Duitsland heeft een historische verantwoordelijkheid jegens Oekraïne

De Duitse misdaden tegen miljoenen Oekraïners tijdens de Tweede Wereldoorlog betekenen dat Duitsland een bijzondere verplichting heeft tegenover Oekraïne. Volgens Andreas Umland zijn pseudopacifistische pleidooien van Duitse politici en intellectuelen om de steun aan de Oekraïne te verminderen of stop te zetten in dat licht verwerpelijk.

vredesprotestduitslandVredesprotest in Berlijn in september 2025, georganiseerd door Bündnis Sahra Wagenknecht. Op een van de protestborden is te lezen: 'Geen wapens meer, eindelijk diplomatie!'. Foto: Filip Singer / ANP / EPA

Duitsland is op dit moment de belangrijkste partner en geldschieter van Oekraïne. Zowel bilateraal als via zijn aanzienlijke bijdrage aan de fondsen van de Europese Unie is de directe en indirecte budgettaire, militaire, technische en humanitaire steun uit Berlijn doorslaggevend geworden voor het voortbestaan van Oekraïne, zeker nadat de Verenigde Staten in 2025 hun militaire hulp met 99 procent terugschroefden. Met ongeveer 9 miljard euro was Duitsland in 2025 de grootste afzonderlijke leverancier van militaire steun aan Oekraïne, en in de begroting voor 2026 is een recordbedrag van 11,5 miljard euro voor het land gereserveerd. Daarnaast heeft Duitsland sinds 2022 tijdelijke bescherming geboden aan zo’n 1,3 miljoen Oekraïners.

Partner of tegenstander?

Deze hechte Duits-Oekraïense relatie is een recent verschijnsel met een onzekere toekomst. Tot 2014 was Rusland de belangrijkste partner van Duitsland in Oost-Europa. Tot 2022 zette de regering in Berlijn, ondanks de toen al woedende Russische oorlog tegen Oekraïne, het grootste deel van zijn energiesamenwerking met Moskou via de twee Nord Stream-pijpleidingen voort. Ook vandaag de dag klinken in Duitsland nog veel stemmen die pleiten voor een gedeeltelijk of zelfs volledig herstel van de vriendschappelijke betrekkingen en economische banden met Poetins Rusland.

Het inmiddels twaalf jaar durende politieke en intellectuele debat over de zogeheten ‘Oekraïneoorlog’ (Ukrainekrieg) en de vraag hoe de ‘vrede in Europa’ gewaarborgd moet worden, zal de geschiedenisboeken ingaan als een beschamende episode in de geschiedenis van het herenigde Duitsland. Dat debat wordt tegenwoordig aangevoerd door de radicaal-linkse partije Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW), die in oktober werd omgedoopt tot Bündnis Soziale Gerechtigkeit und Wirtschaftliche Vernunft (‘Verbond Sociale Rechtvaardigheid en Economisch Gezond Verstand’), en het rechts-extremistische Alternative für Deutschland (AfD), samen met een aantal pseudopacifistische publieke intellectuelen. Hun luidruchtige anti-oorlogscampagne heeft het concept pacifisme op zijn kop gezet.

Het Duitse debat over de Oekraïneoorlog zal de geschiedenisboeken ingaan als een beschamende episode in de geschiedenis van het herenigde Duitsland

Hoewel Oekraïne overduidelijk het slachtoffer is van een militaire invasie die is geëscaleerd tot een openlijk expansionistische en deels genocidale oorlog, betogen deze pro-Russische partijen en hun miljoenen aanhangers dat Oekraïne geen verdere Duitse steun verdient. Onder het vernis van vredespleidooien behartigen honderden Duitse politici en publieke intellectuelen de belangen van een ultranationalistisch en neo-imperialistisch Rusland, dat zijn wrede aanval en terreurcampagne tegen Oekraïne rechtvaardigt door het bestaan van een afzonderlijke Oekraïense natie te ontkennen.

