Gezamenlijke militaire oefeningen, Chinese investeringsdeals in Russische infrastructuur in het Noordpoolgebied, en Russische projecten die vloeibaar aardgas via de Noordelijke Zeeroute naar China exporteren: de samenwerking tussen Moskou en Beijing in de Arctische wateren is bedoeld om kracht uit te stralen. Maar hoe sterk is deze relatie werkelijk? Dit artikel van Sasha Slobodov verscheen eerder bij The Insider.

De Russische atoomijsbreker Oeral baant een weg voor het scheepvaartverkeer over de Noordelijke Zeeroute. Foto: Rosatomflot 

Na de Russische annexatie van de Krim in 2014 werd samenwerking met westerse landen in het Noorden steeds lastiger. Toch bleef er contact in het kader van 'Arctisch exceptionalisme': het idee dat het Noordpoolgebied een unieke regio is, immuun voor geopolitieke spanningen, waar samenwerking in het teken staat van milieubeheer en vreedzame dialoog. Dit alles veranderde na de grootschalige invasie van Oekraïne in 2022, want sindsdien zijn zowel Zweden als Finland toegetreden tot de NAVO, waardoor Rusland nu het enige Arctische land is dat geen lid is van het bondgenootschap. De Arctische Raad, ooit het voornaamste internationale platform voor dialoog over het Noordpoolgebied, is grotendeels bevroren geraakt.

Voor Rusland vormt het Noordpoolgebied een belangrijk onderdeel van de nationale identiteit, de economie en het buitenlandbeleid. De regio werd aangewezen als prioriteitsgebied in het Russische buitenland beleidsconcept van 2023. Het Arctisch gebied is goed voor 6 procent van het bbp van Rusland en 10 procent van de export, aldus officiële cijfers.

Moskou heeft altijd de voorkeur gegeven aan het Noordpoolgebied als exclusieve zone voor kuststaten, maar die ambitie is na 2022 niet meer realistisch. Brede sancties maken nieuwe westerse samenwerking vrijwel onmogelijk, terwijl de economische malaise Rusland ook belet zelfstandig in de regio te investeren. In februari 2026 bekrachtigden Rusland en China een samenwerkingsprotocol voor de Yamal lng-installatie in Siberië – mede ingegeven door het Europese voornemen om alle Russische lng-invoer tegen 2027 stop te zetten. Maar hoezeer de zichtbare handel en militaire samenwerking ook een beeld van partnerschap oproept, is de werkelijkheid veel minder eenduidig.

De prijs van isolement

Ruslands zoektocht naar alternatieve afnemers voor zijn energievoorraden in het Noordpoolgebied legt de groeiende afhankelijkheid van China bloot. Het Zuid-Koreaanse Samsung Heavy Industries, dat eerder gecontracteerd was om lng-tankers te leveren die door het arctische ijs kunnen varen, heeft zijn contracten met het Russische scheepswervencomplex Zvezda vanwege sanctiezorgen opgezegd. Ook de levering van een drijvend dok – gebouwd in Turkije en onmisbaar voor het onderhoud van Ruslands nucleaire ijsbrekervloot – is door sancties geblokkeerd.

De problemen zijn echter niet alleen extern. Het staatsatoombedrijf Rosatom was van plan drijvende energiecentrales voor de Baimsky mijnbouwfabriek te bouwen op de Baltische scheepswerf in Sint-Petersburg, maar door capaciteitstekorten werden drie van de vier rompen uitbesteed aan het Chinese bedrijf Wison (Nantong) Heavy Industry. 'Er zijn grenzen aan wat een zwaar gesanctioneerd Rusland zelf kan doen op infrastructuur- en handelsgebied. Dat brengt het Kremlin in een zeer moeilijke positie,' zegt Mathieu Boulègue, senior fellow bij het Transatlantic Defense and Security Program van het Center for European Policy Analysis.

Daar bovenop komen de Oekraïense aanvallen op Russische olieterminals, die ongeveer 40 procent van de exportcapaciteit hebben stilgelegd; inkomsten die de huidige problemen anders gedeeltelijk hadden kunnen opvangen.

'Ze hebben investeerders en afnemers nodig voor hun hulpbronnen in het Noordpoolgebied,' legt Elizabeth Wishnick uit, senior onderzoekswetenschapper bij het door de Amerikaanse overheid gefinancierde onderzoeksinstituut CNA. 'Maar ze willen ook niet te afhankelijk worden van één enkel land – zelfs niet van hun strategische partner – in een regio die zo gevoelig en zo economisch belangrijk is.'

Rusland heeft investeerders en afnemers nodig voor zijn hulpbronnen in het Noordpoolgebied, maar wil niet te afhankelijk worden van één land

Moskou is zich terdege bewust van dit risico en zoekt actief naar alternatieven in India en de Verenigde Arabische Emiraten. 'India is een belangrijke partner voor Rusland in het Noordpoolgebied. Indiase marineofficieren worden in Vladivostok opgeleid om in Arctische wateren te opereren,' voegt Wishnick toe.

