Artikelen

Met de vernietiging van honderdduizenden vierkante meters aan distributiecentra van webwinkel Wildberries raakte Oekraïne de Russische online-economie in het hart. Vooral kleine verkopers zullen die klap voelen, terwijl de aan het Kremlin gelieerde top zelfs garen lijkt te spinnen bij de chaos, concludeert Dénis van Vliet.

Foto: Alexander Nemenov / ANP / AFP

Drie jaar geleden begon Elena Nikonorova met de verkoop van kleding voor vrouwen met een maatje meer via de Russische webwinkel Wildberries. Ze kocht zelf stoffen in en liet die naar eigen patronen verwerken in fabrieken in de industriestad Tsjeljabinsk in de Oeral. De omzet groeide van nul naar ruim 80 miljoen roebel (zo'n 900 duizend euro) per jaar en haar merk haalde zelfs het populaire tv-modeprogramma Modny prigovor.

Vorige week haalde ze de media opnieuw. Ditmaal als slachtoffer van de Oekraïense droneaanvallen op distributiecentra van Wildberries. In één week tijd wisten drones minstens acht van die centra te raken verspreid over het land, en deze week was het weer raak: in Rjazan, in het westen, werd in de nacht van dinsdag op woensdag een loods getroffen. De grootste klap tot nu toe viel in Elektrostal bij Moskou, waar een complex van 250.000 vierkante meter volledig in vlammen opging. Bij de aanvallen kwamen negen mensen om het leven en vielen tientallen gewonden.

Nikonorova zelf raakte niet gewond; ze was niet eens in de buurt. Toch is ze alles kwijt. Wildberries werkt als Amazon of Bol.com: een digitale etalagehal waar kleine bedrijfjes hun waar aanbieden. Om kosten te besparen en beter zichtbaar te zijn, liet Nikonorova haar kleding tegen een vergoeding opslaan en verzenden vanuit de distributiecentra van het platform zelf. Haar schade bedraagt 13 miljoen roebel: ruim 145 duizend euro. Compensatie? Niets. Haar voorraad ophalen uit de intact gebleven loodsen? Onmogelijk. ‘Nu zijn we echt de sjaak!’, zegt ze tegen 74.ru.

Haar verhaal staat niet op zichzelf. Uit heel Rusland melden verkopers zich met hetzelfde gevoel: staand met de rug tegen de muur. Ook consumenten merken de gevolgen, in de vorm van trage levertijden en lege schappen. Of er ooit goede compensatie komt, en hoeveel, weet niemand. Na een verwoestende brand eerder in 2024 in een distributiecentrum bij Sint-Petersburg – een incident dat los stond van de oorlog tegen Oekraïne – kregen verkopers hun geld slechts mondjesmaat terug, via trage tranches en op basis van dubieuze rekensommen.

Oekraïne vernietigde met de aanvallen zo’n tien procent van de opslagcapaciteit van Wildberries. Raakt het daarmee de Russische oorlogseconomie? Of treft het vooral duizenden kleine ondernemers zoals Nikonorova?

Radertjes in de oorlogsmachine

In Kyiv rechtvaardigt men de aanvallen met het argument dat de distributiecentra geen plekken vol onschuldige koopwaar zijn, maar radertjes in de Russische oorlogsmachine. President Zelensky noemde de doelwitten expliciet: logistieke hubs die het leger bevoorraden met drone-onderdelen, navigatieapparatuur en militaire uitrusting.

Daar zit wat in. Sinds de grootschalige invasie verkoopt Wildberries onder de categorie 'militaire uitrusting' spullen als kogelvrije vesten, thermokleding en elektronicacomponenten die rechtstreeks hun weg naar het front vinden. In Telegram-groepen delen soldaten aan het front hun verlanglijstjes met donateurs, compleet met linkjes naar de betreffende Wildberries-pagina's. Denk aan plastic voor 3D-printers, waarmee ze 'nuttige dingen voor de overwinning' kunnen printen.

Telegram-post van kanaal MVG Moskva-Donbass: dronesoldaten van de Zacharsjenko-brigade vragen om plastic voor hun 3D-printer, met een link naar Wildberries.

Waarom Oekraïne Wildberries ook als een legitiem doel ziet: voor Kyiv is aanwezigheid op bezet grondgebied op zich al een rechtvaardiging voor aanvallen, en Wildberries heeft een vestiging op de Krim, die ook al is geraakt bij een aanval. Volgens de door Rusland aangestelde bestuurder van bezet Donetsk zou het platform zich bovendien ook daar hebben gevestigd – een claim die Wildberries zelf ontkent. En dan zijn er nog de nauwe banden van de top met het Kremlin zelf, waarover zo meer.

Aanvallen op Wildberries: oorlogsmisdaad of militair doelwit?

