Oekraïense samenleving bewuster te maken van de mentale impact van oorlog, en om gesprekken over trauma te normaliseren. Een van de bekendste initiatieven heet ‘Hoe gaat het met je?’ (Ти як?), opgezet met steun van de first lady van Oekraïne, Olena Zelenska. ‘Oorlog is een marathon waarvan we de afstand niet kennen’, staat op de website van de organisatie. ‘De prijs van niets doen is te hoog.’

Er zijn ook verschillende telefonische hotlines waar mensen naar kunnen bellen als ze hulp zoeken. Maar die werken lang niet altijd zoals bedoeld, ondervond de Oekraïense veteraan Taras Vasylenko onlangs. Hij belde vier verschillende hotlines voor psychische hulp, maar bij alle vier werd niet opgenomen. Vasylenko vroeg op sociale media aandacht voor het probleem: ‘Persoonlijk was ik op dat moment op zoek naar een levend mens die begrijpt wat er met een militair gebeurt in een acute crisis. Dat is waarschijnlijk geen unieke wens.’

Het bericht van Vasylenko kreeg duizenden ‘likes’ en zorgde voor honderden commentaren. Het ministerie van Veteranenaangelegenheden deelde een dag later een bericht op sociale media waarin werd uitgelegd welke hulpbronnen er beschikbaar zijn voor veteranen, maar Vasylenko liet weten dat het ministerie zelf geen contact met hem had gezocht.

Hulp uit Nederland

Oekraïne klopt ook in het buitenland aan voor hulp bij de enorme uitdaging waar het momenteel voor staat. De hoop is dat internationale expertise en innovatie kunnen zorgen voor verlichting. Zo helpt het Nederlandse bedrijf Psylaris om behandelingen met ‘virtual reality’-brillen mogelijk te maken. Met behulp van deze technologie kan het aantal contacturen per patiënt worden verkleind, omdat patiënten een deel van hun behandeling thuis kunnen ondergaan, zonder dat er een psycholoog aanwezig is. Als het project succesvol is, kan dat ertoe leiden dat psychische zorg voor meer mensen toegankelijk wordt.