Om die afhankelijkheid te verlichten verkoopt Rusland aardgas aan alternatieve afnemers met forse kortingen. Maar ook dat volstaat niet voor een gevarieerd klantenbestand. 'De vraag die China stelt, maar ook de middelen die Chinese staatsbedrijven kunnen inzetten, zijn zeer moeilijk te vervangen,' zegt Camilla Sørensen, universitair hoofddocent aan de Koninklijke Deense Defensieacademie.

De vraag naar investeringen in de Russische infrastructuur in het Noordpoolgebied is enorm, maar zoals Sørensen opmerkt: 'Er zijn Russische lokale bestuurders en ondernemers die gefrustreerd zijn over het gebrek aan interesse en geld vanuit Moskou. Zij zien ook kansen in samenwerking met de Chinezen.'

Die frustratie weerspiegelt een bredere werkelijkheid. Serieuze gezondheidsproblemen, waaronder veel luchtwegaandoeningen, voedselonzekerheid door klimaatverandering en gebrekkige publieke dienstverlening drukken de levensstandaard in een regio met zo'n 2,5 miljoen inwoners. 'Men heeft steeds meer te maken met de gevolgen van klimaatverandering: kusterosie en onstabiele bodem brengen de regionale infrastructuur in gevaar,' zegt Boulègue. 'En de rekening stijgt snel voor het Kremlin.' De oorlog heeft die druk nog vergroot: de regio loopt leeg doordat mensen worden opgeroepen voor militaire dienst.

Een transactionele relatie 

Beijing is daarentegen tevreden met zijn huidige rol in de regio. Na jaren van voorzichtige toenadering – onder andere middels een waarnemersstatus in de Arctische Raad, onderzoeksinstallaties op Spitsbergen, in Zweden en IJsland – werd China steeds assertiever. Het verklaarde zichzelf tot 'bijna-Arctische staat' en presenteerde plannen voor een 'Zijderoute op ijs' in een strategisch beleidsdocument over het Noordpoolgebied uit 2018. 'Het was een oefening in zachte macht om meer zichtbaar te worden in het Noordpoolgebied. Dat mislukte grotendeels, omdat de echte Arctische staten het als te agressief ervoeren,' legt Boulègue uit. Sindsdien heeft China zich terughoudender opgesteld.

De echte Arctische staten zagen China's poging om meer zichtbaar te worden in het Noordpoolgebied als te agressief

Ondanks hun economische samenwerking staan Rusland en China lijnrecht tegenover elkaar als het gaat om soevereiniteit in het Noordpoolgebied. China beschouwt het Noordpoolgebied als een 'global commons' toegankelijk voor iedereen, terwijl Rusland vasthoudt aan het standpunt dat alleen kuststaten het Arctische beleid mogen bepalen.

De naam 'Zijderoute op ijs' hielp ook niet. 'Die impliceert dat Rusland een doorgangsgebied is voor China op weg naar Europa,' legt Wishnick uit. Pas nadat China bereid was de territoriale rechten van de Arctische staten te erkennen, stond Rusland open voor Chinese betrokkenheid.

Noodzaak, meer dan vertrouwen, heeft zo een transactionele relatie gecreëerd gekenmerkt door wederzijdse argwaan. Volgens een FSB-document waarover de New York Times berichtte, zou Moskou vrezen dat China via mijnbouwbedrijven en universitaire onderzoekscentra spionage pleegt om strategische gegevens te vergaren die Ruslands autonomie kunnen ondermijnen. Dit was geen incident op zichzelf: in 2020 werd een professor aan de Arctische Academie van Wetenschappen in Sint-Petersburg gearresteerd op verdenking van hoogverraad, omdat hij vermoedelijk geheime informatie over onderwaterhydro-akoestiek aan China had doorgespeeld.

'Op dit moment is er een gemeenschappelijk belang,' benadrukt Sørensen. 'Zodra dat niet meer het geval is, zullen de Russen manieren zoeken om met andere landen samen te werken – of zelfs opnieuw toenadering zoeken tot de andere Arctische staten.'

Dat is geen ver toekomstscenario. Toen Trump en Poetin elkaar in 2025 ontmoetten op de top in Alaska, leidde dat tot oprechte bezorgdheid in Beijing, aldus Sørensen.

Navigeren in Arctische wateren

Voorlopig blijft Rusland de poortwachter van China in het Noordpoolgebied, al is het steeds meer afhankelijk van Chinese steun. De Russische capaciteit om door het oostelijke deel van de Noordelijke Zeeroute te varen wordt beperkt door de geringe omvang van de ijsbrekervloot en de zware omstandigheden in het oosten. Hier heeft China de sleutelrol overgenomen.