Ondanks het groeiende bewijs voor Russische oorlogsmisdaden op enorme schaal heeft de recente opmars van de AfD, inmiddels Duitslands populairste politieke partij, pseudopacifistische ideeën verplaatst van het publieke debat naar de politieke besluitvorming. Op 14 oktober 2026 riepen de fracties van de AfD en de BSW in het pas gekozen deelstaatparlement van Saksen-Anhalt, waar zij samen 44 van de 83 zetels bezetten, in een aangenomen motie getiteld ‘Vredesgesprekken in plaats van uitbreiding van de oorlog in Oekraïne’ op tot het beëindigen van de Duitse militaire en niet-humanitaire financiële steun aan Oekraïne en het opheffen van de sancties tegen Rusland. Dat zou volgens hen leiden tot een staakt-het-vuren en een vreedzame oplossing van het conflict.

Politicoloog
Dr. Andreas Umland is analist bij het Centrum voor Oost-Europese Studies in Stockholm (SCEEUS) van het Zweedse Instituut voor Internationale Zaken (UI) en fellow bij het European Policy Institute in Kyiv (EPIK).

Duitslands ‘derde schuld’?

Wat deze politici en intellectuelen presenteren als een streven naar vrede, zou in de praktijk echter hooguit uitmonden in een Russische overwinnaarsvrede (Siegfrieden), zo niet in iets veel ergers. In het gunstigste geval zou het leiden tot een (gedeeltelijke) capitulatie van Oekraïne en het verlies van (nog meer) grondgebied en soevereiniteit aan Rusland. In het slechtste geval zou het terugschroeven van buitenlandse hulp voor de Oekraïense zelfverdediging kunnen resulteren in een succesvol Russisch offensief tot diep in het Oekraïense kernland, en de verdrijving, ontheemding, deportatie, onteigening, opsluiting, marteling of vernietiging van nog eens miljoenen Oekraïners.

Tot op zekere hoogte voltrekt het eerste scenario zich al doordat andere landen, met name de Verenigde Staten, hun hulp aan Oekraïne opschorten of intrekken. Maar voor die andere landen geldt niet dezelfde historische context als voor Duitsland. Als Duitsland zijn steun aan Oekraïne zou intrekken, zou het daarmee een natie de afgrond in duwen die nog geen honderd jaar geleden een van de grootste slachtoffers was van de Duitse totale oorlog in Oost-Europa. In 1987 omschreef Holocaustoverlevende Ralph Giordano de naoorlogse West-Duitse onwil om nazimisdaden publiekelijk te bespreken en de daders te bestraffen als Duitslands ‘tweede schuld’. Het morele falen van veel hedendaagse Duitsers, onder wie honderden invloedrijke politici en intellectuelen, zou op een dag weleens de boeken in kunnen gaan als ‘derde schuld’.

Als Duitsland zijn steun aan Oekraïne zou intrekken, zou het een natie de afgrond in duwen die nog geen honderd jaar geleden een van de grootste slachtoffers was van de Duitse totale oorlog in Oost-Europa

De grootste kolonie van het Derde Rijk

Tussen 1941 en 1944 vormde Oekraïne het epicentrum van de vernietigingsoorlog van nazi-Duitsland in Oost-Europa. Zoals historicus Timothy Snyder, destijds verbonden aan Yale en nu aan de Universiteit van Toronto, in juni 2017 tijdens een conferentie in de Duitse Bondsdag zei: ‘Het doel van de Tweede Wereldoorlog was vanuit Hitlers perspectief de verovering van Oekraïne.’ Karel Berkhoff, verbonden aan het Amsterdamse NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, heeft het Reichskommissariat Ukraine, het Duitse bezettingsbestuur in een groot deel van het huidige Oekraïne, omschreven als ‘de grootste kolonie van het Derde Rijk’. Berkhoffs baanbrekende monografie Harvest of Despair over de Duitse bezetting van Oekraïne schetst een schrikbewind dat het land veranderde in iets wat leek op een reusachtig concentratiekamp. Reichskommissar Erich Koch, die het gebied bestuurde, zou hebben gezegd: ‘Als ik een Oekraïner tegenkom die het waard is om bij mij aan tafel te zitten, moet ik hem laten doodschieten.’