De VN zei het nog net niet hardop, maar de aanvallen op de Wildberries-distributiecentra neigen naar oorlogsmisdaden: er zijn civiele doelen geraakt en burgerdoden gevallen. Volgens Michael Schmitt, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Reading, ligt de zaak genuanceerder: een pakhuis is alleen een burgerobject zolang het niets met het leger te maken heeft. Zodra het aantoonbaar drone-onderdelen doorsluist naar het front, wordt het een militair doelwit, ook al werken er vooral burgers. Dat is ook wat Zelensky claimt: de pakhuizen leverden ‘gesanctioneerde onderdelen voor drones en navigatieapparatuur’.

Daarom hangt het oordeel niet af van het aantal doden of het feit dat het een webwinkel is, maar vooral van de vraag: wordt het Russische leger actief bevoorraad vanuit Wildberries-hubs, of is dat hooguit een theoretische mogelijkheid? Alleen in het eerste geval is de aanval legaal, en dat moet volgens Schmitt per pakhuis worden aangetoond, iets wat Oekraïne nog niet heeft gedaan.

Wildberries is echter zeker geen militaire marktplaats. Op het platform zijn circa 1,3 miljoen verkopers actief en die bieden zo'n beetje alles aan via de site: het kan inderdaad gaan om kogelvrije vesten, maar veel ondernemers hebben zich toegelegd op huishoudartikelen, gadgets of zelfs t-shirts met de Nederlandse zanger Joost Klein erop.

En juist die groep kleine verkopers is nu de dupe, berekende hoofdanalist Sergej Semko van Data Insight, een Russisch marktonderzoeksbureau gespecialiseerd in e-commerce. In totaal schat hij de schade van de aanvallen tot nu toe op meer dan 230 miljard roebel (ruim 2,6 miljard euro). Het overgrote deel daarvan is geen schade voor Wildberries zelf, maar verbrande koopwaar van de verkopers. Zeker 88.000 verkopers zouden getroffen zijn.

Algemene voorwaarden stilzwijgend aangepast

Wildberries-oprichter Tatjana Kim stelde zich na de aanval meelevend op en drukte de verkopers op het hart dat de schuld volledig bij Oekraïne ligt; ze noemde de aanvallen 'een daad van internationaal terrorisme'. Hoewel er in Rusland zeker een roep is om harde vergelding, richt de echte woede van de gedupeerde verkopers zich niet in de eerste plaats op Oekraïne, maar op het verkoopplatform zelf. Een deugdelijke compensatieregeling ontbreekt namelijk. Sterker nog: tien dagen vóór de eerste drone-inslag paste Wildberries de algemene voorwaarden stilletjes zo aan dat bij drone-aanvallen geen compensatie hoeft worden geboden.

'Ze hebben ons verdomme bestolen', zegt Svetlana Dodo, een ondernemer die cosmetica verkocht via Wildberries, in een geëmotioneerde video op Instagram. 'Drie dagen geleden tekenden we een nieuw contract, en pas vandaag horen we in het nieuws dat er een addertje onder het gras zit. Ze vergoeden ons helemaal niets. Dat is mijn probleem. Min één miljoen roebel, dát is mijn probleem.'

In de reacties op nieuwssites als Fontanka is de teneur niet veel anders: Kim zal wel goed voor zichzelf zorgen. En dat beeld wordt gevoed door de cijfers: Wildberries maakte vorig jaar 175 miljard roebel winst (zo'n 1,97 miljard euro), een stijging van 68 procent ten opzichte van de 104 miljard roebel (ruim 1,16 miljard euro) in 2024. Nog indrukwekkender is de zogeheten platformomzet: het totale bedrag dat consumenten op de site uitgeven, ongeacht wie de verkoper is. Die bedroeg vorig jaar 6,1 biljoen roebel (ruim 68 miljard euro), een stijging van 49 procent ten opzichte van een jaar eerder, en twaalf keer zoveel als bijvoorbeeld het Nederlandse Bol.com.

Maar de vraag is of Kim wel iets voor de kleine verkopers kán betekenen. Veel Russen zagen in haar jarenlang het voorbeeld voor hoe je zonder connecties rijk kunt worden: een jonge moeder die tijdens haar zwangerschapsverlof, met een paar honderd dollar aan spaargeld, vanuit haar flat begon met de verkoop van kleding uit Duitsland, en uitgroeide tot de rijkste vrouw van het land met een geschat vermogen van 7,4 miljard euro. Maar hoewel ze formeel nog steeds de baas is bij de internetgigant, is haar werkelijke macht de afgelopen jaren flink geslonken.

In de houdgreep van de overheid

Dat begon in 2024, toen een distributiecentrum van Wildberries bij Sint-Petersburg werd getroffen door brand. Al snel bleek de locatie nooit officieel als in gebruik aangemeld of geïnspecteerd, wat Kim in de problemen bracht met de autoriteiten. Door die kwestie kwam ze in contact met senator en oligarch Soelejman Kerimov, die eerst een ontmoeting regelde met het hoofd van de presidentiële administratie, en kort daarna met de Russische president Vladimir Poetin zelf. Wat begon als een oplossing voor haar brandprobleem, bleek uiteindelijk de opstap naar iets heel anders: een fusievoorstel waar Kim niet om had gevraagd.