In 2024 richtten beide landen het Russisch-Chinese Subcomité voor Samenwerking op de Noordelijke Zeeroute op, een gezamenlijk orgaan onder leiding van Rosatom en het Chinese Ministerie van Transport, belast met navigatieveiligheid, vrachtverkeer en logistieke ontwikkeling. Datzelfde jaar sloten Rosatom en het Chinese bedrijf NewNew Shipping Line een overeenkomst die jaarrond toegang tot de route mogelijk maakt. In 2025 sloot NewNew Shipping Line een ander akkoord, ditmaal met de regionale overheid van Moermansk voor containervervoer via die haven, een cruciaal knooppunt op de route.

De Noordelijke Zeeroute is weliswaar belangrijk, maar behoort niet tot Beijings topprioriteiten, legt Boulègue uit: 'Het Noordpoolgebied is geen centrale strategische prioriteit. Het bepaalt het Chinese buitenlandse beleid niet: het is slechts een aspect van bredere regionale betrokkenheid.'

Wat Beijing op de lange termijn het meest interesseert, is toegang tot het Noordpoolgebied die technologische samenwerking met regionale staten mogelijk maakt. China ziet het Noordpoolgebied als een uitgelezen locatie om drones te ontwikkelen die onder water en in extreme kou kunnen opereren. Ruslands kennis van de regio is daarvoor onmisbaar, aldus Sørensen.

Niet al het verkeer op de Noordelijke Zeeroute verloopt evenwel in het openbaar. Russische schaduwschepen exporteren gesanctioneerd lng naar Chinese havens, waarbij namen, vlaggen en eigenaren voortdurend veranderen. Het NewNew Shipping-vaartuig NewNew Polar Bear werd in 2024 beschuldigd van het doorknippen van onderzeese kabels in de Oostzee.

Eerder dit jaar beweerde Trump, als een van de redenen voor Amerikaanse annexatie van Groenland, dat het in de wateren rondom het eiland wemelde van Russische en Chinese schepen. Het is een beeld dat , stelt Boulègue: 'Als u Russische en Chinese schepen zoekt, vindt u die rond de Aleoeteneilanden en de Beringzee – direct aan de Amerikaanse grens, in de exclusieve economische zone en de luchtverdedigingsidentificatiezone.' Langs de kust van Alaska voeren Rusland en China gezamenlijke oefeningen met bommenwerpers en marineptrouilles uit, en Chinese kustwachtschepen zijn het Noordpoolgebied binnengevaren via de Beringstraat. Het gevaar schuilt minder in aanhoudende provocaties dan in de mogelijkheid van één verkeerde inschatting die uitmondt in ongewenste escalatie.

China wil niet in een directe confrontatie met Washington worden meegesleurd en presenteert zich liever als een stabiliserende factor dan als tegenstander. Beijings overwegingen zijn in de kern economisch en normatief van aard – geen militair machtsspel. Over Groenland specifiek merkt Sørensen op: 'China heeft de crisis bewust niet willen opblazen, omdat die samenviel met pogingen om de eigen relatie met de VS te verbeteren.'

Complementaire belangen, wederzijdse beperkingen

Trumps opmerkingen over Russische en Chinese schepen in het Noordpoolgebied zijn niet geheel ongegrond, maar ze vertellen slechts een deel van het verhaal. Zolang de oorlog in Oekraïne voortduurt, blijft Moskou afhankelijk van Chinese investeringen in het Noordpoolgebied. Omgekeerd blijft China afhankelijk van Rusland als poortwachter voor toegang tot de regio. 'China probeert goed overweg te kunnen met Rusland, maar wil tegelijkertijd zijn eigen doelen bereiken – die kunnen verschillen van die van Rusland,' zegt Wishnick.

De grenzen van het partnerschap zijn het duidelijkst zichtbaar in de militaire dimensie. De Russisch-Chinese defensiesamenwerking is smal van opzet en geconcentreerd in de Beringzee; in de Oostzee en de wateren rond Groenland – de gebieden die de meeste aandacht krijgen in Westerse media – is ze grotendeels afwezig.

China probeert goed overweg te komen met Rusland, niet op gevoelige gebieden te treden, maar wil tegelijkertijd zijn eigen doelen bereiken

Het Russisch-Chinese partnerschap in het Noordpoolgebied straalt eenheid uit – en dat is grotendeels ook het punt. Maar onder de gezamenlijke oefeningen en energiedeals schuilt een relatie die gebouwd is op wederzijdse beperkingen en wantrouwen, niet op oprechte samenwerking. Rusland heeft Chinese investeringen en exportmarkten nodig na de westerse sancties; China is tevreden met het consolideren van zijn bestaande positie in het Noordpoolgebied.

'Het wordt duidelijk gedreven door complementaire belangen. Rusland moet exporteren en China moet importeren,' vat Sørensen samen. Hun samenwerking is reëel, maar zakelijk van aard – bijeengehouden door overlappende belangen. In ieder geval voor nu.

Dit artikel verscheen eerder bij in het Russisch en Engels bij The Insider.