De geschatte aantallen Oekraïense slachtoffers van het Duitse regime lopen uiteen, maar zijn hoe dan ook verbijsterend. Volgens de Encyclopedia of Ukraine van het Canadese Instituut voor Oekraïnestudies werden op Oekraïens grondgebied ‘meer dan 5.265.000 burgers en krijgsgevangenen gedood’, onder wie zo’n 900.000 Oekraïense Joden. In totaal verloor Oekraïne in de Tweede Wereldoorlog minstens 8 miljoen inwoners, ruwweg een vijfde van de vooroorlogse bevolking van 41,7 miljoen. In zijn eerdergenoemde toespraak in de Bondsdag vroeg Snyder zich af waarom het ‘niet altijd wordt herinnerd dat 6,5 miljoen inwoners van Sovjet-Oekraïne stierven als gevolg van de Duitse bezetting’. Meer dan 1,3 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen kwamen om in kampen op Oekraïense bodem. Ruim 2 miljoen Oekraïners werden als dwangarbeider naar het Derde Rijk gedeporteerd. Daarnaast verwoestten de bezetters 714 steden en 28.000 dorpen, waardoor ongeveer 10 miljoen mensen dakloos raakten.

In totaal verloor Oekraïne in de Tweede Wereldoorlog minstens 8 miljoen inwoners, ruwweg een vijfde van de vooroorlogse bevolking van 41,7 miljoen.

Deze en vele andere misdaden van het Derde Rijk in Oekraïne scheppen blijvende morele verplichtingen. De in Duitsland zo populaire naoorlogse politieke leus ‘Nooit meer!’ (Nie wieder!) kan niet alleen betekenen dat er nooit meer een oorlog door Duitsers mag worden ontketend. Zij moet ook betekenen dat er nooit meer onverschilligheid mag bestaan tegenover het lot van een natie die Duitsland ooit heeft geprobeerd tot slaaf te maken en uit te roeien, en die nu het slachtoffer is van een nieuwe expansionistische vernietigingsoorlog.

In overeenstemming daarmee heeft de Bondsdag op 9 oktober 2026 Duitslands verplichtingen uitdrukkelijk erkend door een motie van de regerende fracties van christendemocraten (CDU/CSU) en sociaaldemocraten (SPD) aan te nemen die Duitslands ‘bijzondere historische verantwoordelijkheid tegenover Oekraïne’ bevestigde. Een gelijktijdig ingediende motie van oppositiepartij De Groenen stelde dat ‘Duitsland een bijzondere historische verantwoordelijkheid draagt voor Oekraïne en voor de vrede in heel Europa’. Hoewel geen enkele fractie tegen een van beide moties stemde, onthield de grote AfD-fractie in de Bondsdag zich bij beide van stemming [evenals Die Linke; bij de motie van De Groenen onthielden ook CDU/CSU en SPD zich, red.].

sahrawagenknechtSahra Wagenknecht van BSW. Foto: Steffen Prößdorf (CC BY-SA 4.0)

‘Vrede’ als codetaal voor capitulatie

Niet alleen uiterst rechts, maar ook het linksgeoriënteerde, zelfverklaarde ‘vredeskamp’ in Duitsland negeert of ontkent liever deze duistere bladzijde in de geschiedenis van de Duits-Oekraïense betrekkingen en de gevolgen daarvan voor het heden. In plaats daarvan voelen veel Duitsers nog steeds een verplichting tegenover Rusland, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog eveneens slachtoffer was van de Duitse aanval op de Sovjet-Unie. Snyder waarschuwde al in 2017 dat ‘Rusland in zijn buitenlandbeleid het Duitse verantwoordelijkheidsgevoel [voor Duitse misdaden tegen Russen in plaats van Oekraïners] beschouwt als een hulpmiddel dat gemanipuleerd kan worden’. Het is een mechanisme dat de huidige pseudopacifisten bewust dan wel onbewust versterken.