Een fusiepartner had Kerimov ook al voor haar bedacht: het reclamebedrijf Russ. Het was destijds vele malen kleiner dan Wildberries en werd gerund door twee broers die goede bekenden waren van Kerimov. Onderzoeksplatform The Bell stelt dat Kerimov de geheime financier achter het bedrijf is. Toen die het idee in het Kremlin opperde, reageerde Poetin meteen enthousiast. Helemaal omdat de oligarch hem voorhield dat de fusie het grootste op de roebel gebaseerde betaalnetwerk ter wereld zou kunnen opleveren, en dat het bedrijf kon uitgroeien tot een serieuze rivaal van Google en Amazon. Kims brandprobleem was daarmee ook meteen opgelost: de geopende strafzaak leidde tot niets.

Tatjana Kim, oprichter van Wildberries, bij het Internationaal Economisch Forum in Sint-Petersburg van juni 2026. Foto: Olga Maltseva / ANP / AFP

Kims voormalige echtgenoot Vladislav Bakaltsjoek, die haar in de begindagen van Wildberries had geholpen, verzette zich tegen de fusie. Met hulp van de Tsjetsjeense leider Kadyrov probeerde hij een machtsgreep te plegen bij Wildberries. Die coup mislukte, en de invloed van Kerimov groeide daarna alleen maar, net als de bemoeienis van de staat met het bedrijf. Al gauw kreeg bijvoorbeeld staatsbank VTB een voet tussen de deur: de op een na grootste bank van Rusland verwierf een belang in WB Bank, de financiële tak van Wildberries, die voorheen vooral diende om geld van en naar accounts op het platform over te boeken.

Het doorgaans goed geïnformeerde RuCriminal, een Russische site die zich toelegt op misdaadnieuws, stelt dat Wildberries vanwege al die hooggeplaatste Kremlingetrouwen aan boord voorkennis had van de Oekraïense dreiging die uiteindelijk uitmondde in de aanvallen op distributiecentra. Het bedrijf zou daarom snel de beruchte clausule hebben ingevoegd waarmee het zich op voorhand vrijwaarde van elke compensatieplicht bij schade door drones.

Leningen voor gedupeerden

Hoe nu verder? Branche- en ondernemersorganisaties zijn een campagne begonnen waarin ze de regering vragen om te komen tot een uniforme steunregeling voor de getroffen verkopers.

Volgens de Russische hoogleraar economische veiligheid Roman Gorjatsjov is zo'n uniforme steunregeling een illusie: daarvoor ontbreekt het Rusland gewoon aan de financiële middelen, zegt hij tegen de onafhankelijke nieuwssite Current Time. Hij schat dat minstens 70 procent van de getroffen verkopers failliet gaat. Na de brand bij Sint-Petersburg in 2024 dekte Wildberries de schade al niet volledig; nu is de schaal tientallen keren groter.

Wel is er inmiddels een aanbod vanuit Wildberries zelf, alleen niet in de vorm die verkopers hadden gehoopt. In plaats van directe compensatie kregen getroffen ondernemers vooral kredietproducten aangeboden: leningen van WB Bank tegen 25,9 procent rente per jaar, en voor kleine bedrijven microkredieten vanaf 1,33 procent per maand, plus tot 5 procent aan bijkomende kosten. Met andere woorden: wie zijn voorraad is kwijtgeraakt door een droneaanval op Wildberries, kan zich vervolgens in de schulden steken bij de bankentak van datzelfde bedrijf om te overleven. 

Onderzoeksjournalisten van Explainer, een collectief van onafhankelijke Russische journalisten die in ballingschap werken, noemen het een cynische werkelijkheid: terwijl kleine ondernemers financieel doodbloeden, blijft de elite rond het concern buiten schot en verdienen ze zelfs aan het verkopen van leningen. Of oprichter Kim daarvan meeprofiteert, is de vraag: van de 51,42 miljard roebel (578 miljoen euro) dividend die het fusiebedrijf vorig jaar uitkeerde, zag zij niets. Het hele bedrag ging naar minderheidspartner Russ; bij haar aandeel staat slechts een streepje. Haar rol lijkt vooral die van boegbeeld dat nu de klappen mag opvangen.

Maar is Oekraïne dan wel wat opgeschoten met de aanvallen? Volgens de Ierse econoom Chris Weafer, die de Russische economie al 25 jaar volgt en vroeger voor het Russische Alfabank werkte, zit de winst voor Oekraïne vooral in de psychologische impact op de Russen. Waar de oorlog voor veel Russen lange tijd een ‘ver van mijn bed’-show was, zorgt de aanhoudende reeks aanvallen – eerst op olieraffinaderijen, nu op Wildberries – voor een kentering. 'Er is nu veel meer bewustzijn, maar er wordt ook veel meer over gesproken, en steeds meer mensen vragen zich af wat er gebeurt en waarom dit conflict zo lang duurt,' zegt hij tegenover de Amerikaanse publieke omroep PBS. 'Het komt nu echt dichtbij voor ze.'