Een van de bekendste pseudopacifistische oproepen van prominente Duitsers was het ‘Manifest voor de vrede’ dat de radicaal-linkse Sahra Wagenknecht en de feminist Alice Schwarzer in februari 2023 publiceerden, waarin zij de Duitse bondskanselier opriepen om ‘de escalatie van wapenleveranties te stoppen’. Tijdens een daaropvolgende betoging in Berlijn hekeldе Wagenknecht de ‘eindeloze uitputtingsoorlog’ die met ‘steeds nieuwe wapens’ wordt gevoed. Het was overduidelijk dat ze daarmee wapens voor de Oekraïense verdediging bedoelde, en niet voor Rusland.

Tijdens een verkiezingscampagne noemde Sahra Wagenknecht het waanzin ‘dat wij miljarden en nog eens miljarden verkwisten om meneer Zelensky en zijn kliek om te kopen’

BSW-kopstuk Wagenknecht is sindsdien nog explicieter geworden in het koppelen van een stop op Duitse hulp aan het einde van de oorlog. In de aanloop naar de Conferentie voor de Wederopbouw van Oekraïne in juli 2025 eiste zij dat er ‘voorlopig geen Duits belastinggeld meer mag vloeien’ en dat er eerst een vredesconferentie moet komen. Tijdens de verkiezingscampagne in Berlijn in mei 2026 noemde zij het waanzin ‘dat wij miljarden en nog eens miljarden verkwisten om meneer Zelensky en zijn kliek om te kopen’.

De AfD heeft talrijke banden met Moskou en is daardoor nog openlijker anti-Oekraïens. AfD-covoorzitter Tino Chrupalla zei in maart 2023 in de Bondsdag dat Duitsland zich afzijdig moet houden, ‘omdat het niet onze oorlog is’. In oktober 2026 zei de andere covoorzitter van de AfD, Alice Weidel, tegen The Economist: ‘Ik vind het verkeerd om een oorlog te blijven financieren die al verloren is.’

Delen van de Duitse artistieke, literaire en academische intelligentsia hebben het pad geëffend. Al in april 2022 riepen 28 schrijvers, kunstenaars en wetenschappers, onder wie de romanschrijvers Juli Zeh en Martin Walser, de filmmaker Alexander Kluge en de socioloog Harald Welzer, toenmalig bondskanselier Olaf Scholz op om ‘direct noch indirect verdere zware wapens aan Oekraïne te leveren’. De politicologe Ulrike Guérot heeft de Oekraïense zelfverdediging omschreven als een proxyoorlog voor de Verenigde Staten. Voormalig Ruslandcorrespondent voor de televisie Gabriele Krone-Schmalz, die de Russische annexatie van de Krim in 2014 eerder had voorgesteld als een daad van zelfverdediging, zei in september 2025 tegen de controversiële krant Berliner Zeitung: ‘Onze democratie wordt niet in Oekraïne verdedigd.’

10 jaar RAAM: wij hebben uw hulp nodig

In 2026 bestaat RAAM 10 jaar. Het is geen vanzelfsprekendheid dat we blijven voortbestaan. Daarvoor hebben we uw hulp nodig. Met uw giften kunnen wij auteurs een bescheiden honorarium betalen, onderzoek doen en Kennisplatform RAAM overeind houden. Wij zijn een ANBI: uw gift is aftrekbaar van de belasting.

De vrede van een verdragsschender

Met die pseudopacifistische retoriek negeren deze Duitse anti-oorlogsactivisten, al dan niet opzettelijk, wat het Kremlin zelf zegt.  Op die manier propageren zij een ‘vredesplan’ dat ten eerste Ruslands oorlog niet zou beëindigen, en bovendien een beloning zou zijn voor expansionistische agressie, met het gevaar dat die overslaat naar andere delen van Europa. Rusland heeft herhaaldelijk en openlijk de overgave van grondgebied en soevereiniteit geëist. Ook heeft het de voorstellen van Oekraïne voor een onvoorwaardelijk staakt-het-vuren of voor wederzijdse moratoria op aanvallen op energie-infrastructuur en in de Zwarte Zee afgewezen of genegeerd. Sinds 2022 worden in de Russische staatsmedia regelmatig vernietigingsfantasieën geuit. Op 3 april 2022 publiceerde persbureau RIA Novosti een artikel van Timofej Sergejtsev getiteld ‘Wat moet Rusland met Oekraïne doen?’, waarin werd opgeroepen tot de ‘de-oekraïnisering’ van het land.

Pleidooien voor een snel vredesakkoord getuigen ook in een ander opzicht van politieke naïviteit. In de afgelopen 35 jaar heeft Rusland vrijwel alle veiligheidsakkoorden geschonden die het met Oekraïne, Moldavië en Georgië heeft ondertekend, waarvan sommige zelfs door het Russische parlement waren bekrachtigd. De belangrijkste daarvan zijn de Akkoorden van Belovezja uit 1991, waarmee de Sovjet-Unie werd ontbonden en de eerdere Russisch-Oekraïense binnengrens werd geformaliseerd als nieuwe staatsgrens; het Russisch-Moldavische akkoord over troepenterugtrekking uit 1994]; het Memorandum van Boedapest uit 1994; het Russisch-Oekraïense Vriendschapsverdrag uit 1997; het OVSE-document van Istanbul uit 1999; het Russisch-Oekraïense grensverdrag uit 2003; het Russisch-Georgische staakt-het-vurenakkoord uit 2008; de Verklaring van Genève uit 2014 van de EU, de VS, Rusland en Oekraïne; en het Protocol van Minsk uit 2014 en het Akkoord van Minsk uit 2015.

Pleidooien voor een snel vredesakkoord getuigen van naïviteit: in de afgelopen 35 jaar heeft Rusland vrijwel alle veiligheidsakkoorden geschonden die het met Oekraïne, Moldavië en Georgië heeft ondertekend

In al deze overeenkomsten beloofde Rusland de onschendbaarheid van grenzen te respecteren en zijn ongewenste troepen terug te trekken uit Moldavië, Georgië en Oekraïne. Het Kremlin heeft ze allemaal geschonden. Dertig jaar van straffeloosheid of hooguit milde sancties voor het breken van de kernbepalingen van deze bilaterale en multilaterale verdragen hebben de weg geplaveid voor de grootste oorlog in Europa sinds 1945.

Dertig jaar straffeloosheid heeft de weg geplaveid voor de grootste oorlog in Europa sinds 1945

Juist Duitsland zou moeten weten waartoe appeasement en territoriale concessies aan een expansionistische dictatuur leiden. Zoals Snyder het in 2017 in de Bondsdag verwoordde: ‘Duitsland kan het zich niet veroorloven om zich in grote kwesties uit zijn geschiedenis te vergissen.’ De eigen eerdere agressieoorlog en genocide van de Duitsers en hun bijzondere historische verantwoordelijk tegenover de Oekraïense natie vragen om meer Duitse militaire en financiële steun voor de zelfverdediging van Oekraïne, niet om minder.

Dit is een vertaling van het pleidooi van Umland op de website van het European Policy Institute in Kyiv (EPIK).

EpikKyiv

Publish the Menu module to "offcanvas" position. Here you can publish other modules as well.
Learn More.